فهرست کتاب


فرزندم این‌چنین باید بود[جلد دوم](شرح نامه ۳۱ نهج البلاغه)

اصغر طاهرزاده

وقتی افراد همدیگر را سرگرم کنند

فرهنگ بذله‌گویی و خنده، احساسات را برمی‌انگیزاند و همه‌چیز را به موضوعات سرگرم‌کننده تبدیل می‌کند، و هیچ چیز جز سرگرمی‌را چیز نمی‌داند. نیل‌پستمن در همان کتاب می‌گوید: «مردم آمریکا در هرکجا که هستند با یکدیگر گفتگو نمی‌کنند، بلکه همدیگر را سرگرم می‌کنند. وقتی هدف از زندگی بی‌غمی‌شد، تلاش همه این است که همدیگر را بخندانند، نه این‌که به همدیگر تذکر دهند. مردم آمریکا دیگر برای همدیگر حرف ندارند بلکه یکدیگر را سرگرم می‌کنند»، و مصیبت از آن‌جا بروز می‌کند. انسانی که فکرش سطحی و فرهنگش خنده شد، چیزی و کاری جز خندیدن و خنداندن را به رسمیت نمی‌شناسد. حال بگویید در چنین فرهنگی و برای چنین مردمی پیامبران چه جایگاهی دارند؟ مردمی دَم‌دَمی‌مزاج و هر دَم‌خوش‌باش، اصلاً ثبات شخصیت ندارند تا تفکر و تعقل در حقایق برایشان ممکن شود.
نیل‌پستمن می‌گوید: «آمریکاییان که سرگرم‌ترین ملت جهان هستند، کم‌اطلاع‌ترین و بی‌خبرترین مردم جهان نیز هستند».
ما دوباره می‌خواهیم تأکید کنیم؛ در فضای مضحکه، مذهب خصلتش را از دست می‌دهد. یعنی در فضای شوخی و سرگرمی‌تبلیغ مذهبی ممکن نیست، آنچه در آن فضا به نام مذهب ارائه می‌شود، سرگرمی‌ است و نه مذهب.
مشخص است که جدّی‌ترین و سنگین‌ترین حرف، حرف خدا است. خداوند در قرآن به رسولش(ص) می‌فرماید: «إِنَّا سَنُلْقِی عَلَیْكَ قَوْلًا ثَقِیلًا»(229) آماده و جدّی باش که به زودی گفتاری سنگین برای تو می‌آوریم. و به حضرت توصیه می‌فرماید در دل شب مشغول عبادت باش تا قلبت آمادة پذیرش وَحی گردد. حال در فضای شوخی و بذله‌گویی، آیا گوشی می‌ماند که آن حرف‌های جدّی و سنگین را بشنود؟ آیا ارائه سنگین‌ترین حقایق آسمانی در فضایی که انسان‌ها سر به هوا و طالب خنده و شوخی هستند، بازی‌کردن با سخنان دینی نیست؟ هرچه فضای ارائه سخنان الهی به جدیت و وقار نزدیک باشد آمادگی پذیرش بیشتر است و امکان ارائه حرف‌های حکیمانه‌ عملی‌ است.
در فضای خنده و سرگرمی، باید هرچه را که مخاطب بر اساس میل و هوس می‌طلبد به او ارائه داد. یعنی باید کاری کرد که او هم اکنون خوشش بیاید. برعکس روش پیامبران که تلاش می‌کردند بر اساس فطرتِ مخاطبان با آن‌ها گفتگو کنند و نظر آن‌ها را به افق‌های دوردست زندگی ‌بیندازند.

