فهرست کتاب


تمدن زایی شیعه

اصغر طاهرزاده

عدم جواب‌گویی طبیعت به نفس امّاره

سؤال: در جلسات قبل فرمودید باید با طبیعت تعامل کرد و نمی‌شود بر اساس نفس امّاره با طبیعت برخورد نمود زیرا در آن صورت طبیعت بر ما می‌شورد و ما را نسبت به اهداف خودمان ناکام می‌نماید، حال سؤال این است، آیا نمی‌شود با عقل دنیایی و با توجه به این که متوجه باشیم اگر به نحوافراطی با طبیعت برخورد کنیم از بهره‌ی صحیح ناکام می‌مانیم، بدون نیاز به دین و شریعت الهی، با طبیعت تعامل نمود؟
جواب: اگر کمی مطلب را بر اساس واقعیاتِ روح انسان دنبال کنیم جواب بنده منفی است و معتقدم چنین چیزی در عمل ممکن نیست، زیرا نفس امّاره چیزی نیست که بتوان تا آخر آن را با این‌ حرف‌ها و فکرها در کنترل در آورد و روحیه‌ی تمامیت خواهی آن را، بدون آن‌که با جایگزینی معنوی اشباع کنیم، کنترل نمائیم. آری در ابتدای کار تصمیم می‌گیریم که توصیه‌های کارشناسان حفظ محیط‌زیست را عمل کنیم ولی این تصمیم تا وقتی است که هوس‌های نفس امّاره از طریقه‌های دیگری ارضاء شده است. همین‌که آن شرایط جواب نداد همه‌ی آن توصیه‌ها و تصمیم‌ها به فراموشی سپرده می‌شود، چون کنترل کننده‌ی معنوی - یعنی فرمان خدا- که نظر به بُعد اصیل و ابدی انسان دارد، در صحنه نیست. نمونه‌اش هم غرب امروز است که با آن‌همه توصیه‌های به ظاهر حکیمانه‌ی کانت و امثال کانت، امروز در تمام مناسبات خود در بحران قرار دارد و علت عدم تأثیر آن توصیه‌ها این است که در آن‌ها به جنبه‌ی عبودیت انسان و ربوبیت خدا نظر نشده است درنتیجه نفس امّاره نقش فرمانروایی و خداگونگی به خود گرفته و به خود اجازه‌ی هرگونه تصرفی را در عالم و آدم می‌دهد، منتها تا وقتی نفس امّاره می‌تواند با یک ماهی چاق و فربه سیر شود می‌گذارد تا ماهیان کوچک چاق و فربه شوند تا بیشتر ماهی داشته باشد، ولی وقتی گرسنگی بر او حاکم شد و ماهی چاق و فربه‌ای هم در میان نبود، آنقدر از ماهیان ریز می‌خورد تا سیر شود، دیگر این که نسل ماهیان منقرض می‌شوند و بحران زیست‌محیطی پیش می‌آید، برای نفس امّاره معنی نمی‌دهد، این حرف‌ها مربوط به وقتی بود که نفس امّاره با یک ماهیِ چاق و فربه سیر می‌شد.
باید این نکته عمیقاً روشن شود که تا وقتی نفس امّاره در میان است تعامل با طبیعت معنی ندارد، خواه انسان شعار حفظ محیط‌زیست بدهد یا ندهد. علت این امر هم آن است که طبیعتی که خداوند پدید آورده جهت جواب‌دادن به نفس امّاره‌ی انسان‌ها نبوده تا انسان‌ها با حفظ امیال نفس امّاره بتوانند در کنار آن عمل کنند، طبیعت برای جواب‌گویی به نیازهای آن انسانی است که بنا دارد در بندگی خداوند مستقر باشد، نفس امّاره به بندگی خدا قانع نیست تا به نعمت‌های الهی قانع باشد. در همین راستا از رسول خدا(ص) نقل شده است: «مَنْ لَمْ یَرْضَ بِمَا قَسَمَهُ اللَّهُ لَهُ مِنَ الرِّزْقِ وَ بَثَّ شَكْوَاهُ وَ لَمْ یَصْبِرْ وَ لَمْ یَحْتَسِبْ لَمْ تُرْفَعْ لَهُ حَسَنَةٌ وَ یَلْقَى اللَّهَ وَ هُوَ عَلَیْهِ غَضْبَانُ إِلَّا أَنْ یَتُوبَ».(234) هركس به آنچه خداوند از رزق برای او تعیین نموده راضی نباشد و گِلایه كند و بر آن صبر نكند، از او حسنه‌ای به آسمان بالا نمی‌رود و خداوند را ملاقات می‌كند در حالی‌كه از او غضبناك است، مگر این‌كه توبه كند.
در این روایت می‌فرماید کسی که رضایت خود را نسبت به آنچه خداوند در اختیار او گذاشته حفظ نکند مورد غضب خداوند قرار می‌گیرد و مسلّم آثار این غضب را در مقابله‌ی طبیعت با چنین انسانی و ناکام‌گذاردن آن فرد و آن تمدن در رسیدن به اهدافش خواهیم دید.
ممکن است فردی یا تمدنی تصور کند می‌تواند بدون آن که الهی زندگی کند به منظور حفظ محیط زیست و برای بهتر رسیدن به اهداف خود، رعایتِ طبیعت را بکند و به جای تصرفِ افراطی در طبیعت با طبیعت تعامل کند، ولی عنایت داشته باشید اولین شرط تعامل با طبیعت داشتن نگاه همه جانبه نسبت به عالم و آدم است و این نگاه، نگاهی است مخصوص خالق هستی و از طریق وَحی و شریعت در اختیار بشر قرار می‌گیرد. حال اگر فرد یا جامعه از بینش و روش وَحی الهی خارج شد و از تذکرات ممتد انبیاء خود را جدا کرد، ناخودآگاه انتخاب‌هایش منجر به رویارویی با سنت‌های الهی و از جمله مقابله با طبیعت می‌گردد و مبنای این موضوع در کتاب «فرهنگ مدرنیته و توهّم» با طرح نظر فرانسیس بیکن گوشزد شده است.

