فهرست کتاب


تمدن زایی شیعه

اصغر طاهرزاده

علم غربی در خدمت روح تکنیک

عالَم تكنیك اگر چه به یك اعتبار یك طرح بشری است، اما در اختیار بشر نیست، طوری است كه هر جامعه‌ای در آن عالَم قرار گیرد تابع آن می‌شود و از قانون كلّی آن پیروی می‌كند و غرب در چنین شرایطی است. علم غربی در اختیار اهدافی است كه روح تكنیكی برای آن تعیین می‌كند و لذا علمش به معنی واقعی مثمر ثمر نیست و راه به جایی نمی‌برد، چون نسبت خود را با تكنیك تعریف كرده است و نه با حقیقت.
در حالی‌كه در تمدن مورد نظر اسلام، چون هدف اصلی تعالی انسان است، آن هم تعالی حضوری و توجه به عالم بقیّة‌اللهی، اوّلاً؛ ابزارها آنچنان شخصیتی را كه بتوانند بر انسان‌ها حكومت كنند ندارند، ثانیاً؛ در آن شرایط، حرصِ تجهیز ابزارها در حدّی كه همه‌ی همّت جامعه، ساختن ابزارهای پیچیده شود، در كار نیست، بلكه برعكس؛ تلاش انسان در آن تمدن برای آزاد شدن از حكومت ابزارهاست و لذا مسلّم در تمدن اسلامی تكنیك نقش اساسی بازی نمی‌كند، چون توجه جامعه بیشتر به عالم غیب و ابزارِ ارتباط با آن عالم است و آن قلبی است كه امیدش از ابزارها بریده باشد و به ابزارها به صورت استقلالی ننگرد، بلكه آن‌ها را وسیله‌‌ای می‌داند كه خداوند برای هر چه راحت‌تر شدن شرایط بندگی انسان‌ها، خلق كرده است. به همین جهت است كه هر قدر انسان‌ها در مراتب معنوی كامل‌تری قرار گیرند، بیشتر از امید بستن به ابزارها آزاد می‌شوند، تا آنجایی كه می‌توانند بدون استفاده از وسایل مادی به حوائج خود دست یابند که نمونه‌اش طیّ‌الارض است.

زندگی كاهنان چهره‌ی دیگر گمراهی

سؤال: با توجه به این كه روش كاهنان بیشتر با یك آرامش و جدایی از ابزارها همراه است و این درست برعكس روش فرهنگ غرب است، آیا می‌توان گفت روش كاهنان به سعادت نزدیك‌تر است؟ و آیا می‌توان گفت باطل هم شدت و ضعف دارد؟
جواب: نكته‌ی خوبی را مطرح كردید، عنایت داشته باشید كه مقصد و مقصود انسان‌ها رسیدن به حضرت اَحد است و لازمه‌ی رسیدن به چنین مقصد متعالی سیر از كثرت است به سوی وحدت، از همان طریقی كه خداوند برای بشر تعیین كرده است. حال یك وقت ملتی تماماً در كثرت دنیا گرفتار است و ماوراء اهداف خیالی، چیز دیگری مدّنظرش نیست، كه این همان فرهنگ غرب است با امیدهای واهی به ابزارهای متكثر و اهداف پراكنده. اما یك وقت مثل بعضی از كاهنان از كثرت آزاد شده و به وحدت هم منتقل می‌شوند، اما آن وحدت، وحدت حقیقی نیست. آری؛ یک وقت است شما مسلمان هستید خدا دارید، «لااله‌الاالله» می‌گویید و واقعاً به «الله» نظر می‌کنید، ولی توحیدتان ضعیف است؛ یعنی در عین تجلی نور «الله» بر قلبتان، حجاب‌هایی مانع تجلی آن نور به نحو شدیدتر بر قلبتان می‌باشد این نوع نزدیكی به وحدت، حتی در مرتبه ضعیفش كارساز است. امّا یک وقت است از کثرت به وحدت آمده‌اید، امّا به وحدت خیالی، به طوری كه معتقدید خدایی از خدایان در این عالم هست و می‌خواهید با آن تماس بگیرید، در این حالت هم به نحوی دیگر گرفتار «کثرت» هستید و رجوع قلبتان به اَحد نیست.
درست است كه این نوع از كاهنان عملاً از بسیاری از آفات دنیاییِ کثرت و اضطراب و امثال آن راحت شده‌اند، ولی اشتباهشان این است که حال خود را با حال غربی‌ها مقایسه‌ می‌کنند، می‌بینند خیلی وضع‌شان از آن‌ها خوب‌تر است. نمی‌آیند بررسی کنند ببینند آیا جواب روح خود را که طالب ارتباط با حضرت «الله» است، داده‌‌اند یا نه؟ آیا قلب را با متوجه‌كردن به یگانه‌ی مطلق، به یگانگی رسانده‌اند یا فقط آن را از شلوغی زندگی عالم مدرنیته تخلیه كرده‌اند؟ شما در این ذکر بسیار خوب ماه شعبان، هفتاد مرتبه می‌گویید: «اَسْتَغْفِرُاللهَ الَّذی لااله الّا هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِیمُ، الْحَیُّ القیُّومُ وَ اَتُوبُ اِلَیْه»(107) یا هفتاد مرتبه می‌گویید: «اَستَغفرُ اللهَ» یعنی از «الله» تقاضا می‌كنید كه گناهان و ضعف‌های شما را ببخشد تا شایسته‌ی قرب شوید، حالا این «الله» كه مورد توجه شماست، باید سه خصوصیت داشته ‌باشد: «الَّذی لااله الّا هُوَ»، «الرَّحْمنُ الرَّحِیمُ»، «الحَیُّ القَیّومُ» یعنی شما می‌گویید من دارم به یک «الله»‌ی توجه ‌می‌کنم که اولاً؛ «لااله الّا هُوَ» یعنی، تمام قطب قلب من همان یگانه‌ی مطلق است، چون شرط نجات آن است که با تمام وجود متوجه آن یگانه‌ شویم، آن‌هم با توجهی قلبی، و همان «الله»ی که یگانه‌ی مطلق است، «الرَّحْمنُ الرَّحِیمُ» و «اَلْحَیُّ القَیّومُ» است. آن کاهن فکر می‌کند که گمراه نیست، در حالی‌كه گمراه است، چون قلب او به سوی یگانه‌ی مطلق رجوع نکرده در حالی که غیر از یگانه‌ی مطلق، اصلاً واقعیت مستقلی در عالم نداریم، پس در واقع به سوی وَهمیات نظر می‌كند و لذا به هیچ می‌رسد. پس به این اعتبار نمی‌توان گفت گمراهی شدت و ضعف دارد و تصور کنیم شدت گمراهی آن كاهن نسبت به یك انسان غربی، كمتر است. وقتی که انسان جهت روحش را به اَحَد نینداخت، چه دو خدا را بپرستد چه ده خدا را، از نظر عقیدتی گمراه است. این جاست که هم انسان غربی گمراه است و هم آن کاهنِ تمدن فرعون، چون وقتی گمراهی را نسبت به دوری از اَحد بگیریم، هر دو گمراه‌اند. این‌ها بالأخره خداهای کثیر را می‌پرستند، ولی اگر به اَحد رسیده ‌باشند وضعشان مثل پیروان بقیه‌ی ادیان ‌است؛ ما معتقد نیستیم که مسیحیت و یهودیت با توجه به اصل دینشان، گمراه مطلق‌اند. آری؛ در مسیر توحید، شیعه، سنّی، مسیحی، یهودی، حتی زرتشتی، این‌ها همه شدت و ضعف دارند، یعنی همه‌ی این‌ها را در وادی نجات می‌دانیم؛ هیچ‌وقت «خالِدینَ فیها اَبَداً» را برای این‌ها به کار نمی‌بریم كه بحث آن در علم كلام مطرح است.

نفوذ فرهنگی از طریق تكنولوژی

سؤال: با این‌که قبلاً نکاتی فرمودید ولی باز این سؤال جای بحث دارد که اگر بپذیریم هر تكنولوژی بر اساس فرهنگ خاصی پی‌ریزی‌شده و در هر جایی هم كه حضور یابد ناخودآگاه فرهنگ خاص خود را القاء می‌كند، پس باید اگر رابطه‌ای با قومی و ملتی برقرار كردیم، از همه‌ی جهات تحت ‌تأثیر آن قوم قرار بگیریم، چرا استفاده‌ی مسلمین از علم یونانیان، موجب نفوذ فرهنگ آن‌ها در بین مسلمین نشد و یا چرا استفاده‌ی اروپاییان از علوم و ابزار مسلمین، عاملی جهت متأثر شدن از فرهنگ مسلمین در آن‌ها نگردید؟
جواب: چند نكته در این سؤال مطرح شده، اوّلاً؛ عنایت داشته باشید كه یك وقت ملتی با فرهنگی قوی، به فرهنگ و تكنولوژی قوم و ملتی دیگر نظر می‌اندازد، در این حالت می‌داند چه چیز را گزینش کند. همان‌طور كه قبلاً عرض شد، امثال فارابی و ابن‌سینا از همین نوع بودند كه زبان تفكر یونانی را گرفتند ولی حرف‌های بلند اندیشه‌ی اسلامی را به خوبی حفظ كردند، و این برعكس كار معتزله بود كه در بست خود را در اختیار تفكر یونانی قرار دادند. به عبارت دیگر ما در تعامل با سایر فرهنگ‌ها همچون شاگردی نبودیم كه در آموخته‌ها متوقف شویم. اما در رابطه با این‌که می‌فرمایید اروپائیان در رابطه با اخذ علوم و ابزار از مسلمین تحت تأثیر فرهنگ آن‌ها قرار نگرفتند، عنایت داشته باشید که بعد از رنسانس اروپاییان آمدند همه‌ی فرهنگ قرون وسطی را نفی كردند - اعم از آثار اسلامی و آثار مسیحی- همه را کنار گذاشتند. با این‌همه نمی‌توان گفت آثار فرهنگ اسلامی در آن‌جا نیست. ثالثاً؛ ما روی قسمت اول بحث تأكید داریم که مردم عادی اگر ابزاری را به كار گرفتند، فرهنگی كه این ابزار و تكنولوژی را ساخته نیز می‌پذیرند و باید پیرامون این موضوع مفصلاً بحث كرد، این نكته غیر از برخوردی است که عالمان ملت‌ها در خصوص رابطه‌ی علمی اقوام و ملل با همدیگر دارند.
در مورد اروپا در این چند قرن اخیر به جهت آن‌که رابطه‌ی ما با غرب از طریق عالمان صورت نگرفت بلکه رابطه‌ها در سطح مردم عادی تنزل کرد و نتیجه این شد که نتوانستند بین تکنیک غربی و فرهنگ آن تفکیک کنند تا آنجا که بیشتر آن فرهنگی كه منجر به پدید آمدن آن ابزارها شد را پذیرفتیم، در حالی که تعامل غرب با جهان اسلام قبل از رنسانس تعامل افکار بود و عالمان آن خطّه از طریق ارتباط با اندیشه‌های عالمانی مثل ابن سینا و ابن هیثم خود را بازخوانی کردند، همان طور که تعامل ما با یونان، تعامل افکار بود، هر چند از جهاتی تحت تأثیر مسائل فرهنگی یكدیگر نیز قرارگرفتیم، ولی بالأخره در این تعامل «فکر» در میان بود. ولی رابطه‌ی ما با غرب بدون هیچ تفكری، صرفاً رابطه‌ی تكنولوژیکی بود که توسط روشنفکرانی انجام گرفت که هیچ بهره‌ای از فرهنگ اصیل اسلامی نداشتند این تعامل در بین عالمان صورت نگرفت كه بدانند چه چیز را می‌خواهند و چه چیز را نمی‌خواهند! در این حالت است که تكنولوژی با خودش فرهنگش را هم می‌آورد! در این رابطه بیشتر باید بحث كنیم که «تمام فکری که تکنولوژی را ساخته ‌است همراه آن هست». و اگر بدون هدفی خاص با آن برخورد شود فرهنگِ همراه تکنیک، خود را بر روح و روان انسان تحمیل می‌کند، غفلت نکنیم که این فرهنگ برای اهداف خاصی این تکنولوژی را ساخته و برای برآورده شدن آن هدف آن را به كار گرفته است و در نتیجه جهت خاصی را دنبال می‌کند. آری؛ اگر ما با آگاهی از این مسئله با این ابزار برخورد کنیم، كم‌تر به مشكل می‌افتیم، ولی عموم مردم تحت حاكمیت هدف فرهنگیِ این تكنولوژی قرار می‌گیرند، البته در بحث راه‌های عبور از فرهنگ تكنولوژی غربی در كتاب «فرهنگ مدرنیته و توهّم» بحث‌هایی برای عبور از جنبه‌های فرهنگی تكنولوژی غربی شده است. عمده این است كه نسبت به استفاده از ابزارها حساس باشیم، انتقاد ما به بعضی از عزیزان همین است كه فکر می‌کنیم حساسیت لازم را در این امر ندارند. بحث بر سر این نیست که فعلاً از آن‌ها استفاده ‌کنیم یا نه؛ همه‌ی ‌ما می‌گوییم فعلاً باید از این‌ها استفاده ‌کرد. تفاوت این جاست كه به گفته‌ی آقای «دكتر رضا داوری»، تكنولوژی موجودِ غرب، ابزارها و وسایل ساده‌ای نیستند كه هر طور شما بخواهید در زندگی شما حاضر شوند.(108)