تسلیم میل‌ها یا تسلیم حق؟

قرآن در باره‌‌ی برخورد پیامبر اکرم(ص) با مخالفان می‌فرماید:
«...بَلْ جَاءهُم بِالْحَقِّ وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ، وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْوَاءهُمْ لَفَسَدَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ وَمَن فِیهِنَّ بَلْ أَتَیْنَاهُم بِذِكْرِهِمْ فَهُمْ عَن ذِكْرِهِم مُّعْرِضُونَ».(230)
پیامبر(ص) با منطق و روش حق به سوی آن‌ها آمد ولی اکثر آن‌ها نسبت به پذیرش حق کراهت داشتند، در حالی‌که اگر حق‌تعالی از میل‌‌های آن‌ها پیروی می‌نمود و آنچه را آن‌ها خوش می‌داشتند پیروی می‌کرد، آسمان و زمین و آنچه در آن بود به فساد می‌افتاد، بلکه برعکس، بر خلاف ارضای هوس آن‌ها؛ ما به یاد آن‌ها و بر اساس سعادت آن‌ها، پیامبران را فرستادیم و آن‌ها از سعادت خود روی‌گردان بودند.
فرهنگ انبیاء( بر عکسِ فرهنگ‌های شوخی و بذله، سعی دارد مردم را از میل‌ها و هوس‌ها فاصله دهد و در بصیرتی عقلی و قلبی وارد کند.
در فرهنگ سرگرمی، ‌آنچه انسان را سرگرم کند کار محسوب می‌شود و آنچه آن‌ها را متذکر حقایق متعالی غیر محسوس کند کار به حساب نمی‌آید. آنچه آن‌ها را بیدار کند و موجب قرب به مبدأ اعلی گردد یک نحوه بیکاری است. خلوت با خدا در چنین فرهنگی معنا ندارد، ولی دور هم‌نشستن و حرف‌های لغوزدن و خندیدن کار محسوب می‌شود و معنا خواهد داشت و دستگاه‌های عریض و طویلِ تولید خوشی و بی‌غمی و هلهله‌ و قهقهه‌زا ، دستگاه‌های فرهنگی به حساب می‌آیند!
می‌خواهیم بگوییم؛ زمانی که مقوله‌ای به نام شعور اجتماعی و محاورات عامه و مناظرات و گفتگوهای مردم، به صورت بی‌تفاوت و یک‌دست قهقهه و غریو شادی‌های جمعی درآمد و در این قالب تجلّی کرد، خلاصه؛ زمانی که شهروندِ متعهد، به انسانی اَلَکی‌خوش و تماشاچی بی‌خیال تبدیل شد و مسائل اجتماعی و امور انسان‌ها تا مرز دلقک‌پردازی و دلقک‌پروری تنزل یافت، آن‌وقت است که مجموعة ملت در خطر است و در بحران فرهنگی قرار دارد و مرگ تدریجی، فرهنگ آن جامعه را تهدید می‌کند، هرچند آن خنده و بذله از طریق مراکز رسمی مثل تلویزیون دامن زده شود و بینندگان زیادی نیز از آن استقبال کنند.
راستی در فرهنگ خنده و شوخی چه‌کسی آماده است بر اساس رهنمود مولی‌الموحدین(ع) علیه این پراکندگی و از هم‌گسستگی روح اجتماع که حاصل خنده‌ی افراطی است به‌پا خیزد؟ افراد جامعه به مرور نسبت به هم بیگانه می‌شوند و هیچ اُنس حقیقی برجای نمی‌ماند، و همه یکدیگر را فقط برای خنداندن قبول دارند و از هم هیچ‌چیزِ دیگر نمی‌خواهند چون هیچ‌چیز دیگری را نمی‌شناسند و اگر هم بشناسند، به آن اهمیت نمی‌دهند.
وقتی تمام وجودِ یک فرهنگ از درون با خوره‌ی خنده و تفریح رو به نابودی است و زمانی که عناصر اصلی فرهنگِ جامعه مثل تدبّر در دین و حضور در جلسات تفکر دینی و خلوت با خود و با خدا و ارتباط علمی و حکمی‌با همدیگر، همه و همه در قالب لذّت و سرگرمی در آمده و بر سر سفرة مصرف به یغما می‌رود و فراموش می‌شود، راستی چه تدبیری باید اندیشید و به چه‌چیز باید توسل پیدا کرد؟ آیا زیادکردن کانال‌های تلویزیون و به صحنه‌آوردن دلقک‌های مشهور و سطحی‌کردن تفکر دینی، و لوس و تفریح‌زده‌کردن مستمعینِ بحث‌های دینی، و آرایش‌دادن مساجد و باج‌دادن برای دیندارشدن، و این‌همه روایات در رابطه با حذر از شوخی و خندة افراطی که از امامان معصوم( به ما رسیده را نادیده‌گرفتن و در اصلاح امور فرهنگی به غیرِ دین دل‌سپردن، چارة کار است؟!
حتماً متوجه شده‌‌اید که در فرهنگ شوخی و خنده و سرگرمی، قابل توجه‌ترین افراد برای نوجوانان و جوانان ما، دلقک‌ترین افرادند. و فراموش نفرمایید کسانی‌که دلقکی پیشه می‌کنند، عموماً از نظر سطح فکر از افراد درجة پایین جامعه هستند. حال پیش‌بینی کنید اگر افراد قابل توجه جامعه، برای نسل جوان چنین افرادی باشند، چه آینده‌ای خواهیم داشت؟
انسان‌ها در دنیای جدید -که نوامیس الهی‌شان را رها کرده‌اند- آن‌جایی در رنج‌اند که وسیله‌ی خنده و سرگرمی کم باشد.
راستی چرا اندیشیدن یکسره کنار گذاشته شده است؟ آیا وقتی وسوسة خندیدن و خنداندن دائم زبانه کشید، دیگر پرهای پروازگرِ اندیشیدن امکانِ پرواز دارد؟
عده‌ای از انسان‌ها، اندیشمند و با نشاط هستند. یعنی اندیشمندی و با نشاطی در آن‌ها جمع است، و عده‌ای هم آدمیتشان را خنده تشکیل داده است. کسانی که دنبال خنده می‌دوند، از حرف حکیمانه خسته می‌شوند و دیگر هیچ حرف منطقی و مفیدی آن‌ها را جذب نمی‌کند.
چرا وسایل ارتباط جمعی ما نباید با زیربنای فرهنگی اهل‌بیت عصمت و طهارت( برنامه‌هایش را تنظیم کند تا حکیمان الهی بیشتر بدرخشند نه دلقکان؟ آیا ما حق داریم زندگی خود را در اختیار بَطّالان و مضحکه‌گرانی بگذاریم که ماوراء خندیدن و خنداندن، هیچ پیام معنوی و روحانی در اختیار ما نمی‌گذارند؟
آری! «فَإنَّ کَثْرَةَ الضِّحْکِ تَتْرُکُ الْعَبْدَ حَقیراً یوْمَ الْقِیامَةِ».(231) زیادی خنده انسان را در قیامت حقیر و رها می‌کند. نه تنها در قیامت، در دنیا هم فرهنگ خنده، شخصیت فرد و جامعه را پوچ و بی‌محتوا می‌‌گرداند.