نفس امّاره و حجابِ از آینده

چیزی که باید درباره‌ی آینده‌ی کارهای مبتنی بر نفس امّاره مورد توجه عزیزان قرار گیرد، ناکامی آن تلاش‌ها و از آن مهم‌تر عدم توجه به این ناکامی‌ها است، زیرا نگاه نفس امّاره به عالَم و آدم سطحی و زودگذر و اکنون‌زده است و در نتیجه بسیاری از جوانب را نمی‌بیند و نسبت به بسیاری از جوانب در گمان و وَهم به‌سر می‌برد و عملاً در ظلمات وطن گزیده است، به گفته‌ی مولوی:
قل جزوی آ فتش وَهم است و ظن

چون که در ظلمات شد او را وطن

تمدنی که مبتنی بر ارضای نفس امّاره است با شور و شوق وَهمی جلو می‌رود، بدون آن که متوجه ناکامی خود شود و یا احتمال ناکامی دهد و به همین جهت وقتی با اولین جلوه‌های ناکامی روبه‌رو می‌شود به شدت در هم می‌ریزد. شما در نظر بگیرید که بیش از یک نسل نیست که اسرائیل به‌وجود آمده ولی با خروج از غزه با ناکامی اهداف خود روبه‌رو شد به‌طوری که بعضی از صهیونیست‌ها گفته بودند با روبه‌روشدن با چنین شکستی ما خودمان را به دریا می‌ریزیم، در حالی‌که سال‌ها کشورهای اروپایی و دولت آمریکا و صهیونیست‌های دنیا این‌همه انرژی صرف کردند تا اسرائیل به آن صورت که آن‌ها می‌خواستند شکل بگیرد، حال با اسرائیلی روبه‌رو شده‌اند که نه تنها حرف از نیل تا فرات در آن مطرح نیست بلکه به دور خود دیوار بتونی می‌کشد تا بتواند در داخل خود امنیت داشته باشد و از این نمونه‌ها در تاریخ بسیار داریم.
پس ناکامی تمدنی را که بر مبنای ارضای نفس امّاره بنا شده است یک اصل بگیرید و این که در منظر نفس امّاره بسیاری از جوانبِ عالم و آدم نادیده گرفته می‌شود، در حالی که آن جوانب هستند و نادیده گرفتن آن‌ها سبب بی‌تأثیر بودن آن‌ها نیست. به نظرم اگر در نقد تمدن غرب از این منظر وارد شویم بهتر است از این‌که بخواهیم آن تفکر را به یک شخص یا گروه و یا حزب نسبت دهیم، در آن صورت از بصیرت لازم که باید به طریق درست از غرب عبور کنیم و بستر تحقق تمدن اسلامی را پایه‌ریزی کنیم، محروم می‌شویم. به عنوان مثال به جای این‌که بگوئیم غرب در دست صهیونیست‌ها است، بهتر است بگوئیم تفکری در غرب مطرح است که حزب صهیونیسم می‌تواند در آن نفوذ کند.

