فهرست کتاب


تمدن زایی شیعه

اصغر طاهرزاده

تفاوت علم وَهمی و علم حقیقی

سؤال: شما در جلسات قبل فرمودید:«علمی كه بریده از عالم بالا، پدیده‌ها را تحلیل كند، واقعیات عالم را نمی‌بیند.» اولاً: این موضوع را كمی بیشتر شرح دهید. ثانیاً: آیا آن علوم به خودی خود نظر به واقعیات ندارند و یا برای آن‌هایی كه نگاهشان، نگاه به عالم بالا است، این علوم یک نحوه نظر به واقعیات به حساب می‌آید و جلوه‌ای از قواعد و سُنَن عالم غیب است؟
جواب: عنایت داشته باشید كه بحث بر سر «علم به واقعیات» است؛ یعنی تفسیر و تحلیلی از نوع و چگونگی واقعیات خارجی. نگاه كردن به درخت و آن را سبز دیدن، علم نیست، این حس‌كردن رنگ سبز درخت است، تحلیلِ رابطه‌ی اجزاء درخت با خود و سایر پدیده‌های عالم و چگونگی و چرایی فعالیت آن‌ها را علم می‌گویند، در رابطه با چنین نگاهی است كه اگر جایگاه حضور حضرت حق را در تمام جوانب آن پدیده‌ها نبینیم، در واقع با وَهمیات خود با چگونگی و چرایی این درخت روبه‌رو شده‌ایم و نه با آنچه واقعاً هست، چون جنبه‌ی وصل به عالم غیبِ پدیده‌ها را نمی‌بینیم، در نتیجه حكم آنچه می‌یابیم آن نیست كه در خارج واقعاً هست، مثل تحلیل چگونگی و چرایی حركات انگشتان دست شما بدون توجه به شخص شما و اراده‌ها و حیاتی كه در این حركات جاری است، حالا در نظر بگیرید بنده بخواهم از نظام پنج انگشت شما و حركاتِ گاه و بی‌گاه آن‌ها یك تئوری و نظریه بدهم و چگونگی و چرایی نظم پنج ‌انگشت شما و حركات آن را در یک دیدگاه تجربی تبیین كنم، آن هم بدون آن كه نظر به شخص شما داشته باشم و متوجه حیات و اراده و اهداف شما در حركات این انگشتان باشم. ملاحظه كنید؛ این تئوری چه چیزی از آب در می‌آید! مسلّم تمام آنچه در بررسی حرکات انگشت ‌شما برای خود ساخته‌ام وَهم و خیال است، هرچند با صرف صدها ساعت كار آن تئوری را به دست آورده باشم، و برای حركات هر انگشت جدول‌های زیادی تهیه كرده و برای آن حركات نظمی به‌دست آورده باشم و منحنی‌های آن را تنظیم کنم، تمام آن‌ها «عقده‌ی سخت است بر كیسه‌ی تهی» گره‌ی محكمی است بر كیسه‌ی خالی! چون بریده از شخص شما و اهداف و اراده‌ی شما چنین تئوری را تهیه كرده‌ام. بحث بر سر این نیست كه حركات دست و انگشتان شما را درست ثبت نكرده‌ام، بحث بر سر آن است كه تفسیر و تحلیلی را كه می‌دهم غلط و وَهمی است، انكشاف واقعیت نیست، عین این موضوع در مورد علمِ بریده از عالم بالا مطرح است كه «عقده‌ی سخت است بر كیسه‌ی تهی» اصلاً علم به واقعیت نیست و در آن انكشاف واقعیات انجام نگرفته است.
