تأملی در نشانه های حتمی ظهور

نویسنده : نصرت الله آیتی

یمانی

اولین نشانه ای که در نوشتار پیش رو درباره ان به تحقیق خواهیم پرداخت، یمانی است. دلایل بسیاری به موضوع یمانی، کندو کاو درباره ابعاد مختلف این شخصیت و زوایای زندگی و جنبش او اهمیت بخشیده است؛ از جمله:
1. تعداد زیادی از روایات در میان مجموعه احادیث علائم الظهور، فقط حدود پنج پدیده را به شکل مستقیم، نشانه های ظهور برشمرده اند. بعضی از این پنج نشانه، در اندکی از روایات جای خود را به نشانه های دیگری می دهند، اما معمولا در اصل پنج شماری آن نشانه ها، تغییری ایجاد نمی شود. تاکید پیشوایان معصوم(ع) بر این علایم که در برخی روایات از آن با عنوان علایم حتمی تعبیرت شده و جداسازی آن ها از سایر نشانه های ظهور، دلیل بر اهمیت این نشانه هاست که توجه ویژه ای را می طلبد. یمانی یکی از این نشانه هاست که معمولا در زمره پنج علامت یاد شده، به شمار می رود. امام صادق(ع) در این باره فرموده اند:
خمس قبل قیام القائم(عج) الیمانی و السفیانی، و المنادی من السماء و خسف بالبیداء و قتل النفس الزکیه؛(40)
پیش از قیام پنچ نشانه رخ خواهد داد: یمانی، سفیانی، ندای آسمانی، فرورفتن [سپاه سفیانی] در سرزمین بیداء و کشته شدن نفس زکیه.
2. هم چنان که خواهد آمد، قیام یمانی، فضیلت محور و اصلاح گر است و روایات، بر کمک به او تاکید کرده اند. بی گمان جانب داری از این حرکت ارزشی و تقویت آن، زمانی امکان پذیر خواهد بود که این شخصیت و جزییاتت مربوط به جنبش و تا حد ممکن شناسایی شود.
3. وجود ویژگی های مثبت در شخصیت یمانی و تکریم و تجلیلی که در کلمات پیشوایات دین از او شده ، می تواند انگیزه ای برای وسوسه شیادان و فرصت طلبانی باشد که برای جلب عواطف و احساسات مذهبی مردم، از آن استفاده کنند. لذا، این احتمال همواره وجود داشته است که افرادی خود را یمانی معرفی کنند و از این رهگذر، عواطف، احساسات و امکانات مردم به سوی خود جلب کنند و چه بسا با این عنوان تا مرز تشکیل حکومت نیز پیش بروند. از این رو، بجاست تا در حد ممکن جزییات این حادثه بر اساس اصول علمی شناسایی شود تا بتوان در مقام تعیین مصداق، مدعیان دروغین را از یمانی واقعی شناسایی کرد. با جزییات یاد شده نتوان یمانی واقعی را شناسایی کرد، دست کم این معیار ها برای تشخیص مدعیان دروغین کفایت می کند، و همین مقدار، اهمیت کندوکاو پیرامون این موضوع را به خوبی می نماید.
4. از دیگر ثمرات این بحث اثبات آن است که امامان معصوم(ع) قیام های اصلاح طلبانه را در عصر غیبت تایید کرده اند. هم چنان که خواهد آمد، پیشوایان معصوم(ع) از یمانی و جنبش او جانب داری کرده اند، بنابراین، می توان گفت که از نظر معصومان(ع) در عصر غیبت، جنبش های نظامی تایید شده نیز وجود دارند. بنابراین، دیدگاه معروفی که حرکت های اصلاحی را در عصر غیبت محکوم به شکست و بر خلاف میل و اراده پیشوایان دینی می داند، پذیرفتنی نیست، و در صورت وجود روایاتی که این اندیشه را تایید می کنند، باید آن ها را به صورتی که با روایات یمانی جمع پذیر باشد، تاویل کرد.

