تأملی در نشانه های حتمی ظهور

نویسنده : نصرت الله آیتی

ویژگی های قیام

اکنون، پس از آشنایی اجمالی با شخصیت سفیانی، نوبت به آن رسیده که پیرامون قیام او که مهم ترین بخش از زندگی سفیانی است، کندوکاو کنیم. قلمرو وسیع جغرافیایی که این جنبش آن را فرا می گیرد و به آن آسیب می رساند، از یک سو، و تلاش در مسیر ممانعت از حرکت جهانی امام مهدی(عج) که زیباترین فراز زندگی بشریت است، از سوی دیگر، به حادثه قیام سفیانی اهمیتی فوق العاده می بخشد.
طرح وسیع و پر رنگ این حادثه در سخنان پیشوایان دینی و اهتمام امامان معصوم (ع) به توجه دادن اندیشه مومنان و به مساله جنبش سفیانی را در این راستا می توان تحلیل و ارزیابی کرد.
بر این اساس، شایسته است که ابعاد مختلف این حادثه (زمان قیام، مکان قیام، اهداف قیام و...) را بررسی کنیم:

زمان قیام سفیانی

بدون تردید، برای قیام سفیانی، سال مشخصی را نمی توان تعیین کرد؛ چرا که به دلیل پیوستگی این حادثه با ظهور امام مهدی (عج)، تعیین زمان برای آن به تعیین وقت برای ظهور امام مهدی (عج) خواهد انجامید، اما زمان این رخداد از برخی جهات تعیین شده است؛ از جمله: روایات متعددی ماه رجب را زمان آغاز این حرکت ضد ارزشی نام برده اند.(207) برخی از این روایات، معتبر به شمار می روند، و افزون بر آن، مضمونی یکسان دارند که خلاف آن روایت نشده است. امام صادق(ع) در حدیث معتبری فرموده اند:
ان امر السفیانی من الامر المحتوم و خروجه فی رجب؛(208)
حرکت سفیانی از نشانه های حتمی و قطعی است و در ماه رجب روی خواهد داد.
آن حضرت در روایت دیگری فرموده اند:
السفیانی لابدمنه، و لا یخرج الا فی رجب؛(209)
سفیانی به یقین قیام خواهد کرد و قیامش جز در ماه رجب نخواهد بود.
زمان قیام سفیانی از جهت دیگر نیز به نوعی تعیین شده است و آن، همزمان بودن آن با حرکت یمانی است، همان مرد یمنی که به انگیزه اصلاح و مقابله با فساد، جنبش خود را آغاز می کند و در برخی از روایات از او تمجید شده است.(210) همزمان بودن حرکت سفیانی با قیام یمانی در سه روایت گزارش شده است.(211) از جمله امام صادق (ع) در روایت معتبری فرموده اند:
الخراسانی و السفیانی و الیمانی فی سنه واحده و شهر واحده و یوم واحد....(212)
خراسانی و سفیانی و یمانی در یک سال و یک ماه یک روز خواهند بود.
و در روایت دیگری از امام صادق چنین نقل شده است:
الیمانی و السفیانی کفرسی رهان؛(213)
یمانی و سفیانی مانند دو اسب مسابقه اند.
در روایت چهارمی، قیام سفیانی پس از قیام مردی از صنعا (پایتخت یمن) دانسته شده است.(214)
تعدد این روایت که در میانشان روایت معتبر نیز وجود داشت و نیز گزارش آن ها در منابع دست اول حدیثی، موجب اطمینان به مضمون آن ها می شود. از این رو، به همزمان بودن حرکت سفیانی با قیام یمانی نیز می توان رای داد.
از دیگر رخدادهای همزمان با حرکت سفیانی، قیام خراسانی است که در روایت معتبر پیش گفته به آن تصریح شده بود و باز در روایت دیگری امام باقر (ع) در این باره فرموده اند:
خروج السفیانی و الیمانی و الخراسانی فی سنه واحده، فی شهر واحد، فی یوم واحد؛(215)
قیام سفیانی، یمانی و خراسانی، در یک سال، یک ماه و یک روز خواهد بود.
در روایت معتبر دیگری از همزمانی حرکت پرچم های خراسانی با حرکت سفیانی سخن به میان آمده است. پرچم های خراسانی احتمالا به خراسانی مذکور و هم راهان او اشاره دارد.
امام باقر(ع) در این باره فرموده اند:
....و یبعث السفیانی جیشا الی الکوفه وعدتهم سبعون الفا... فبیناهم کذلک اذ اقبلت رایات من قبل خراسان و تطوی المنازل طیا حثیثا و معهم نفر من اصحاب القائم؛(216)
....سفیانی سپاهی هفتاد هزار نفری را به سوی کوفه گسیل می دارد... در این حال (که لشکر سفیانی در حال قتل و غارت کوفیان است) پرچم هایی از خراسان حرکت می کنند و به سرعت منازل را می گذرانند، در میان آن ها برخی از اصحاب قائم(عج) نیز حضور دارند.
در روایتی از حرکت شیصبانی، پیش از قیام سفیانی سخن به میان آمده است.(217) روایت یاد شده، خبر واحد است و سند معتبری نیز ندارد. بنابراین، به مضمون آن نمی توان اعتماد کرد.

مکان قیام سفیانی

درباره مکانی که سفیانی حرکت خود را از آن جا آغاز می کند، سه دسته روایت وجود دارد.
1. روایاتی که قیام او را از سرزمین شام می دانند؛(218) از جمله امام علی (ع) فرموده اند:
....یخرج بالشام فینقاد له اهل الشام....؛(219)
....سفیانی از شام خروج می کند پس از اهل شام از او اطاعت می کنند... .
2. روایاتی که حرکت او را از وادی یابس (سرزمین خشک) می داند؛(220) از جمله امام سجاد (ع) فرموده اند:
ثم یخرج السفیانی الملعون من الوادی الیابس؛(221)
سپس سفیانی ملعون از سرزمین خشک قیام می کند.
3. روایتی که به قیام او از ناحیه مغرب اشاره کرده اند؛(222) امام باقر (ع) در روایتی فرموده اند:
....یخرج علیهم الخراسانی و السفیانی؛ هذا من المشرق و هذا من المغرب...؛(223)
....خراسانی و سفیانی به ان ها یورش می برند؛ یکی از مشرق، و دیگری از مغرب...
محتوای روایتی که حرکت او را از مغرب می داند، منافاتی با سایر روایات ندارد؛ چرا که شام از نظر جغرافیایی در غرب عراق قرار دارد و محتمل است که مخاطب این روایت، شیعیان عراق بوده اند. بنابراین، روایت یاد شده به جهت جغرافیایی سرزمین شام اشاره دارد.
محتوای دسته دوم روایات نیز با دسته اول هم آهنگ است؛ چرا که «وادی یابس» از مناطق سرزمین شام است.(224)
امام علی (ع) در این باره فرموده اند:
السفیانی...یخرج من ناحیه مدینه دمشق فی واد یقال له وادی الیابس؛(225)
سفیانی.... از منطقه ای از شهر دمشق قیام می کند؛ از سرزمینی که به آن وادی یابس گویند.
و از امام صادق (ع) نیز چنین روایت شده است:
...فاذا زالت الشمس للغروب صرخ صارخ من مغاربها یا معاشر الخلائق لقد ظهر ربکم من الوادی الیابس من ارض فلسطین و هو عثمان ابن عنبسه الاموی من ولد یزید بن معاویه...(226)
.... چون خورشید غروب کرد ندا دهنده ای از سوی مغرب فریاد می زند ای خلایق آگاه باشید که پروردگارتان از وادی یابس از سرزمین فلسطین قیام کرد او عثمان بن عنبسه اموی از فرزندان یزید بن معاویه است.... .
بنابراین، مجموع روایات در این که محل خروج سفیانی سرزمین شام است، اتفاق نظر دارند.
تعدد روایات یاد شده و گزارش ان ها در منابع دست اول حدیثی، موجب اطمینان به مضمون آن ها (قیام سفیانی از سرزمین شام) می شود. البته توجه به این نکته ضروری است که منظور از شام، تنها کشور سوریه فعلی نیست، بلکه شام قدیم بسیار پهناورتر از سوریه فعلی بوده است و چنان که در کتاب های مربوط ذکر شده، این کشور پنج منطقه را در برمی گرفته که عبارتند از دمشق، حمص، قنسرین، فلسطین و اردن.(227) بنابراین، سفیانی از هر یک از مناطق یاد شده خروج کند، خروج از شام بر آن صدق می کند.