تأملی در نشانه های حتمی ظهور

نویسنده : نصرت الله آیتی

دین سفیانی

روایاتی را که به دین سفیانی پرداخته ند، به سه دسته می توان تقسیم کرد:
1. سفیانی نصرانی است:
امام علی(ع) در این باره فرموده اند:
.... و خروج السفیانی برایه خضراء و صلیب من ذهب؛(203)
..... و خروج سفیانی با پرچمی سبز و صلیبی از طلاست.
2. سفیانی در ابتدا مسلمان است، ولی به نصرانیت می گرود:
امام صادق (ع) فرموده اند:
و یذهب الی الروم لدفع الملک الخراسانی و یرجع منها منتصرا؛(204)
او برای از بین بردن حکومت خراسانی به روم می رود و در حالی که به نصرانیت گرویده است از آن جا باز می گردد.
3. سفیانی، مسلمان است:
امام علی (ع) فرموده اند:
..... ویکون بالوادی الیابس عده عدیده فیقولون له یا هذا ما یحل لک ان تضیع الاسلام اما تری ما الناس فیه من الهوان و الفتن فاتق الله واخرج اما تنصر دینک...؛(205)
.... در سرزمین خشک تعداد اندکی نزد سفیانی می روند و به او می گویند: سزاوار نیست که تو باعث از میان رفتن اسلام شوی، آیا ذلت مردم و فتنه هایی که آنان را فراگرفته، نمی بینی؟ از خدا بترس و خروج کن، آیا دینت را یاری نمی کنی؟....
امام باقر (ع) نیز فرموده اند:
السفیانی... لم یعبدالله قط و لم یر مکه و لا المدینه قط...؛(206)
سفیانی.... خدا را هرگز عبادت نکرده و هیچ گاه مکه و مدینه را ندیده است.. .
روایت اول تصریح به مسلمان بودن او دارد، و در روایت دوم حقیقت اسلام از او نفی شده است، اما از ظاهر آن نمی توان استفاده کرد که او مسلمان (مسلمان شناس نامه ای) نیست. افزون بر آن، ندیدن مکه و مدینه برای غیر مسلمان مذمت نیست. بنابراین، از آن جا که در روایت یاد شده در مقام تنقیص و مذمت او به ندیدن مکه و مدینه اشاره شده است، می توان فهمید که او مسلمان است. آغاز قیام او از شام و بالا گرفتن کار او در آن جا که کشوری اسلامی است، می تواند قرینه و شاهدی بر اسلام ظاهریم او باشد.
در میان چهار حدیث یاد شده که ما بدان دست یافتیم، می توان با حدیث دوم، میان این روایت آشتی برقرار کرد. یعنی سفیانی در ابتداء، به ظاهر مسلمان است و در نهایت به آیین مسیحیان می گرود. انگیزه این گرایش می تواند بهره گیری از امکانات غرب در رویارویی با حرکت امام مهدی (عج) باشد.
به هر حال، از آن جا که روایات یاد شده از اسناد معتبری برخوردار نیستند، ما نمی توانیم درباره دین سفیانی به نظر قاطعانه ای دست یابییم.
البته درباره گرایش های دینی سفیانی، یک مطلب قطعی وجود دارد، و آن عناد و تعصب شدید او بر ضد شیعیان است که در روایات معتبر گزارش شده است و در بخش های بعد، به آن خواهیم پرداخت.

ویژگی های قیام

اکنون، پس از آشنایی اجمالی با شخصیت سفیانی، نوبت به آن رسیده که پیرامون قیام او که مهم ترین بخش از زندگی سفیانی است، کندوکاو کنیم. قلمرو وسیع جغرافیایی که این جنبش آن را فرا می گیرد و به آن آسیب می رساند، از یک سو، و تلاش در مسیر ممانعت از حرکت جهانی امام مهدی(عج) که زیباترین فراز زندگی بشریت است، از سوی دیگر، به حادثه قیام سفیانی اهمیتی فوق العاده می بخشد.
طرح وسیع و پر رنگ این حادثه در سخنان پیشوایان دینی و اهتمام امامان معصوم (ع) به توجه دادن اندیشه مومنان و به مساله جنبش سفیانی را در این راستا می توان تحلیل و ارزیابی کرد.
بر این اساس، شایسته است که ابعاد مختلف این حادثه (زمان قیام، مکان قیام، اهداف قیام و...) را بررسی کنیم:

زمان قیام سفیانی

بدون تردید، برای قیام سفیانی، سال مشخصی را نمی توان تعیین کرد؛ چرا که به دلیل پیوستگی این حادثه با ظهور امام مهدی (عج)، تعیین زمان برای آن به تعیین وقت برای ظهور امام مهدی (عج) خواهد انجامید، اما زمان این رخداد از برخی جهات تعیین شده است؛ از جمله: روایات متعددی ماه رجب را زمان آغاز این حرکت ضد ارزشی نام برده اند.(207) برخی از این روایات، معتبر به شمار می روند، و افزون بر آن، مضمونی یکسان دارند که خلاف آن روایت نشده است. امام صادق(ع) در حدیث معتبری فرموده اند:
ان امر السفیانی من الامر المحتوم و خروجه فی رجب؛(208)
حرکت سفیانی از نشانه های حتمی و قطعی است و در ماه رجب روی خواهد داد.
آن حضرت در روایت دیگری فرموده اند:
السفیانی لابدمنه، و لا یخرج الا فی رجب؛(209)
سفیانی به یقین قیام خواهد کرد و قیامش جز در ماه رجب نخواهد بود.
زمان قیام سفیانی از جهت دیگر نیز به نوعی تعیین شده است و آن، همزمان بودن آن با حرکت یمانی است، همان مرد یمنی که به انگیزه اصلاح و مقابله با فساد، جنبش خود را آغاز می کند و در برخی از روایات از او تمجید شده است.(210) همزمان بودن حرکت سفیانی با قیام یمانی در سه روایت گزارش شده است.(211) از جمله امام صادق (ع) در روایت معتبری فرموده اند:
الخراسانی و السفیانی و الیمانی فی سنه واحده و شهر واحده و یوم واحد....(212)
خراسانی و سفیانی و یمانی در یک سال و یک ماه یک روز خواهند بود.
و در روایت دیگری از امام صادق چنین نقل شده است:
الیمانی و السفیانی کفرسی رهان؛(213)
یمانی و سفیانی مانند دو اسب مسابقه اند.
در روایت چهارمی، قیام سفیانی پس از قیام مردی از صنعا (پایتخت یمن) دانسته شده است.(214)
تعدد این روایت که در میانشان روایت معتبر نیز وجود داشت و نیز گزارش آن ها در منابع دست اول حدیثی، موجب اطمینان به مضمون آن ها می شود. از این رو، به همزمان بودن حرکت سفیانی با قیام یمانی نیز می توان رای داد.
از دیگر رخدادهای همزمان با حرکت سفیانی، قیام خراسانی است که در روایت معتبر پیش گفته به آن تصریح شده بود و باز در روایت دیگری امام باقر (ع) در این باره فرموده اند:
خروج السفیانی و الیمانی و الخراسانی فی سنه واحده، فی شهر واحد، فی یوم واحد؛(215)
قیام سفیانی، یمانی و خراسانی، در یک سال، یک ماه و یک روز خواهد بود.
در روایت معتبر دیگری از همزمانی حرکت پرچم های خراسانی با حرکت سفیانی سخن به میان آمده است. پرچم های خراسانی احتمالا به خراسانی مذکور و هم راهان او اشاره دارد.
امام باقر(ع) در این باره فرموده اند:
....و یبعث السفیانی جیشا الی الکوفه وعدتهم سبعون الفا... فبیناهم کذلک اذ اقبلت رایات من قبل خراسان و تطوی المنازل طیا حثیثا و معهم نفر من اصحاب القائم؛(216)
....سفیانی سپاهی هفتاد هزار نفری را به سوی کوفه گسیل می دارد... در این حال (که لشکر سفیانی در حال قتل و غارت کوفیان است) پرچم هایی از خراسان حرکت می کنند و به سرعت منازل را می گذرانند، در میان آن ها برخی از اصحاب قائم(عج) نیز حضور دارند.
در روایتی از حرکت شیصبانی، پیش از قیام سفیانی سخن به میان آمده است.(217) روایت یاد شده، خبر واحد است و سند معتبری نیز ندارد. بنابراین، به مضمون آن نمی توان اعتماد کرد.