راه تربیت(نامه 31 نهج البلاغه)

محمد موحدی نژاد

* شناخت دنیاپرستان

72- فَإِنَّمَا أَهْلُهَا كِلاَبٌ عَاوِیَةٌ وَ سِبَاعٌ ضَارِیَةٌ یَهِرُّ بَعْضُهَا بَعْضًا وَ یَأْكُلُ عَزِیزُهَا ذَلِیلَهَا وَ یَقْهَرُ كَبِیرُهَا صَغِیرَهَا نَعَمٌ مُعَقَّلَةٌ
73- وَ أُخْرَى مُهْمَلَةٌ قَدْ أَضَلَّتْ عُقُولَهَا وَ رَكِبَتْ مَجْهُولَهَا سُرُوحُ عَاهَةٍ بِوَادٍ وَعْثٍ لَیْسَ لَهَا رَاعٍ یُقِیمُهَا وَ لاَ مُسِیمٌ یُسِیمُهَا
74- سَلَكَتْ بِهِمُ اَلدُّنْیَا طَرِیقَ اَلْعَمَى وَ أَخَذَتْ بِأَبْصَارِهِمْ عَنْ مَنَارِ اَلْهُدَى فَتَاهُوا فِی حَیْرَتِهَا وَ غَرِقُوا فِی نِعْمَتِهَا وَ اِتخَذُوهَا رَبّاً فَلَعِبَتْ بِهِمْ وَ لَعِبُوا بِهَا وَ نَسُوا مَا وَرَاءَهَا
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
313- كِلابْ: سگ 314- عَاوِیَةٌ: درنده 315- سِبَاعٌ: درندگانی 316- ضَارِیَةٌ: وحشی و بی‌رحم 317- یَهِرُّ: هجوم می‌آورند 318- یَقْهَرُ: مغلوب می‌سازند 319- مُعَقَّلَةٌ: دست و پا بسته 320- مُهْمَلَةٌ: رهاشده 321- رَكِبَتْ: گام نهاده 322- سُرُوحُ: جاده‌های 323- عَاهَةٍ: نامعلوم 324- بِوَادٍ: سرزمین 325- وَعْثٍ: پر آفت 326- رَاعٍ: راهبر، چوپان 327- مُسِیمٌ: چراننده 328- اَلْعَمَى: كوری 329- مَنَارِ: چراغ 330- فَتَاهُوا: بیراهه 331- لَعِبَتْ:‌به بازی گرفته

72- دنیا طلبان درنده
جز این نیست كه دنیاپرستان همچون سگ هایى هستند كه پیوسته پارس مى كنند (و براى تصاحب جیفه اى بر سر یكدیگر فریاد مى كشند) یا درندگانى كه در پى دریدن یكدیگرند، در برابر یكدیگر مى غرند، و زوزه مى كشند، زورمندان، ضعیفان را مى خورند و بزرگ ترها كوچك ترها را مغلوب مى سازند یا همچون چهارپایانى هستند كه دست و پایشان (به وسیله مستكبران) بسته شده (و بردگان سرسپرده آنهایند)
73- شهوت پرستان آواره
و گروه دیگرى همچون حیواناتى هستند رها شده در بیابان (شهوات) عقل خود را گم كرده (و راه هاى صحیح را از دست داده اند) و در طرق مجهول و نامعلوم گام گذارده اند. آنها همچون حیواناتى هستند كه در وادى پر از آفتى رها شده و در سرزمین ناهموارى به راه افتاده‌اند نه چوپانى دارند كه آنها را به راه صحیح هدایت كندو نه كسى كه آنها را به چراگاه مناسبى برساند.
74- دنیای بازی دهنده
(در حالى كه) دنیا آنان را در طریق نابینایى به راه انداخته و چشم هایشان را از دیدن نشانه هاى هدایت برگرفته، در نتیجه در وادى حیرت سرگردانند و در نعمت‌ها و زرق و برق هاى دنیا غرق شده اند، دنیا را به عنوان معبود خود برگزیده، و دنیا نیز آنها را به بازى گرفته است و آنها هم به بازى با دنیا سرگرم شده اند و ماوراى آن را به فراموشى سپرده‌اند.

