فهرست کتاب


تمدن زایی شیعه

اصغر طاهرزاده

نفوذ فرهنگی از طریق تكنولوژی

سؤال: با این‌که قبلاً نکاتی فرمودید ولی باز این سؤال جای بحث دارد که اگر بپذیریم هر تكنولوژی بر اساس فرهنگ خاصی پی‌ریزی‌شده و در هر جایی هم كه حضور یابد ناخودآگاه فرهنگ خاص خود را القاء می‌كند، پس باید اگر رابطه‌ای با قومی و ملتی برقرار كردیم، از همه‌ی جهات تحت ‌تأثیر آن قوم قرار بگیریم، چرا استفاده‌ی مسلمین از علم یونانیان، موجب نفوذ فرهنگ آن‌ها در بین مسلمین نشد و یا چرا استفاده‌ی اروپاییان از علوم و ابزار مسلمین، عاملی جهت متأثر شدن از فرهنگ مسلمین در آن‌ها نگردید؟
جواب: چند نكته در این سؤال مطرح شده، اوّلاً؛ عنایت داشته باشید كه یك وقت ملتی با فرهنگی قوی، به فرهنگ و تكنولوژی قوم و ملتی دیگر نظر می‌اندازد، در این حالت می‌داند چه چیز را گزینش کند. همان‌طور كه قبلاً عرض شد، امثال فارابی و ابن‌سینا از همین نوع بودند كه زبان تفكر یونانی را گرفتند ولی حرف‌های بلند اندیشه‌ی اسلامی را به خوبی حفظ كردند، و این برعكس كار معتزله بود كه در بست خود را در اختیار تفكر یونانی قرار دادند. به عبارت دیگر ما در تعامل با سایر فرهنگ‌ها همچون شاگردی نبودیم كه در آموخته‌ها متوقف شویم. اما در رابطه با این‌که می‌فرمایید اروپائیان در رابطه با اخذ علوم و ابزار از مسلمین تحت تأثیر فرهنگ آن‌ها قرار نگرفتند، عنایت داشته باشید که بعد از رنسانس اروپاییان آمدند همه‌ی فرهنگ قرون وسطی را نفی كردند - اعم از آثار اسلامی و آثار مسیحی- همه را کنار گذاشتند. با این‌همه نمی‌توان گفت آثار فرهنگ اسلامی در آن‌جا نیست. ثالثاً؛ ما روی قسمت اول بحث تأكید داریم که مردم عادی اگر ابزاری را به كار گرفتند، فرهنگی كه این ابزار و تكنولوژی را ساخته نیز می‌پذیرند و باید پیرامون این موضوع مفصلاً بحث كرد، این نكته غیر از برخوردی است که عالمان ملت‌ها در خصوص رابطه‌ی علمی اقوام و ملل با همدیگر دارند.
در مورد اروپا در این چند قرن اخیر به جهت آن‌که رابطه‌ی ما با غرب از طریق عالمان صورت نگرفت بلکه رابطه‌ها در سطح مردم عادی تنزل کرد و نتیجه این شد که نتوانستند بین تکنیک غربی و فرهنگ آن تفکیک کنند تا آنجا که بیشتر آن فرهنگی كه منجر به پدید آمدن آن ابزارها شد را پذیرفتیم، در حالی که تعامل غرب با جهان اسلام قبل از رنسانس تعامل افکار بود و عالمان آن خطّه از طریق ارتباط با اندیشه‌های عالمانی مثل ابن سینا و ابن هیثم خود را بازخوانی کردند، همان طور که تعامل ما با یونان، تعامل افکار بود، هر چند از جهاتی تحت تأثیر مسائل فرهنگی یكدیگر نیز قرارگرفتیم، ولی بالأخره در این تعامل «فکر» در میان بود. ولی رابطه‌ی ما با غرب بدون هیچ تفكری، صرفاً رابطه‌ی تكنولوژیکی بود که توسط روشنفکرانی انجام گرفت که هیچ بهره‌ای از فرهنگ اصیل اسلامی نداشتند این تعامل در بین عالمان صورت نگرفت كه بدانند چه چیز را می‌خواهند و چه چیز را نمی‌خواهند! در این حالت است که تكنولوژی با خودش فرهنگش را هم می‌آورد! در این رابطه بیشتر باید بحث كنیم که «تمام فکری که تکنولوژی را ساخته ‌است همراه آن هست». و اگر بدون هدفی خاص با آن برخورد شود فرهنگِ همراه تکنیک، خود را بر روح و روان انسان تحمیل می‌کند، غفلت نکنیم که این فرهنگ برای اهداف خاصی این تکنولوژی را ساخته و برای برآورده شدن آن هدف آن را به كار گرفته است و در نتیجه جهت خاصی را دنبال می‌کند. آری؛ اگر ما با آگاهی از این مسئله با این ابزار برخورد کنیم، كم‌تر به مشكل می‌افتیم، ولی عموم مردم تحت حاكمیت هدف فرهنگیِ این تكنولوژی قرار می‌گیرند، البته در بحث راه‌های عبور از فرهنگ تكنولوژی غربی در كتاب «فرهنگ مدرنیته و توهّم» بحث‌هایی برای عبور از جنبه‌های فرهنگی تكنولوژی غربی شده است. عمده این است كه نسبت به استفاده از ابزارها حساس باشیم، انتقاد ما به بعضی از عزیزان همین است كه فکر می‌کنیم حساسیت لازم را در این امر ندارند. بحث بر سر این نیست که فعلاً از آن‌ها استفاده ‌کنیم یا نه؛ همه‌ی ‌ما می‌گوییم فعلاً باید از این‌ها استفاده ‌کرد. تفاوت این جاست كه به گفته‌ی آقای «دكتر رضا داوری»، تكنولوژی موجودِ غرب، ابزارها و وسایل ساده‌ای نیستند كه هر طور شما بخواهید در زندگی شما حاضر شوند.(108)