فرهنگ خنده و هیجان‌های بی‌هدف

توصیه‌های حضرت به فرزندشان موجب آزادگی روح و وسیله قرب انسان به خداوند می‌‌شود. ایشان می‌فرمایند: از این‌که حرفی بزنی که موجب خنده و مسخر‌گی شود حذر کن هر چند آن حرف را از غیر نقل کنی. نکته‌ای که نباید مورد غفلت قرار گیرد فرق بین ادخال سرور در بین مؤمنین با فضای خنده و شوخی راه انداختن است. این‌که مؤمنین باید همدیگر را خوشحال کنند چیز خوبی است ولی معنی اصلی ادخال سرور در مؤمنین این است که اگر بتوانیم خانه برای مؤمنی تهیه کنیم تا او را از غم بی‌خانمانی نجات دهیم، یا کتاب مفیدی برایش بخریم تا مشکل فکری او را مرتفع نماییم، یا در سطح پائین‌تر، چیزی بگوئیم که از نگرانی درآید. همه‌ی این‌ها به عنوان ادخال سرور خوب است ولی نباید به اسم ادخال سرور فرهنگ مضحکه و شوخی را بین خودمان جاری کنیم و اسمش را ادخال سرور بگذاریم! آری یک وقت هدف‌ها خندیدن و خنداندن می‌شود که حضرت ما را از این کار نهی می‌کنند ولی یک وقت بهلول‌وار هدفی را دنبال می‌کنیم ولی در پوشش طنز آن کار را ارائه می‌دهیم، این در جای خودش یک هنر است اما این کار با دلقک بازی فاصله‌ی زیادی دارد.
حضرت صادق(ع) در رابطه با زشت ‌بودن کار افرادی که وسیلة خندة بقیه می‌شوند و به اصطلاح مضحکة مردم قرار می‌گیرند، می‌فرمایند:
«كَانَ بِالْمَدِینَةِ رَجُلٌ بَطَّالٌ یُضْحِكُ أَهْلَ الْمَدِینَةِ مِنْ كَلَامِهِ فَقَالَ یَوْماً لَهُمْ قَدْ أَعْیَانِی هَذَا الرَّجُلُ یَعْنِی عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ(ع) فَمَا یُضْحِكُهُ مِنِّی شَیْ ءٌ وَ لَا بُدَّ مِنْ أَنْ أَحْتَالَ فِی أَنْ أُضْحِكَهُ قَالَ: فَمَرَّ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ(ع) ذَاتَ یَوْمٍ وَ مَعَهُ مَوْلَیَانِ لَهُ فَجَاءَ ذَلِكَ الرَّجُلُ الْبَطَّالُ حَتَّى انْتَزَعَ رِدَاءَهُ مِنْ ظَهْرِهِ وَ اتَّبَعَهُ الْمَوْلَیَانِ فَاسْتَرْجَعَا الرِّدَاءَ مِنْهُ وَ أَلْقَیَاهُ عَلَیْهِ وَ هُوَ مُخْبِتٌ لَا یَرْفَعُ طَرْفَهُ مِنَ الْأَرْضِ ثُمَّ قَالَ: لِمَوْلَیَیْهِ مَا هَذَا فَقَالا لَهُ رَجُلٌ بَطَّالٌ یُضْحِكُ أَهْلَ الْمَدِینَةِ وَ یَسْتَطْعِمُ مِنْهُمْ بِذَلِكَ قَالَ فَقُولَا لَهُ یَا وَیْحَكَ إِنَّ لِلَّهِ یَوْماً یَخْسَرُ فِیهِ الْبَطَّالُون»؛(232)
در مدینه مردى بود بیكاره و یاوه‌گو كه با حرف‌هاى خود مردم آن شهر را مى خنداند. روزى به آنان گفت: این مرد یعنی- «علىّ‌بن‌الحسین(ع)»- مرا خسته كرده و هیچ یك از كارهایم نتوانسته او را به خنده آورد، ناگزیر باید چاره اى اندیشم تا وى را بخندانم. روزى آن حضرت (ع) با دو نفر از غلامان خود عبور مى كردند، آن مرد آمد و عباى آن حضرت را از دوششان كشید (و فرار كرد). آن دو غلام به دنبالش دویدند و عبا را گرفتند و به دوش حضرت انداختند. امام سر به زیر انداخته، با وقار هر چه تمام‌تر حركت مى كردند و چشم از زمین برنمى داشتند. سپس به غلامانشان فرمودند: این چه كسى بود؟ گفتند: مردى است بیكاره و دلقک كه اهل مدینه را مى خنداند و از این راه نان مى خورد. فرمود: به او بگویید: اى واى! همانا خدا را روزى است كه یاوه‌گویان و دلقکان در آن روز زیان خواهند دید.
چنانچه ملاحظه می‌فرمایید فرهنگ امامان معصوم(ع) فرهنگ بی‌توجهی و بی‌محلی به چنین افراد است. زیرا آن‌ها متوجه‌اند اگر چنین افرادی در جامعه مورد توجه و ارزش قرار گیرند جدیت انسان‌ها نسبت به تربیت و تعالی خود مورد غفلت قرار می‌گیرد. ولی یک وقت پیامی را در قالب طنز می‌خواهی به مردم برسانی این یک نوع حکمت است و کار هر کس هم نیست، و لذا نباید هرکس با این نیت که می‌خواهد بهلول‌وار عمل کند به چنان کارهایی دست بزند. چون اولاً: انسان‌های خاصی باید این کار را انجام دهند. ثانیاً: از آن مهم‌تر در شرایط خاص باید این‌طور عمل کرد و نه در هر شرایطی. زیرا در هر صورت وقتی پای خنده و مسخرگی وسط آمد جدیت‌های اندیشه قربانی می‌شود، به قول معروف «فرهنگ مضحکه و سرگرمی هیجان‌های بی‌هدف و حیات بدون جدیت ایجاد می‌کند». فرهنگ قهقهه، فرهنگ هیجان‌های بی‌هدف است و فرهنگ بهلول‌وار فرهنگ دیگری است. با زبان مطایبه حرف‌های جدّی‌زدن غیر از شوخی و مسخرگی و جوک‌پرانی است. همان چیزی که بلای امروز جهانی شده که به خنده مشغول گشته، بدون دنبال‌کردن هدفی بزرگ. مؤمن باید خوش‌رو باشد ولی نه اهل قهقهه، از حضرت صادق(ع) داریم «اَلْقَهْقَهَةُ مِنَ الشَّیطان»؛(233) این برای یک جامعه که در صدد است اهداف بلندی را دنبال کند خیلی خطرناک است. در اروپا بعد از رنسانس که خدا و دعا را از دست داد، سرگرمی‌های همراه با مسخره‌گی جایگزین شد. و بدین‌صورت سرگرمی و خنده و قهقهه را به اوج خود رساندند به طوری‌که دیگر متوجه نیستند این فرهنگ دارد همه چیزشان را از آن‌ها می‌گیرد، در حدّی‌که می‌گویند فلانی خیلی خوب است چون از اول تا آخر گفت و ما می‌خندیدیم! حضرت توصیه می‌فرمایند: «إِیَّاكَ أَنْ تَذْكُرَ مِنَ الْكَلَامِ مَا یَكُونُ مُضْحِكاً»؛ حذر کن از این که تو در کلامت حرف‌هایی بزنی که عامل خنده و مسخرگی شود، و به اصطلاح تو بگویی و آن‌ها بخندند. خودِ حضرت در جلساتشان شاد صحبت می‌کردند، اخمو نبودند، اصلاً دشمنان حضرت امام را متهم می‌کردند که چون خیلی خنده‌رو هستند به درد حکومت نمی‌خورند. حضرت امام خمینی«ره» گاهی طوری صحبت‌ می‌کردند که همه حضار می‌خندیدند ولی هدف امام«ره» یک هدف جدی بود که در حین آن یک حرف خنده‌دار هم می‌زدند که خود آن خنداندن هدف خاصی را دنبال می‌کرد.