* واقع نگری

75- رُوَیْداً یُسْفِرُ اَلظَّلاَمُ كَأَنْ قَدْ وَرَدَتِ اَلْأَظْعَانُ یُوشِكُ مَنْ أَسْرَعَ أَنْ یَلْحَقَ
76- وَ اِعْلَمْ یَا بُنَیَّ أَنَّ مَنْ كَانَتْ مَطِیَّتُهُ اَللَّیْلَ وَ اَلنَّهَارَ فَإِنَّهُ یُسَارُ بِهِ وَ إِنْ كَانَ وَاقِفاً وَ یَقْطَعُ اَلْمَسَافَةَ وَ إِنْ كَانَ مُقِیماً وَادِعاً
77- وَ اِعْلَمْ یَقِیناً أَنَّكَ لَنْ تَبْلُغَ أَمَلَكَ وَ لَنْ تَعْدُوَ أَجَلَكَ وَ أَنَّكَ فِی سَبِیلِ مَنْ كَانَ قَبْلَكَ
78- فَخَفِّضْ فِی اَلطَّلَبِ وَ أَجْمِلْ فِی اَلْمُكْتَسَبِ فَإِنَّهُ رُبَّ طَلَبٍ قَدْ جَرَّ إِلَى حَرَبٍ وَ لَیْسَ كُلُّ طَالِبٍ بِمَرْزُوقٍ وَ لاَ كُلُّ مُجْمِلٍ بِمَحْرُومٍ
79- وَ أَكْرِمْ نَفْسَكَ عَنْ كُلِّ دَنِیَّةٍ وَ إِنْ سَاقَتْكَ إِلَى اَلرَّغَائِبِ فَإِنَّكَ لَنْ تَعْتَاضَ بِمَا تَبْذُلُ مِنْ نَفْسِكَ عِوَضاً وَ لاَ تَكُنْ عَبْدَ غَیْرِكَ وَ قَدْ جَعَلَكَ اَللَّهُ حُرّاً
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
332- رُوَیْداً: اندكی مهلت دادن 333- یُسْفِرُ: برطرف می‌شود 334- اَلظَّلاَمُ: تاریكی 335- یُوشِكُ: نزدیك است 336- اَلْأَظْعَانُ: مسافران به منزل رسیده 337- مَطِیَّتُهُ: وسیله‌اش 338- وَادِعاً: ایستاده و آرام 339- أَمَلَكَ: آرزوی تو 340- جَرَّ: به سوی می‌برد 341- دَنِیَّةٍ: پستی 342- سَاقَتْكَ: برساند تو را
343- اَلرَّغَائِبِ: اهداف 344- لن تَعْتَاضَ: بدست نخواهی آورد 345- حُرّاً: آزاد

75- توجه به منزلگاه آینده
آرام باش (و كمى صبر كن) كه به زودى تاریكى برطرف مى شود (و حقیقت آشكار مى گردد) گویا این مسافران، به منزل رسیده اند (و پایان عمر را با چشم خود مى بینند.) نزدیك است كسى كه سریع حركت مى كند به منزلگاه (مرگ) برسد.
76- مسافران رونده
پسرم بدان آن كس كه مركبش شب و روز است، او را مى برند و در حركت است، هرچند خود را ساكن پندارد و پیوسته قطع مسافت مى كند، گرچه ظاهراً ایستاده است و استراحت مى كند.
77- پرهیز از آرزوهای هلاك كننده
و به یقین بدان هرگز به همه آرزوهایت دست نخواهى یافت و (نیز بدان) هرگز از اجلت تجاوز نخواهى كرد (و بیش از آنچه مقرر شده عمر نمى كنى) و تو در همان مسیرى هستى كه پیشینیان تو بودند (آنها رفتند و تو هم خواهى رفت).
78- میانه روی و اعتدال پاینده
حال كه چنین است، در به دست آوردن دنیا زیاده روى مكن و در كسب و كار میانه رو باش، زیرا بسیار دیده شده كه تلاش فراوان (در راه دنیا) به نابودى منجر گردیده (اضافه بر این) نه هر تلاش گرى به روزى رسیده و نه هر شخص میانه روى محروم گشته است.
79- بزرگواری بازدارنده
نفس خویشتن را از گرایش به هر پستى گرامى دار (و بزرگوارتر از آن باش كه به پستى‌ها تن در دهى) هرچند گرایش به پستى‌ها تو را به خواسته هایت برساند، زیرا تو هرگز نمى توانى در برابر آنچه از شخصیت خود در این راه از دست مى دهى بهاى مناسبى به دست آورى و برده دیگرى مباش، خداوند تو را آزاد آفریده است.

80- وَ مَا خَیْرُ خَیْرٍ لاَ یُنَالُ إِلاَّ بِشَرٍّ وَ یُسْرٍ لاَ یُنَالُ إِلاَّ بِعُسْرٍ وَ إِیَّاكَ أَنْ تُوجِفَ بِكَ مَطَایَا اَلطَّمَعِ فَتُورِدَكَ مَنَاهِلَ اَلْهَلَكَةِ
81- وَ إِنِ اِسْتَطَعْتَ أَلاَّ یَكُونَ بَیْنَكَ وَ بَیْنَ اَللَّهِ ذُو نِعْمَةٍ فَافْعَلْ فَإِنَّكَ مُدْرِكٌ قِسْمَكَ وَ آخِذٌ سَهْمَكَ وَ إِنَّ اَلْیَسِیرَ مِنَ اَللَّهِ سُبْحَانَهُ أَعْظَمُ وَ أَكْرَمُ مِنَ اَلْكَثِیرِ مِنْ خَلْقِهِ وَ إِنْ كَانَ كُلٌّ مِنْهُ
82- وَ تَلاَفِیكَ مَا فَرَطَ مِنْ صَمْتِكَ أَیْسَرُ مِنْ إِدْرَاكِكَ مَا فَاتَ مِنْ مَنْطِقِكَ وَ حِفْظُ مَا فِی اَلْوِعَاءِ بِشَدِّ اَلْوِكَاءِ وَ حِفْظُ مَا فِی یَدَیْكَ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ طَلَبِ مَا فِی یَدِ غَیْرِكَ
83- وَ مَرَارَةُ اَلْیَأْسِ خَیْرٌ مِنَ اَلطَّلَبِ إِلَى اَلنَّاسِ وَ اَلْحِرْفَةُ مَعَ اَلْعِفَّةِ خَیْرٌ مِنَ اَلْغِنَى مَعَ اَلْفُجُورِ
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
346- لاَ یُنَالُ: به دست نیاید 347- تُوجِفَ: ببرد 348- مَنَاهِلَ: آبشخورها مَطَایَا: مركب‌ها 349- فَتُورِدَكَ: بیندازد تو را 350- سَهْمَكَ: اندازه تو
351- تَلاَفِیكَ: جبران برای تو 352- فَرَطَ: از دست دادن 353- صَمْتِكَ: سكوت تو 354- اَلْوِعَاءِ: مشك 355- اَلْوِكَاءِ: دهانه مشك 356- مَرَارَةُ: تلخی ناامیدی 357- اَلْعِفَّةِ: پاكدامنی

80- دوری از طمع هلاك كننده
آن نیكى كه جز از طریق بدى به دست نیاید نیكى نیست و نه آن آسایش و راحتى كه جز با مشقت زیاد (و بیش از حد) فراهم نشود. بپرهیز از اینكه مركب هاى طمع، تو را با سرعت با خود ببرند و به آبشخورهاى هلاكت بیندازند.
81- خداوند نعمت دهنده
و اگر بتوانى كه میان تو و خداوندت، صاحب نعمتى واسطه نباشد چنین كن، زیرا تو (به هر حال) قسمت خود را دریافت مى كنى و سهمت را خواهى گرفت و مقدار كمى كه از سوى خداوند به تو برسد با ارزش تر است از مقدار زیادى كه از سوى مخلوقش برسد، هرچند همه نعمت‌ها (حتى آنچه از سوى مخلوق مى رسد) از ناحیه خداست.
82- سخن آزاردهنده
(فرزندم!) جبران آنچه بر اثر سكوت خود از دست داده اى آسان تر از جبران آن است كه بر اثر سخن گفتن از دست مى رود، و نگه دارى آنچه در ظرف است با محكم بستن دهانه آن امكان پذیر است و حفظ آنچه در دست دارى، نزد من محبوب تر از درخواست چیزى است كه در دست دیگرى است.
83- پرهیز از تقاضای خواركننده
تلخى یأس (از آنچه در دست مردم است) بهتر است از دراز كردن دست تقاضا به سوى آنها و درآمد (كم) همراه با پاكى و درست كارى بهتر از ثروت فراوان توأم با فجور و گناه است.