تفکر فلسفی غرب

عنایت داشته باشید تفکر غرب بعد از رنسانس بر مبنای فلسفه‌ای پایه‌ریزی شد که انسان ملاک خوب‌ها و بدها و هست‌ها و نیست‌ها گشت. به عبارت دیگر غرب بعد از رنسانس به اَدب رُمی یا اومانیسم برگشت نمود و نه تنها از مسیحیت یونانی‌زده‌ی قرون وسطی فاصله گرفت، حتی از تفکر جهان محور یونانی نیز تا حدّی جدا شد و انسان با صورت تامّه‌ی نفس امّاره‌اش مدّ نظر قرار گرفت به همین جهت می‌توان گفت یونانِ قبل از میلاد که با سقراط و پشت‌کردن او به دین شروع شد، در غرب امروزی به تمامیت خود رسیده و صورت نهایی خود را ظاهر کرده است و شرایطی پیش آمد که امروز با آشفته‌بازار تفکر روبه‌رو هستیم.
مسیحیت به جهت فاصله‌گرفتن از آخرین مکتبِ وحی، دیگر نمی‌توانست جواب‌گوی بشریت باشد و آرام‌آرام با مشکلات پیش‌بینی نشده روبه‌رو شد. هر چند به جهت نور ضعیفی از وَحی که با خود داشت در قرون وسطی گرفتار بحران‌های شدید نشد، ولی هرچه جلوتر آمد ناتوانائی‌هایش آشکارتر گشت به طوری که در اواخر قرون وسطی متفکران غربی که از مسیحیت مأیوس شدند، خواستند با تفکر خود مسائل جامعه را حل کنند و از این به بعد که به آن وَحیِ نیم‌بند به طور کامل پشت شد، مسائل و مشکلات لاینحلی گریبان جامعه را گرفت به طوری که هر روز بیشتر از روز قبل با آن مشکلات دست و پنجه نرم می‌کنند.
آقای اتین ژیلسون در کتاب «نقد تفکر فلسفی غرب» فضای غربِ بعد از قرون وسطی را مطرح می‌کند. بنده خلاصه‌ای کوتاه از نظرات ایشان را خدمتتان ارائه می‌دهم. او می‌گوید:
«در قرن 14 و 15 غرب گرفتار جوّی شد که وَحیِ منسوخ شده دیگر به آن کمک نمی‌کرد لذا گرفتار تضاد و شکاکیت‌ها گشت. نتیجه‌ی آن جنگ و دعواها تفکر دکارت در قرن 17 شد که به همه‌ی گذشته پشت کرد به امید آن‌که طرحی نو در اندازد و از شکاکیت‌ مونتنی نیز جامعه را آزاد کند. خواست همه چیز را در قالب و روش ریاضی بیاورد، و اثبات کند هر چیز در قالب ریاضی نیاید علم و معرفت نیست - و عملاً از این طریق معارف زیادی را از حوزه‌ی معرفت خارج نمود - او خواست خداشناسی و اخلاق و طب و همه‌ی علوم را با روش ریاضی و در قالب ریاضی مطرح کند، و بعد لایب‌نیتس ثابت کرد قوانین دکارت در باب حرکت از لحاظ ریاضی غلط است و جان لاک هم پایه‌های مکتب دکارت را از بُن برانداخت. جان لاک مکتب دکارت را برانداخت، همانطور که دکارت اسکولاستیک را مورد حمله قرار داد. با مکتبِ ریاضیِ دکارت بشر یک ماشین شد و ماتریالیسم پدیدار گشت. و از طرفی در اثبات عالم ماده درمانده بود - چون گفت: من می‌اندیشم پس هستم. ولی به چه دلیل عالم ماده هست؟ - برای جبران این مشکل لایب نیتس گفت: خداوند به حکمت بالغه‌ی خویش اشیاء را طوری سازمان داده که هر حالتی که برای بدن اتفاق می‌افتد، مقارن است با حالتی که در نفسِ محاذی همان بدن اتفاق می‌افتد. اسپینوزا گفت: جهانِ فکر جنبه و حالت روح خدا است و عالم ماده حالت امتداد خدا است. مالبرانش گفت: اصلاً ما جهان خارج را نمی‌توانیم اثبات کنیم، بلکه خدا در ما صورت‌های ذهنی ایجاد می‌کند و ما به آن صورت‌های مجرد دانائیم و در ملاقات بارکلی با مالبرانش بارکلی از سخن مالبرانش به این نتیجه رسید که اصلاً جهان خارج همه روح است و نه ماده و مالبرانش بسیار ناراحت شد. همة این‌ها به جهت دستگاه مابعدالطبیعه‌ی ریاضی دکارت است.
در اواخر قرن هفدهم در سال 1687 با طرح «مبانی ریاضی فلسفه‌ی طبیعیِ» نیوتن، مبانی طبیعی و مابعدالطبیعی دکارت زیر سؤال رفت. وقتی دکارت گفت: ما هیچ‌گونه ایده‌ی واضح و متمایزی از چگونگی تأثیرِ جسمی بر جسمی دیگر نداریم، هیوم هم آمد اصل علیت را نفی کرد و خدا را هم به عنوان علت نپذیرفت.
کانت به صحنه آمد بدون رویکرد به وَحی و خواست طرحی نو دراندازد که به مشکلات حاصل از تفکر دکارت بر نخورد. کانت گفت: «عصر ما به تمام معنا عصر انتقاد است و هر چیزی باید تسلیم انتقاد باشد» نه دین و نه قانون نباید از انتقاد به دور باشند. کانت گفت ما نمی‌خواهیم مثل دکارت اَدای ریاضیات را برای اثبات نظرات خود درآوریم. و خودش کلاً روش استدلال عقلی را زیر پا گذارد و اصالت اخلاق را پیش کشید و گفت: احساس می‌شود بعضی از کارها را باید انجام داد و از بعضی کارها پرهیز نمود و این حالت «تکلیف» نام دارد. و حالا اخلاق است که از طریق کانت آمده است مسائل فلسفی بشر را حل کند، کشاکش بین قانون طبیعت و قانون اخلاق چیزی بود که کانت نتوانست از آن بیرون آید. همین آقای کانت که در جوانی ثابت کرده بود ما هیچ چیز درباره‌ی خدا نمی‌دانیم اکنون در سنین پیری به این فکر افتاده بود که خودش می‌تواند خدا باشد گفت: «خدا موجودی بیرون از من نیست، بلکه فقط فکری است در درون من...» بعد از سرود رُسُو درباره‌ی «وجدان» و به دنبال سرود کانت درباره‌ی «تکلیف»، حالا دیگر نوبت فیخته بود که درباره‌ی «اراده» سرود بخواند. گفت: «ای اراده‌ی زنده و متعال به هیچ اسمی مسمّی و به هیچ فکری محاط نیستی، من خوب می‌توانم روح خویش را به سوی تو برافرازم زیرا من و تو از هم جدا شدنی نیستیم و آواز تو در درون من است و آوای من در درون تو».