چگونگی تعامل با فرهنگ غرب

سؤال: طبق فرمایش جنابعالی و بر اساس اسناد تاریخی که ویل‌دورانت نیز در تاریخ فلسفه‌ی خود به آن اذعان دارد، اروپا در دوره‌ی رنسانس سعی كرد همه‌ی آنچه را به نحوی بوی دین و به‌خصوص بوی اسلام می‌دهد از فرهنگ خود پاك كند و تمدن سکولارِ موجود را بسازد، آیا در حال حاضر نظام اسلامی در رابطه با غرب برای متأثر نشدن از روح سکولار آن تمدن، می‌تواند چنین كاری را بكند؟
جواب: اوّلاً؛ باید ببینیم می‌توانیم چنین كاری را بكنیم. ثانیاًَ؛ چنین كاری مفید است یا نه. به نظر بنده آنچه باید مدّ نظر باشد و سعی كنیم از آن پرهیز كنیم، آن معنایی است كه فرهنگ غرب به عالَم و آدم داده است و اساس دوگانگی فرهنگ اسلامی با فرهنگ مدرنیته در تفاوت نگاه آن‌ها به عالم و آدم است. بعد از این‌كه این دوگانگی به خوبی تبیین شد، بحث گزینش تکنولوژی غربی باید مطرح باشد. وقتی تفكر در صحنه آمد، در «گزینش ابزار» می‌توان موفق بود، شدت و ضعف استفاده از تكنولوژی غربی بستگی به استحكام ما در مكتب اسلام دارد. ملت ایران در آغاز انقلاب اسلامی به این جمع‌بندی رسید که به یک نوع زندگی بالاتر از زندگی غربی نیاز دارد که آن را می‌توان در اسلام شیعی جستجو کرد و در راستای تحقق اسلام شیعی سعی کرد همه‌ی مظاهر غرب را دور بریزد. اولِ انقلاب شرایط عجیبی بر روح‌ها حاکم بود! به طوری که شهیدرجائی به عنوان رئیس جمهور كشور -آن موقعی که ترور مسئولان مطرح نبود- حاضر بود با دوچرخه رفت و آمد کند و تا آن‌جا كه ممكن بود، از ماشین سواری استفاده نكند، تا این اندازه اراده‌ها در راستای نظر کردن به یک نوع زندگی دیگری معطوف بود. اکثر مردم می‌خواستند یک نوع زندگی دیگری را به جای زندگی به روش غربی پایه‌ریزی كنند. اراده‌ی عمومی عبور از غرب بود آن هم در همه‌ی ابعاد آن. متأسفانه دولت ها و بعضی از مسئولان در راستای چنین اراده‌ای قدم برنداشتند، جنگ هم از جهتی مانع پایه‌ریزی بستری شد که باید انقلاب اسلامی در آن قرار می‌گرفت، بعد از جنگ، سازندگی به روش غربی مدّ نظر دولت وقت قرار گرفت و سعی شد نگاه‌ها به آن نحوه از زندگی مثبت شود، در حالی که اگر نگاه جامعه‌ای به فرهنگ غربی و تكنولوژیِ ساخته و پرداخته‌ی آن فرهنگ مثبت شد، به همان اندازه كه تكنولوژی آن پذیرفته شد جای فرهنگ مربوط به آن نیز باز می‌شود. ولی اگر با توجه به تفاوت مبانی فكری كه اسلام با غرب دارد، اراده‌ی مسلمانان پشت‌كردن به آن تمدن شد، دیگر هیچ‌چیزِ غرب را نمی‌خواهند. چون براساس تجربه‌ی تاریخی به این اندازه از بصیرت رسیده‌اند كه غرب یك مجموعه‌ی به هم پیوسته است، اگر وجهی از آن را پذیرفتند، بقیه‌ی وجوه آن به خودی خود وارد ذهن‌ها و قلب‌ها می‌شود.
اولین قدمی كه باید در رویكرد به تمدن اسلامی برداشت تذكر به همین نکته است که بین تکنولوژی غربی و فرهنگ آن جدایی نیست. در این تذكر است كه متوجه می‌شوید فرهنگ مدرنیته آنچنان است كه همه‌ی فرهنگ‌ها را نفی و نابود می‌كند. پس اگر پای آن در زندگی مسلمانان باز شد، همه‌ی آنچه ما داریم و می‌خواهیم حفظ كنیم از دست می‌رود، حتی غذا خوردن و لباس پوشیدن و رفت و آمد ما غربی می‌شود. اگر مواظب چنین مسئله‌ای در فرهنگ غربی نباشیم و آن فرهنگ وارد زندگی ما شود، دیگر آن در اختیار ما نیست، بلكه ما در اختیار آن هستیم، آری متذكرشدن به این نكته راه عبور از فرهنگ مدرنیته و پایه‌ریزی تمدن اسلامی خواهد بود، در آن صورت است که به عشق تمدن اسلامی گرفتار یک تمدن التقاطی نمی‌شویم که بخواهند آینده‌ مدرنی را به انقلاب اسلامی تحمیل کنند.
یكی از مشكلات ما در شرایط كنونی این است كه نه راهی جز همین زندگیِ همراه با تكنولوژی غربی را می‌شناسیم، و نه متوجه هستیم این زندگی به كجا می‌رسد. فرهنگ غربی موجب غفلت ما از همه‌ی ابعاد فرهنگ توحیدی‌مان شده، و انقلاب اسلامی مرحله‌ای از هوشیاری نسبت به این غفلت است. این انقلاب برای جبران گسستی است كه بین ما و آنچه در سابق داشتیم به وجود آمده، تا دیگر با نگاه غربی به گذشته‌ی خود ننگریم، و این تجدید نظر و بازبینیِ خود در شرایط حاضر، قدمی در به تعادل‌آمدن جامعه خواهد بود. اگر به تعادل فرهنگی فكر كنیم، تعادل فرهنگی ایجاد خواهد شد. ابتدا باید متوجه بود ریشه‌ی این بی‌تعادلی‌ها و بحران‌ها، فرهنگی است كه از عالم قدس منقطع شده و لذا تعادل را باید در برگشت به عالم قدس در همه‌ی مناسبات بشری جستجو كرد.
«والسلام علیكم و رحمةالله و بركاته»