84- وَ اَلْمَرْءُ أَحْفَظُ لِسِرِّهِ وَ رُبَّ سَاعٍ فِیمَا یَضُرُّهُ مَنْ أَكْثَرَ أَهْجَرَ وَ مَنْ تَفَكَّرَ أَبْصَرَ
85- قَارِنْ أَهْلَ اَلْخَیْرِ تَكُنْ مِنْهُمْ وَ بَایِنْ أَهْلَ اَلشَّرِّ تَبِنْ عَنْهُمْ بِئْسَ اَلطَّعَامُ اَلْحَرَامُ وَ ظُلْمُ اَلضَّعِیفِ أَفْحَشُ اَلظُّلْمِ إِذَا كَانَ اَلرِّفْقُ خُرْقاً كَانَ اَلْخُرْقُ رِفْقاً
86- رُبَّمَا كَانَ اَلدَّوَاءُ دَاءً وَ اَلدَّاءُ دَوَاءً وَ رُبَّمَا نَصَحَ غَیْرُ اَلنَّاصِحِ وَ غَشَّ اَلْمُسْتَنْصَحُ وَ إِیَّاكَ وَ اَلاِتِّكَالَ عَلَى اَلْمُنَى فَإِنَّهَا بَضَائِعُ اَلنَّوكىَ
87- وَ اَلْعَقْلُ حِفْظُ اَلتَّجَارِبِ وَ خَیْرُ مَا جَرَّبْتَ مَا وَعَظَكَ بَادِرِ اَلْفُرْصَةَ قَبْلَ أَنْ تَكُونَ غُصَّةً لَیْسَ كُلُّ طَالِبٍ یُصِیبُ وَ لاَ كُلُّ غَائِبٍ یَئُوبُ
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
358- مَرْءُ: انسان 359- رُبَّ: چه بسا 360- سَاعٍ: تلاش كننده 361- أَكْثَرَ: پرحرفی می‌كند 362- أَهْجَرَ: سخن ناروا و به معنای زیاد 363- قَارِنْ: نزدیك شو 364- بَایِنْ: جدا شو 365- تَبِنْ: جداشوی 366- خُرْقاً: درشتی كردن 367- دَاءً: درد 368- غَشَّ: دغل كار 369- اَلْمُسْتَنْصَحُ: نصیحت كننده 370- اَلاِتِّكَالَ: تكیه كردن 371- اَلْمُنَى: آرزوها 372- بَضَائِعُ: سرمایه 373- اَلنَّوكىَ: احمق‌ها 374- جَرَّبْتَ: تجربه‌ها 375- یَئُوبُ: باز نمی‌گردد 376- بَادِرِ: غنیمت شمار

84- حقایق با دقت بیننده
و انسان اسرار خویش را (بهتر از هر كس دیگر) نگه دارى مى كند و بسیارند كسانى كه بر زیان خود تلاش مى كنند. كسى كه پرحرفى كند سخنان ناروا و بى معنا فراوان مى گوید. هر كس اندیشه خود را به كار گیرد حقایق را مى بیند و راه صحیح را انتخاب مى كند.
85- همراهی نیكوكاران
به نیكوكاران و اهل خیر نزدیك شو تا از آنها شوى و از بدكاران و اهل شر دور شو تا از آنها جدا گردى. بدترین غذاها غذاى حرام است و ستم بر ناتوان زشت ترین ستم هاست. در آنجا كه رفق و مدارا سبب خشونت مى شود خشونت مدارا محسوب خواهد شد.
86- بیماری‌های شفادهنده
چه بسا داروها سبب بیمارى گردد و چه بسا بیمارى هایى كه داروى انسان است، گاه كسانى كه اهل اندرز نیستند اندرزى مى دهند و آن كس كه (اهل اندرز است و) از او نصیحت خواسته شده خیانت مى‌كند. از تكیه كردن برآرزوها برحذر باش كه سرمایه احمق‌ها است.
87- تجربه‌های اندرزدهنده
عقل، حفظ و نگهدارى تجربه هاست و بهترین تجربه هاى تو آن است كه به تو اندرز دهد، فرصت را پیش از آنكه از دست برود و مایه اندوه گردد غنیمت بشمار. نه هركس طالب چیزى باشد به خواسته اش مى رسد و نه هركس كه از نظر پنهان شد باز مى گردد.

* حقوق دوستان

88- وَ مِنَ اَلْفَسَادِ إِضَاعَةُ اَلزَّادِ وَ مَفْسَدَةُ اَلْمَعَادِ وَ لِكُلِّ أَمْرٍ عَاقِبَةٌ سَوْفَ یَأْتِیكَ مَا قُدِّرَ لَكَ
89- اَلتَّاجِرُ مُخَاطِرٌ وَ رُبَّ یَسِیرٍ أَنْمَى مِنْ كَثِیرٍ وَ لاَ خَیْرَ فِی مُعِینٍ مَهِینٍ وَ لاَ فِی صَدِیقٍ ظَنِینٍ
90- سَاهِلِ اَلدَّهْرَ مَا ذَلَّ لَكَ قَعُودُهُ وَ لاَ تُخاطِرْ بِشَیْ ءٍ رَجَاءَ أَكْثَرَ مِنْهُ وَ إِیَّاكَ أَنْ تَجْمَحَ بِكَ مَطِیَّةُ اَللَّجَاجِ
91- اِحْمِلْ نَفْسَكَ مِنْ أَخِیكَ عِنْدَ صَرْمِهِ عَلَى اَلصِّلَةِ وَ عِنْدَ صُدُودِهِ عَلَى اَللَّطَفِ وَ اَلْمُقَارَبَةِ وَ عِنْدَ جُمُودِهِ عَلَى اَلْبَذْلِ وَ عِنْدَ تَبَاعُدِهِ عَلَى اَلدُّنُوِّ
92- وَ عِنْدَ شِدَّتِهِ عَلَى اَللِّینِ وَ عِنْدَ جُرْمِهِ عَلَى اَلْعُذْرِ حَتَّى كَأَنَّكَ لَهُ عَبْدٌ وَ كَأَنَّهُ ذُو نِعْمَةٍ عَلَیْكَ وَ إِیَّاكَ أَنْ تَضَعَ ذَلِكَ فِی غَیْرِ مَوْضِعِهِ أَوْ أَنْ تَفْعَلَهُ بِغَیْرِ أَهْلِهِ
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
377- إِضَاعَةُ: تباه كردن 378- مُخَاطِرٌ: محل خطر 379- أَنْمَى: بهتر است 380- مَهِینٍ: كار پست 381- ظَنِینٍ: متّهم 382- سَاهِلِ: آسان گیر 383- قَعُودُهُ: سوار شدن‌اش 384- لاَ تُخاطر: به خطر میانداز 385- تَجمَعَ: بیچاره كند 386- مَطِیَّةُ اَللَّجَاج: مركب سركش 387- صَرْمِهِ: جدا گردد 388- اَلصِّلَةِ: وصل كن و پیوند كن 389- اَللَّطَفِ: مهربانی كن 390- اَلْمُقَارَبَةِ: دوستی و نزدیكی 391- جمود: بُخل 392- تَبَاعُدِهِ: دوری گزید 393- اَلدُّنُوِّ: نزدیك‌اش شو 394- اَللِّینِ: آسان گیر

88- مراقبت از سرانجام و آینده
تباه كردن زاد و توشه نوعى فساد است و سبب فاسد شدنِ معاد. هر كارى سرانجامى دارد (و باید مراقب سرانجام آن بود.) آنچه برایت مقدر شده به زودى به تو خواهد رسید.
89- بازرگانی سوددهنده
هر بازرگانى خود را به مخاطره مى اندازد. (همواره دنبال فزونى مباش زیرا) چه بسا سرمایه كم از سرمایه زیاد پربركت تر و رشدش بیشتر است. نه در كمك كارِ پست خیرى است و نه در دوستِ متهم فایده اى.
90- دوری از لجاجت سركش
تا روزگار در اختیار توست به آسانى از آن بهره گیر و هیچ گاه نعمتى را كه دارى براى آنكه بیشتر به دست آورى به خطر مینداز. از سوار شدن بر مركب سركش لجاجت برحذر باش كه تو را بیچاره مى كند.
91- دفع بدی‌ها با نیكی‌ها
(فرزندم!) در مقابل برادر دینى خود (این امور را بر خود تحمیل كن:) به هنگام قطع رابطه از ناحیه او، تو پیوند برقرار نما و در زمان قهر و دوریش به او نزدیك شو، در برابر بخلش، بذل و بخشش و به وقت دورى كردنش نزدیكى اختیار كن.
92- عذرپذیری
به هنگام سخت گیریش نرمش و به هنگام جرم، عذرش را بپذیر، آن گونه كه گویا تو بنده او هستى و او صاحب نعمت توست. اما بر حذر باش از اینكه این كار را در غیر محلش قرار دهى یا درباره كسى كه اهلیّت ندارد به كار بندى.