شیلینگ خواست فلسفه‌ی فیخته را تفسیر و توجیه کند، ولی فیخته گفت شیلینگ اصلاً فلسفه‌ی مرا نفهمیده است.
هگل گفت خدا چیزی است که در طول زمان، خود را کامل می‌کند و ناپلئون خط سیر خدا است و بعد در بستر مرگ گفت: تنها یک نفر حرف‌های مرا فهمید و آن هم نفهمید.
اگوست‌کنت خواست با جامعه شناسی، بشر را هدایت کند، گفت قوانین اجتماع را کشف می‌کنیم و بشر را هدایت می‌نمائیم. گفت: اول بشر گرفتار خرافه و جادوگری بود و بعد چند خدایی و بعد توحید و از توحید به علم و حالا همه چیز براساس علم تفسیر می‌شود. تحت عنوان انسانیت و عشق به انسانیت، اگوست‌کنت دین تازه‌ای را به‌وجود آوردکه خود آقای کنت «پاپ» آن بود و هدفش ترقی علمی است. فوئرباخ گفت: ما خدا راساخته‌ایم و نه خدا ما را. و مارکس گفت حرف فوئرباخ را توسعه دهیم تا ماده اصالت یابد و نه خدا. انسان هم میمون راست قامت شد.» (235)
آری شما وقتی از وَحی دست بردارید ناچار هستید چیزی را به جای آن قرار دهید که هرگز جواب‌گو نخواهد بود و لذا با آنچنان بحرانی روبه‌رو می‌شوید که موجب آشفتگی عقلانی و ایمانی بشر می‌گردد.
تا وقتی که عقل توجه به اشارات وَحی را برای خود حفظ کند انسان نه گرفتار تحجر می‌شود و نه گرفتار بحرانی شبیه بحران جهان غرب، بلکه برعکس؛ انسان در پرتو نور وَحی مفتخر به علم مقدس و دین مستدل است. اگر علم بشری جانشین وَحی شود، نه تنها خسارت ناشی از نبودن وَحی در روان انسان‌ باقی می‌ماند، حتی نمی‌داند در طبیعت چه‌کار بکند که به آینده‌ای زیان‌بار گرفتار نشود، در آن حال انسان در مورد هیچ چیز نمی‌تواند قضاوتی مطمئن انجام دهد، بی‌پروا همه‌ی بنیادها را به دلخواه خویش زیرورو می‌کند و این یعنی حاکمیت نفس امّاره به جای حاکمیت خدا.
قصه‌ی غربِ پشت‌کرده به دین و غفلت‌زده از آخرین وَحی الهی، قصه‌ی آن زنجیرسازی است که با زنجیرهایش به بند کشیده شد و فکر می‌کرد با ساختن زنجیرهای تازه به رهایی‌اش کمک می‌کند، غرب هنوز هم متوجه نیست که با دور شدن از وَحی هر چه ساخت زنجیری شد بر پای خود.
از دست‌دادن علم ما را به وَحی نمی‌رساند، ولی اگر وَحی را از دست دادیم باید خود را برای از دست‌دادن همه چیز آماده کنیم و «شکاکیت» سایه‌ی سیاهی می‌شود که همه ابعاد زندگی انسان را فرا می‌گیرد. وَحی الهی آن کسانی را که عهده‌دار به خاک‌سپردن دین‌اند، به خاک می‌سپارد ولی چرا باید مردمِ ما جزء چنین کسانی باشند.