نگاه نیوتن به جاذبه‌ی زمین در این‌كه حسّ كرد سیبی بر زمین سقوط كرد، دروغ نیست و این‌كه متوجه شد رابطه‌ای بین جرم كره‌ی زمین با جاذبه‌ی آن هست، حرف غلطی نیست، آنچه در این نگاه گم می‌شود، حضور حضرت حق است در تمام مناسبات عالم در ظهورات مختلف. مثل این است كه یك وقت شما علت حركات انگشتان را به ماهیچه‌هایی نسبت می‌دهید كه توسط نورون‌ها و رشته‌های عصبی تحریك شده است و آن را به مغز منتهی می‌كنید، ولی یك وقت حیات را در صحنه می‌بینید و متوجه نیستید حیات شما منجر به حركات انگشتان شما است، منتها این حیات با ظهور انقباض ماهیچه و تحریك سلسله اعصاب کار خود را انجام می‌دهد و لذا متوجه می‌شوید همین كه اراده می‌كنید انگشتان شما حركت می‌كند. عالَم را آیت الهی دیدن غیر از آن نگاهی است كه گالیله پیشنهاد می‌كند و نیوتن در منظر خود دارد.
عنایت داشته باشید که در نظام عالَم متوجه وجود ناظمِ عالم‌شدن، غیر از آن است كه عالم را ظهور حضرت اَحد ببینیم. مشكلی كه غرب به گفته‌ی شهید مطهری«رحمة‌الله‌علیه» پیدا كرد به آن جهت بود كه كلیسا به غیر از برهان نظم، نگاه دیگری به خدا نداشت و لذا آن خداشناسی به وجود آمد كه خداوند آن بالاها مثل یك ساعت‌ساز عالَم را كوك می‌كند تا از حركت باز نایستد! و در همین رابطه عده‌ای از دانشمندان غربی کار را به آن‌جا کشاندند که خداوند یك ساعت‌ساز ناشی است!! این نوع نگاه به عالَم، یك نگاه غربی است و متأسفانه بعضی از ما هم برای خداشناسی همان راه را رفتیم. نگاه قرآن این است كه: «سَنُرِیهِمْ آیَاتِنَا فِی الْآفَاقِ وَفِی أَنفُسِهِمْ حَتَّى یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ یَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ»؛(189) به زودی به آن‌ها آیات خود را در آفاق و در جان خودشان می‌نمایانیم، تا آن‌جایی که متوجه شوند او یعنی خداوند، حق است، آیا پروردگار تو كافی نیست كه بر هر چیزی مشهود است؟ و هر چیزی را خواستی ببینی قبل از آن چیز او را می‌بینی؟ همان سخنی كه حضرت علی(ع) فرمود كه: «مَا رَأَیْتُ شَیْئاً اِلّا وَ رَأَیْتُ الله قَبْلَهُ وَ مَعَهُ وَ بَعْدَهُ»؛(190) ندیدم چیزی را مگر آن‌كه خدا را قبل از آن چیز و با آن چیز و بعد از آن چیز دیدم. این نگاه، نگاهی است كه عالم را سراسر جلوه‌ی حق می‌بیند. عنایت بفرمایید می‌فرماید:«مَعَه» یعنی با آن چیز خدا را دیدم، به این معنی كه آن چیز مجلای ظهور اسماء الهی است و آیتی از آیات خداوند است كه اسمای حسنای او را نشان می‌دهد، با این نگاه عالم را دیدن و پدیده‌ها و حادثه‌ها را تحلیل‌كردن موجب نمی‌شود كه با چنین دنیایی كه امروز با آن روبه‌روییم، روبه‌رو شویم.
در مدرسه تلاش كردند نگاهی كه غرب نسبت به عالم داشت بر ذهن ما تحمیل كنند و به همین جهت در حال حاضر ما با نگاه غرب با عالم روبه‌روییم، دیگر برای ما بحث حضور سنن الهی و اسماء حق مطرح نیست.
با توضیحات فوق دیگر نمی‌توان گفت آن‌هایی كه نگاهشان، نگاه به عالم بالا است، و عالم را مظهر اسماء الهی می‌بینند، نگاه علوم غربی به عالم را درست می‌دانند، زیرا منظر آن‌ها نسبت به عالم، منظر دیگری است، در آن منظر در هر واقعیتی حق است که با اسم و صفتی خاص در صحنه است. مثل این‌كه شما هر كلمه‌ای از الفاظ مرا در رابطه با من و مقصد درونی من ملاحظه كنید، و نه الفاظی بدون معنی كه فقط پرده‌ی گوش شما را مرتعش می‌كند، اتفاقاً به تنها وجهی از الفاظ كه كار ندارید همین وجه ارتعاش هوا و ارتعاش پرده‌ی گوش است، بلكه از اول به معنی آن الفاظ و حضور مقصد من نسبت به اظهار آن الفاظ نظر دارید.
خدایی كه فرهنگ غرب نشان می‌دهد، خدای حاضر در همه‌ی صحنه‌های عالم كه دین متذكر آن است، نیست. خدا در فرهنگ غرب به آن معنی که امیرالمؤمنین(ع) فرمودند که با هر چیزی هست،(191) نیست، آن خدا با هر چیز دیده نمی‌شود و لذا انسان در آن فرهنگ هیچ چیز را متصل به عالم بالا نمی‌بیند و بین خدا و عالم یك نحوه دوگانگی قائل است و به همین جهت اجازه‌ی هر تصرفی در عالم را به خود می‌دهد.
وقتی شما به نحو طبیعی به الفاظ بنده گوش می‌دهید، در هر لفظی معنای مخصوص به خودش را می‌یابید و در واقع الفاظ آینه‌ی نمایش معانی هستند، در حالی‌كه در یک نگاه حسّی آن معانی در درون الفاظ نیست، و در آن نگاه الفاظ صرفاً ارتعاشات هوا است، ولی در نگاه طبیعی که با همه‌ی واقعیت روبه‌رو می‌شوید، همین‌كه الفاظ را می شنوید، معانی را درمی‌یابید و آن الفاظ جلوه‌ی آن معانی‌اند و شما هم آن‌ها را متصل به آن معانی می‌یابید، ولی اگر با دید علوم تجربی با الفاظ برخورد كنید و آن‌ها را ارتعاشات هوا بیابید، می‌گردید تا در جای دیگر معنای آن را پیدا كنید، كاری كه نگاه غربی به طبیعت دارد و نهایتاً به برهان نظم متوسل می‌گردد، در حالی‌كه امام خمینی«رحمة‌الله‌علیه» حتی رابطه‌ی علیت و معلولیت برای خداوند و مخلوقات را نگاه ناقصی می‌دانند و می‌گویند: «انبیاء و اولیاء قدمشان برهانی نبوده، آن‌ها برهان را می‌دانستند اما قضیه، قضیه‌ی اثبات واجب به برهان نبوده، حضرت سیدالشهداء(ع) به خداوند عرضه می‌دارند: «مَتَی غِبْتَ حَتّی تَحْتَاجَ اِلَی دَلِیلٍ یَدُلُّ عَلَیْكَ، وَ مَتَی بَعُدَتْ حَتَّی تَكُونَ الْآثَارَ هِیَ الَّتِی تُوصِلُ اِلَیْكَ، عَمِیَتْ عَیْنٌ لاتَرَاكَ عَلَیْهَا رَقِیباً»؛(192) چه موقع غایب بوده‌ای كه نیاز به دلیل داشته باشی كه آن دلیل بر تو دلالت كند؟ و چه موقع دور بوده‌ای تا آثار و نشانه‌ها عامل اتصال به تو باشند، كور است آن چشمی كه تو را بر همه‌ی آثار و نشانه‌های ظاهری نبیند.» حضرت امام خمینی«رحمة‌الله‌علیه» در ادامه می‌فرمایند: «در سببیّت و مُسببیّت یك تمایزی كه مقتضی ذات حق نیست، مطرح است... من در كتاب و سنّت یادم نیست كه علیت، سببیت به این معنا باشد، تعابیری مثل خلق، ظهور و تجلی مطرح است... «هُوَ مَعَكُم» آیا با تعبیر علیت و معلولیت جور درمی‌آید؟! یا مسئله‌ی ارتباط خدا با مخلوق بالاتر است، چون هیچ جا نیست كه از خدا خالی باشد.»(193)
این نكته‌ی اخیر را از آن جهت عرض كردم كه عنایت داشته باشید نگاه دینی با نگاه یونانی و اروپایی بسیار فاصله دارد، هرچند كه شما در علم كلام جهت مقابله با اشكال‌كننده از برهان و دستگاه علت و معلول استفاده می‌كنید، ولی حتی فیلسوفی مثل ملاصدرا«رحمة‌الله‌علیه» به جایی می‌رسد كه تشكیك در وجود را هم آخر و انتهای كار نمی‌داند و مخاطب خود را در نهایت به تشكیك در ظهور می‌رساند.(194)
وقتی نگاه ما به عالم، نگاهی شد که همه‌چیز را مرتبط با عالم غیب می‌دیدیم و از نگاهی که در کلاس علوم به ما تحمیل کرده‌اند آزاد شدیم دیگر منظر علوم تجربی نسبت به عالم برای ما پذیرفته نیست ولی باید بدانیم که تغییر این منظر احتیاج به یک کار اساسی دارد که باید در علوم انسانی ما به‌وجود آید.(195)

تمدن غرب، مادی‌ترین تمدن تاریخ

سؤال: در مباحث قبل روشن شد هر اندازه تمدنی مادی شود، به حكم ناپایداری كه در عالم ماده است، از ثبات و بقاء محروم است، آیا فرهنگ بریده شده از عالم معنا نمونه‌ی روشنی از همان مادی‌شدن یك تمدن نمی‌باشد كه منجر به تزلزل دائم تمدن غرب شده که همواره مجبور است تئوری‌ها و طرح‌های خود را تغییر دهد و به امید رسیدن به آینده‌ای پایدار همواره در ناپایداری به سر ببرد؟
جواب: به نظر بنده هم مطلب همین‌طور است كه می‌فرمایید.
سؤال: آیا می‌توان گفت تمدن‌های منحرف دوران گذشته با این‌كه به خداوند به عنوان اساسِ بقاء و ثبات متصل نبودند ولی چون با عالم ماوراءِ عالم ماده مرتبط بودند، در یك ثبات نسبی به سر می‌بردند كه تمدن غرب حتی از آن ثبات هم محروم است؟
جواب: بله همین طور است، منتها آن تمدن‌ها متأسفانه به امور ماوراء عالم ماده اصالت می‌دادند، مثلاً خود را به نفوس و عقول عالم غیب متصل می‌كردند ولی چون با آن عقول و نفوسِ منقطع از خالق هستی مرتبط بودند عملاً ناکام می‌ماندند، هرچند نسبت به تمدن غرب که صرفاً به عالم ماده مرتبط است دارای یک ثبات نسبی بودند، به همین جهت هم مستشرقین غربی آن تمدن‌ها را تجلیل می‌كنند، چون در مقایسه با تمدن خودشان، آن ثبات نسبی را بهتر می‌پذیرند، غافل از این‌كه اگر آن ثبات حقیقی بود، نباید به هلاكت آن تمدن منجر می‌شد.
این‌كه تمدن غرب در مقایسه با تمدن‌های گذشته بیشتر گرفتار حركت و تغییر است دلیل روشنی است كه این تمدن، مادی‌ترین تمدن تاریخ است، چون هر چقدر كه انسان و جامعه از ماده و مادیات آزاد شود، از بُعد و فاصله آزاد می‌شود زیرا در عالم مجردات بُعد و فاصله مطرح نیست و وقتی بُعد از بین رفت، هرآنچه را می‌خواهید در نزد خود دارید و لذا برای به دست آوردن حوائج خود مجبور نیستید حركت و سرعت داشته باشید. در مقابلِ عالم مجردات، عالم ماده است كه دارای بُعد است و همه چیزش یك جا جمع نیست و برای به‌دست‌آوردن هر چیزش باید چیزی را و جایی را ترك كرد تا به چیز دیگر و یا جای دیگر دست یافت، حال وقتی یك تمدن به جایی از نظر مادی‌شدن رسید كه هیچ چیز را در نزدیك خود ندید مجبور می‌شود با ساختن وسایلی که دارای سرعت زیادند به مطلوب خود برسد، غافل از این‌كه بسیاری از آن‌چه می‌طلبد در عالَم دیگری است و برای رسیدن به آن‌ها باید جهت خود را تغییر دهد. گفت:
ای كمان و تیرها انداخته

گنج نزدیك و تو دور انداخته

تمدن غرب در سیر خود به تضادی رسیده كه از یك طرف می‌خواهد اهداف خود را با ساختن ابزارهای پر شتاب به‌دست بیاورد، از طرف دیگر متوجه است چیز دیگری كه جنبه‌ی معنوی دارد باید داشته باشد و لذا گرفتار جادوگری و خرافات ‌شده و یا به مسیحیتی دامن می‌زند كه در خدمت فرهنگ غربی است. نه به دینی كه رب‌العالمین نازل فرموده تا تمام مناسبات بشریت را تحت برنامه‌ی‌ خالق هستی به جلو ببرد. به قول خودشان می‌خواهند با خِرد جمعی امور خود را مدیریت كنند و جلو ببرند و لذا هر تصمیمی بگیرند رویكردی است به سوی باطل و اضمحلال. چون ایمان به پروردگاری كه مناسبات انسان‌ها را در رابطه با عالم و آدم، در نظام حرام و حلال الهی تنظیم كند، نه در تمدن فراعنه بوده و نه در فرهنگ غرب و همین امر موجب می‌شود دست به انتخاب‌هایی در زندگی بزنند که منجر به نزدیکی هرچه بیشتر به سقوط آن‌ها خواهد شد، چون اساس را بر نفی تكالیف الهی قرار داده‌اند. در حالی که اگر اساس زندگیِ یك ملت تبعیت از تكالیفی بود كه پروردگار عالم برای بشر تعیین فرموده است، جهت انتخابش به كلی با تمدن غربی متفاوت خواهد بود، همان چیزی كه شما در انتخاب ملت ایران نسبت به پذیرش انقلاب اسلامی ملاحظه می‌فرمایید. انقلاب اسلامی متذكر تكلیف خدا به بشر است، و این فكر با فکر غربی خواهی نخواهی مقابل همدیگرند. همان‌طور كه تمدن فرعونی مقابل شریعت حضرت موسی(ع) بود. اگر فراعنه به قوای غیبی متوسل می‌شدند و اگر رئیس جمهور آمریکا به ظاهر كتاب مقدس را می‌خواهد، برای آن است كه قدرت استكباری خود را رشد دهند، نه این‌كه بخواهند حكم خدا را حاكم نمایند و ربوبیت حق را توسعه دهند، منتها امید فرعون، در مقابله با معجزه‌ی خدا به جادوگرانش بود و امید فرهنگ غرب در مقابل نظام اسلامی به تكنولوژی و رسانه‌هایش می‌باشد. به عبارت دیگر آنچه موجب حجاب آن‌ها شده تا حقیقت را نبینند، ابزارهایی است كه برای خود شكل داده‌اند، غافل از این‌كه حقیقت، ماوراء ابزارهاست، چه آن ابزارها ترفندهای جادوگران باشد و چه حیله‌های تکنوکرات‌ها و رسانه‌ها. عمده‌ی توجه به این نكته است كه همه‌ی آن‌هایی که مقابل مسیر نبوت قرار می‌گیرند و ربوبیت حق را نفی می‌كنند، حتماً هلاک خواهند شد. به همین جهت قرآن انحراف هر قومی را، خارج از توانایی‌های متفاوتی كه داشته‌اند، مقابله‌ی آن‌ها با انبیاء مطرح می‌كند و می‌فرماید علت این مقابله امیدواری به توانایی‌ها و علومشان بود. در سوره‌ی مؤمن می‌فرماید: «أَفَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنظُرُوا كَیْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثَارًا فِی الْأَرْضِ فَمَا أَغْنَى عَنْهُم مَّا كَانُوا یَكْسِبُونَ»؛(196) آیا ای پیامبر این گروهی که در مقابل تو ایستاده‌اند نرفتند در یک تحقیق تاریخی- جغرافیایی، سرنوشت اقوامی را که در مقابل پیامبران پیشین ایستادند را مطالعه کنند، در حالی که از نظر توانایی و تغییر در زمین،آن‌ها نیرومندتر از این‌هایی بودند که با تو مقابله می‌کنند، ولی با این‌همه آنچه داشتند و به آن امید بسته بودند آن‌ها را نجات نداد. سپس می‌فرماید؛ علت این‌كه آن اقوام نتوانستند از زحمات خود استفاده كنند این بود كه «فَلَمَّا جَاءتْهُمْ رُسُلُهُم بِالْبَیِّنَاتِ فَرِحُوا بِمَا عِندَهُم مِّنَ الْعِلْمِ وَحَاقَ بِهِم مَّا كَانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُون»؛(197) چون پیامبرانشان با دلایل روشن و قانع‌کننده به سویشان آمدند، به آن علمی که داشتند دلخوش بودند و به پیام پیامبرانشان توجهی نکردند و تهدید پیامبران از عذاب الهی را به مسخره گرفتند، اما همان عذابی که آن را به تمسخر می‌گرفتند، آن‌ها را گرفت. آری! پیام پیامبران را به چیزی نمی‌گرفتند چون به علمی كه به دست آورده بودند دلخوش بودند.
پس ملاك بقاء و یا هلاكت هر تمدنی در این است كه آیا تكلیفی را كه خداوند برای بشر تعیین فرموده است می‌پذیرند یا نه، و آیا مقابل تكالیفی كه خدا تعیین كرده است می‌ایستند یا نه. این قاعده را می‌توان در همه‌ی جوامع توسعه داد، به طوری كه در جامعه‌ی اسلامی نیز مرز تشیع و تسنن را در تفاوت نگاه آن‌ها نسبت به تكالیف الهی باید جستجو كرد، زیرا اهل تسنن برای خلفاء به‌عنوان انسان‌های غیر معصوم حق تعیین تكلیف ‌برای مردم قائل‌اند و همه‌ی تكالیف جامعه را به خدا ارجاع نمی‌دهند، ولی شیعه معتقد است خداوند در هیچ عملی بشر را به خود وانگذاشته و پروردگار عالم در همه ابعادِ انسانی إعمال ربوبیت می‌كند، چون ولیّ مطلق است و در هیچ بُعدی انسان را از ولایت خود محروم نكرده، و لذا بعد از رسول خدا(ص) و ابلاغ شریعت، امامان معصومی را قرار داده كه با ارتباط با عالم قدس، حكم خدا را تبیین كنند و عقل بشر باید تلاش كند در قرآن و روایاتِ ائمه‌ی معصومین(ع) تكلیف الهی بشر را مطابق زمانه بیابد و انجام دهد، ولی هرگز عقل محدود بشری نمی‌تواند به خودی خود برای بشر تعیین تکلیف نماید.
پس هر تمدنی و هر قومی به همان اندازه كه از پذیرش حکم الهی فاصله بگیرد، از بقاء و ثبات فاصله گرفته است، حال اگر در مناسبات فردی ربوبیت خدا را بپذیرد و در نظام اجتماعی سكولار باشد، به همان اندازه گرفتار هلاكت و عدم ثبات است، و تمدن غربی که در هر دو حوزه با نفی نبوت، حکم پروردگار عالم را نفی کرده و چنین انکاری را به انتها رسانده و سراسر زندگی را با برنامه‌های محدود خود و آن هم جهت ارضای هوس می‌خواهد اداره کند، در نهایت مادّیت و سقوط قرار دارد.

نگاهی ماوراءِ نگاه فرهنگ مدرنیته

سؤال: آیا اگر مسلمانان با نگاه توحیدیِ مخصوص اسلام می‌خواستند قواعد طبیعت را كشف كنند، ممكن نبود به همین علومی برسند كه غرب نسبت به طبیعت رسید و علومی مثل فیزیك و شیمی و مكانیك و فیزیولوژی را تدوین نمایند؟
جواب: مسلّم نه؛ درست است که در حال حاضر نگاه کمیت‌گرای گالیله فكر و ذهن ما را تسخیر كرده و فكر نمی‌كنیم طبیعت واقعیتی غیر از این دارد كه فعلاً ما می‌شناسیم، ولی وقتی ضعف این نگاه را شناختیم و متوجه شدیم این نوع نگاه به عالم، نگاه بریده از عالم قدس و عالم معنا است، آرام‌آرام عالَم در منظر ما جلوه‌ای دیگر به خود می‌گیرد و توانایی‌های دیگری، ماوراء آنچه «اراده‌ی معطوف به قدرت» از طبیعت می‌خواهد از خود نشان می‌دهد. آری؛ اگر ما طبیعت را مخزنی برای انرژی و قدرت بخواهیم و انسان را هم اراده‌ای بدانیم كه می‌خواهد با قدرت بر طبیعت دست یابد، هیچ چیزی جز همان چیزی كه فرهنگ غربی از طبیعت می‌بیند نمی‌یابیم. از طرفی نگاه غربی در مسیر خود گرفتار تناقض‌هایی شده كه مجبور است در خود تجدید نظر كند. به عنوان نمونه؛ خلاصه سخنان آقایان ایان باربور، استاد فیزیك و دین‌شناس دانشگاه سوربن از كتاب «علم و دین» را خدمتتان عرض می‌كنم و از این‌که مجبورم مقداری از اوقات شریفتان را در این مورد بگیرم عذر می‌خواهم، ولی اگر حوصله بفرمایید نکات دقیقی را در رابطه با نگاه علم جدید به عالم به‌دست می‌آورید. باربور می‌گوید:
فیزیك قرن نوزدهمی یعنی فیزیك كلاسیك، در معرفت شناسی، نظرگاه اصالت واقعی داشت. یعنی نظریه های علمی را المثنای واقعی و عینیِ جهان، آن‌چنان‌كه هست و مستقل از روند شناختن آن توسط دانشمند، می پنداشت ولی نظریه‌ی كوانتومی به طور كلی از نگرش قبلی فاصله گرفت و تصور قبلی را نفی کرد، در یك كلمه می گوید: هیچ چیز در زندگیِ روزمره نیست كه قابل قیاس با حوزه‌ی شگرف اتم باشد. «فقدان تصویرپذیری» خصیصه‌ی بارز فیزیك نوین است و تمایل به تصور اجزاءِ تشكیل دهنده‌ی اتم به هیأتی شبیه با چیزهایی كه قابل ادراك حسی هستند، باید ترك شود، سیستم اتم نه فقط برای مشاهده‌ی مستقیم غیرقابل حصول و بر وفق كیفیات حسی، غیرقابل بیان است، بلكه بر وفق مقولات زمان و مكان و علیّت هم نمی توانیم آنها را تخیُّل كنیم. به نظر می رسد كه حوزه‌ی اتم‌ها، از واقعیتی به‌كلی متفاوت با حوزه‌ی تجربه‌ی روزمرّه برخوردار است، و مفاهیم متعارف ما قابل اطلاق به آن نیست.