جلسه چهارم ـ قواعد دوران گذار

بسم الله الرحمن الرحیم
در جلسه‌ی گذشته مقایسه‌ای بین تمدن‌ها به عمل آمد و روشن شد چرا تنها شیعه است که در مقابله با فرهنگ غرب اولاً: استعداد حفظ خود را دارد. ثانیاً: می‌تواند ارکان آن تمدن را متزلزل کند و به نکته‌ی مهمی در رابطه با شاخصه‌ی تمدن غربی یعنی شتاب و آفات آن اشاره شد و بحث حقایقِ غیر قابل محاسبه در رابطه با تفکر محاسبه‌گرای غربی مطرح شد و از فرازهای مهم بحث گذشته موضوع ابزارسازی با رجوع به عالم قدس و تفاوت آن با ابزارسازی در عین انقطاع از عالم قدس بود و مثال ساختن دست توسط نفس ناطقه در دوره‌ی جنینی زده شد و روشن گشت اگر آن نحوه ارتباط در زندگی دنیایی هم حفظ شود، انسان‌ها در ساختن ابزارهای زندگی به زیباترین تمدن دست می‌یابند. روشن شد چرا گفته می‌شود «اتصال به عالَم ثبات، شرط بقای تمدن است» و در نهایت نکته‌ی دقیقی در رابطه با این‌که علم غربی در خدمت روح تکنیک است، نه آن که تکنیک در خدمت انسان غربی باشد، مطرح شد و بحث با «چگونگی تقابل با فرهنگ غربی» به پایان رسید. بحمدالله در جلسه‌ی گذشته نکات دقیقی روشن گشت، حال با توجه به مباحثی که گذشت سؤالات خود را ادامه می‌دهیم.