93- لاَ تَتَّخِذَنَّ عَدُوَّ صَدِیقِكَ صَدِیقاً فَتُعَادِیَ صَدِیقَكَ وَ اِمْحَضْ أَخَاكَ اَلنَّصِیحَةَ حَسَنَةً كَانَتْ أَوْ قَبِیحَةً وَ تَجَرَّعِ اَلْغَیْظَ فَإِنِّی لَمْ أَرَ جُرْعَةً أَحْلَى مِنْهَا عَاقِبَةً وَ لاَ أَلَذَّ مَغَبَّةً
94- وَ لِنْ لِمَنْ غَالَظَكَ فَإِنَّهُ یُوشِكُ أَنْ یَلِینَ لَكَ وَ خُذْ عَلَى عَدُوِّكَ بِالْفَضْلِ فَإِنَّهُ أَحْلَى اَلظَّفَرَیْنِ
95- وَ إِنْ أَرَدْتَ قَطِیعَةَ أَخِیكَ فَاسْتَبْقِ لَهُ مِنْ نَفْسِكَ بَقِیَّةً یَرْجِعُ إِلَیْهَا إِنْ بَدَا لَهُ ذَلِكَ یَوْماً مَا وَ مَنْ ظَنَّ بِكَ خَیْراً فَصَدِّقْ ظَنَّهُ وَ لاَ تُضِیعَنَّ حَقَّ أَخِیكَ اِتِّكَالاً عَلَى مَا بَیْنَكَ وَ بَیْنَهُ فَإِنَّهُ لَیْسَ لَكَ بِأَخٍ مَنْ أَضَعْتَ حَقَّهُ
96- وَ لاَ یَكُنْ أَهْلُكَ أَشْقَى اَلْخَلْقِ بِكَ وَ لاَ تَرْغَبَنَّ فِیمَنْ زَهِدَ عَنْكَ وَ لاَ یَكُونَنَّ أَخُوكَ أَقْوَى عَلَى قَطِیعَتِكَ مِنْكَ عَلَى صِلَتِهِ وَ لاَ یَكُونَنَّ عَلَى اَلْإِسَاءَةِ أَقْوَى مِنْكَ عَلَى اَلْإِحْسَانِ
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
395- لاَ تَتَّخِذَنَّ: مگیر 396- فَتُعَادِیَ: برگردد 397- اِمْحَضْ: بكوش 398- تَجَرَّعِ: فرو خور 399- اَلْغَیْظَ: خشم 400- جُرْعَةً: جرعه‌ای 401- أَحْلَى: شیرین‌تر 402- أَلَذَّ مَغَبَّةً: پایانی شیرین 403- لِنْ: نرمی كن 404- غَالَظَكَ: خشونت تو 405- یَلِینَ: آرامی تو 406- اَلظَّفَرَیْنِ: دو پیروزی است 407- لاَ تُضِیعَنَّ: ضایع مكن 408- أَضَعْتَ: ضایع كنی تو 409- لاَتَرْغَبَنَّ: رغبت نشان مده 410- صِلَتِهِ: دیدار و وصلتش

93- نصیحت خالصانه
هرگز دشمن دوست خود را به دوستى مگیر كه با این كار به دشمنى با دوست خود برخاسته اى. نصیحت خالصانه خود را براى برادرت مهیا ساز، خواه این نصیحت (براى او) زیبا و خوشایند باشد یا زشت و ناراحت كننده.
خشم خود را جرعه جرعه فرو بر كه من جرعه اى شیرین تر و خوش عاقبت تر و لذت بخش تر از آن ندیدم.
94- برخورد كریمانه
با كسى كه نسبت به تو با خشونت رفتار مى كند نرمى كن كه امید مى رود به زودى در برابر تو نرم شود. با دشمن خود با فضل و كرم رفتار كن كه در این صورت از میان دو پیروزى (پیروزى از طریق خشونت و پیروزى از طریق محبّت) شیرین ترین را برگزیده اى.
95- پیوند و دوستی پایدار
اگر خواستى پیوند برادرى و رفاقت را قطع كنى جایى براى آشتى بگذار كه اگر روزى خواست باز گردد بتواند. كسى كه درباره تو گمان نیكى ببرد با عمل خود گمانش را تصدیق كن.
هیچ گاه به اعتماد رفاقت و یگانگى كه میان تو و برادرت برقرار است حق او را ضایع مكن؛ زیرا آن كس كه حقش را ضایع كنى برادر تو نخواهد بود.
96- پیوند برادری
نباید خاندان تو بدبخت ترین و ناراحت ترین افراد در برابر تو باشند. به كسى كه به تو علاقه ندارد (و بى اعتنایى یا تحقیر مى كند) اظهار علاقه مكن و نباید برادرت در قطع پیوندِ برادرى، نیرومندتر از تو در برقرارى پیوند باشد و نه در بدى كردن قوى تر از تو در نیكى نمودن