پیامبر اکرم(ص) و تکریم اهل یمن

از دیرباز، پیامبر اکرم(ص) و پیشوایان دینی، یمن و اهل آن را تکریم می نموده اند. از پیامبر اکرم(ص) در این خصوص چنین روایت شده است:
من احب اهل الیمن فقد احبنی و من ابغض اهل الیمن فقد ابغضنی؛(41)
کسی که اهل یمن را دوست بدارد، مرا دوست داشته و کسی که با اهل یمن دشمنی ورزد، با من دشمنی ورزیده است.
و نیز فرموده اند:
رجال اهل الیمن افضل، الایمان یمانی و الحکمه یمانیه؛(42)
مردمان یمن با فضیلت ترند. ایمان و حکمت، یمنی است.
آنان یمن را از آن روی تکریم و تعظیم می نمودند که مهد پرورش انسان های وارسته و پارسایی چون اویس قرنی بوده است، هم چنان که در آخرالزمان اهل یمن علیه پلشتی ها و تباهی ها به پا خواهند خاست. و در راه اقامه دین الهی و گسترش معنویت، مجاهدت خواهند کرد. رسول گرامی اسلام، به هنگام اعزام معاذ بن جبل به یمن، به وی فرمودند:
بعثتک الی قوم رقیقه قلوبهم یقاتلون علی الحق مرتین؛(43)
تو را به سوی مردمی فرستادم که قلب هایشان رقیق است و بر سر حق دوبار جنگ می کنند.
جابر بن عبدالله انصاری، در روایت دیگری از پیامبر اکرم(ص)، چنین روایت می کند:
گروهی از سرزمین یمن بر پیامبر(ص) وارد شدند، آن حضرت فرمود:
قوم رقیقه قلوبهم راسخ ایمانهم و منهم المنصور یخرج فی سبعین الفا ینصر خلفی و خلف وصی؛(44)
مردم سرزمین یمن قلب هایی رقیق و ایمان هایی استوارم دارند. منصور که با هفتاد هزار نفر قیام می کند و جانشین من و جانشین وصی مرا یاری می دهد، از آن هاست.
از آن جا که چنین حادثه ای برای پیشوایان گذشته رخ نداده، منظور پیامبر گرامی اسلام(ص) از جانشین وصی ایشان کسی جز امام مهدی(عج) نخواهد بود. بر این اساس اهل یمن در آخرالزمان، زمینه سازان ظهور و یاری کنندگان آخرین وصی پیامبر اسلام (ص) خواهند بود. رهبری نهضت زمینه سازان یمن، بر عهده شخصی است که روایات از او با نام «یمانی» یا « قحطانی» یاد کرده اند.

یمانی در آینه روایات و تاریخ

اصل ظهور مردی از سرزمین یمن در آخرالزمان، مسلم است و روایات متعددی نیز بر آن دلالت می کنند که برخی از آن ها معتبرند. این روایات، از پیامبر اکرم(ص)، امام علی(ع)، امام باقر(ع) امام صادق(ع) و امام رضا(ع) و نیز تعدادی از صحابه، هم چون عماریاسر نقل شده است؛ مثلا امام صادق(ع) در روایت صحیحه ای در پاسخ به این سوال که فرج شیعیان شما چه زمانی خواهد بود، فرمودند:
....وظهر الشامی و اقبل الیمانی و تحرک الحسنی خرج صاحب هذا الامر من المدینه الی مکه؛(45)
....هنگامی که شامی ظاهر شود و یمانی آشکار گردد و حسنی جنبش خود را آغاز کند، صاحب این امر از مدینه به سمت مکه برود.
از نخستین کتاب های روایی که این روایات را ذکر کرده اند، می توان به مختصر اثبات الرجعه از فضل بن شاذان، کافی، الغیبه نعمانی، کمال الدین و تمام النعمه، الغیبه و امالی شیخ طوسی، و در منابع اهل سنت به صحیح بخاری، صحیح مسلم و الفتن نعیم بن حماد اشاره کرد. بی گمان تعدد این روایات و قدیمی بودن منابع آن و نیز جود احادیث معتبر در این میان مجموعه این روایات، جای هیچ گونه تردیدی در اصل این مسئله باقی نخواهد گذاشت. این مسئله آن قدر مسلم بوده که در طول تاریخ، افراد مختلفی با عنوان قحطانی (یمانی) دست به قیام زده اند. در ادامه به برخی از این افراد اشاره می شود: