فهرست کتاب


فرزندم این‌چنین باید بود[جلد دوم](شرح نامه ۳۱ نهج البلاغه)

اصغر طاهرزاده

خودفریبی پنهان

اگر همه‌ی مردم ما مثل کشور سعودی نمازشان را اول وقت بخوانند، و در رعایت ادب دین - منهای ادب حق- کاملاً مؤدب باشند ما نباید احساس موفقیت کنیم. این یك نوع بیماری اجتماعی است تا اموری را که ریشه‌ی قدسی دارند با شرطی‌کردن افراد، در حدّ رعایت ظاهر نگهداریم، شرطی‌كردن افراد به کار عمیق و فرهنگی نیاز ندارد. شرطی‌كردن؛ عادت‌دادن انسان‌ها است در انجام افعالی که ما می‌خواهیم آن‌ها انجام دهند، در این راستا می‌شود حرکات افراد جامعه را در مسیر ادب خاص قرار داد بدون آن‌که آن‌ها این حرکات را خودشان انتخاب کرده باشند. كاری كه سویسی‌ها در رابطه با افراد جامعه می‌كنند، آنقدر حساب شده در مدرسه به دانش‌آموزان رابطه بین حرکات و خطرات پیرو آن را القا می‌كنند كه دانش‌آموز از نظر خیالی و صورتی که در خیال دارد دقیقاً دزدی را مساوی زندان می‌داند، یك مثلت خیالی برای خود ساخته که هر وقت با دزدی کسی روبه‌رو شد سریعاً آن را به پلیس خبر دهد و خبرندادن برابر است با زندان‌رفتن. و دزدی‌کردن خودش هم برابر است با زندان‌رفتن. آنچنان در خیال خود چنین موضوعی را پذیرفته که نمی‌تواند ماوراء آن فکر کند، می‌گوید: هركس دزدی کرد من باید به پلیس خبر بدهم وگرنه زندان می‌روم. چرا؟ چون هركس دزدی کرد من باید به پلیس خبر بدهم. وگرنه زندان می‌روم اگر بپرسی آخر چرا؟ جواب می‌دهد چون هر كس دزدی کرد من باید به پلیس خبر بدهم وگرنه زندان می‌روم، این را می‌گویند انسانی که شرطی‌ شده است. در این حالت بالاتر از آن عمل در شخصیت این فرد چیزی نیست، چون در شرطی‌کردن، فكر و تجزیه و تحلیل را می‌گیرند و عادت را به او القاء می‌کنند. یکی از آقایانی که آنجا زندگی می‌کرد و فرزندش در همان مدارس تحصیل می‌کرد می‌گفت من رفتم روزنامه بخرم سكه نداشتم که در محل مربوطه بیندازم پیش خود گفتم فردا می‌اندازم، فرزندم تصمیم گرفت به پلیس تلفن بزند و کار من را خبر بدهد. شاید بفرمائید این تربیت خوبی است و عملاً ما را از بحران‌های اجتماع نجات می‌دهد، ولی عنایت داشته باشید این نحوه تربیت، شخصیت‌دادن به افراد نیست بلکه آن‌ها را در محدوده‌ی چند عکس‌العمل متوقف کرده‌ایم. القاء این عادت‌ها عامل نجات جامعه و افراد نیست، یک نحوه کشتن انسانیت است، هر چند كه جامعه توسط چنین انسان‌های منظم اداره بشود. حاكمان جبار از این افراد خوششان می‌آید چون در این‌گونه انضباط‌ها انسان‌ها فكر نمی‌كنند بلکه جامعه بر اساس فرمان حاكمان اداره می‌شود، ولی چون آدم‌ها فكر نمی‌كنند در بحران‌ها نمی‌توانند تصمیم بگیرند و در اولین بحران از پا در می‌آیند و لذا راضی‌شدن به این نظم ظاهری یک نوع خودفریبی است. به گفته اندیشمندان چون به كامپیوتر برنامه می‌دهیم تا طبق برنامه کار کند در حوادث غیر مترقبه دیگر نمی‌تواند جواب بدهد. همچنین اگر به جامعه فكر ندهی، در اولین بحران مضمحل می‌شود.
«سولژنستین» دانشمندان روسی و منتقد نظام کمونیستی که او را به آمریکا تبعید کردند، می‌گوید: «تا زمانی كه قدم به خاك غرب ننهاده بودم، هرگز توان تصور این را نداشتم كه غرب، تا چه اندازه به جهانی بی‌هدف تبدیل شده است، به دنیایی كه آهسته‌آهسته در مقابل خطرات رو به رویش از ناتوانی برای مقابله، به ركود و تحجر می گراید... همه ما در آستانه یك انقلاب بزرگ تاریخی هستیم، سیل بنیان فكنی كه ملت ها را نابود كرده و دنیای نو را دگرگون خواهد ساخت».(193) در دانشگاه هاروارد خطاب به دانشجویان آمریکایی می‌گوید: شما در شرایطی هستید كه خیلی تلاش می‌كنید قدرتتان را حفظ كنید چون می‌دانید در اولین ضربه همه توانتان مضمحل می‌شود، به همین جهت تمام نیرویتان صرف حفظ این قدرت است، چون مردمی را تربیت نکرده‌اید که توان تفكر در مقابل بحران‌ها را داشته باشند. پیام اصلی سخنرانی او این بود كه جهان، تك قطبی نیست و از بخش های همگون و متجانس تشكیل نشده است كه همه، مسیر یگانه ای را دنبال كنند. اشتباه غربیان در این است كه تمدن های دیگر را با نزدیكی و تقرب آنها به تمدن غربی می سنجند و می گویند اگر دیگران به فرهنگ غربی نزدیك نشوند امیدی بر آنان نیست، گنگ و ارتجاعی هستند و نباید آن‌ها را به‌حساب آورد. و این دیدگاه خطرناك است.» سولژنستین بشر غربی را موجودی دید كه از حق روگردانده، خود را «حق» دیده و مالك همه چیز پنداشته است. او زندگی غربی را پیشرفت بدون انسانیت دانسته و دم زدن بشر غربی از «حق» را مایه «تكلیف گریزی» و انسان محوری می خواند: «در غرب پیشرفت تكنیكی وجود دارد، اما پیشرفت انسانیت همگام با آن نیست... در تمدن غربی همراه با توسعه فرهنگی و علوم، فقدان پایه های مهم اخلاقی جامعه نیز به چشم می خورد. در خلال این300 سال، تمدن غربی شاهد دوری گسترده از تكالیف و توسعه حقوق بوده است. اما انسان دو ریه دارد، نمی توان فقط با یك ریه تنفس كرد. ما باید از حقوق و تكالیف به یك اندازه سود ببریم. تمدن غربی بر اساس این عقیده بنا شده كه هر فردی باید رفتار خود را محدود كند. هركسی می داند چه‌كار باید بكند و چه‌كار نكند. خود قانون جلوی مردم را نمی‌گیرد. از آن زمان تنها چیزی را كه گسترش داده‌ایم حقوق بوده، حقوق، حقوق به قیمت فقدان تكلیف».
این مشکل ممکن است برای جامعه دینی ما هم پیش بیاید، چون اگر به جامعه فكر ندهیم ولی مردم به نحو شرطی و عادتی آداب دینی را انجام دهند، رعایت این آداب جامعه را به وسیله دین نجات نمی‌دهد، چون آن آداب به ادب حق ختم نمی‌شود، آن‌وقت به آداب خلق هم ختم نمی‌شود، مگر در روایت نداریم كه به زیادی نماز و روزه و سایر اعمال مردم اعتماد نكنیم؟
حضرت صادق(ع) می‌فرمایند: «لَا تَنْظُرُوا إِلَى كَثْرَةِ صَلَاتِهِمْ وَ صَوْمِهِمْ- وَ كَثْرَةِ الْحَجِّ وَ الْمَعْرُوفِ وَ طَنْطَنَتِهِمْ بِاللَّیْلِ- وَ لَكِنِ انْظُرُوا إِلَى صِدْقِ الْحَدِیثِ وَ أَدَاءِ الْأَمَانَةِ»؛(194)
به بسیارى نماز و روزه و بسیار حج كردن و كار خیر و زارى كردن مردم در شب ننگرید، به راست‌گوئى و اداء امانت آن‌ها بنگرید.
پس به ظاهرِ اعمال نباید اعتماد کرد، باید دل افراد طوری باشد که در صحنه‌های حساس امانت و راستی را رعایت کنند. و وقتی انسان به چنین کمالی می‌رسد که قلبش در رابطه با خدا به اطمینان و آرامش رسیده باشد و اعمال او براساس اعتقادات واقعی و قلبی استوار باشد. و اگر اعتقاد دینی آن هم به صورت قلبی، در افراد ریشه نکند، نه عادت‌های دینی و نه رفتارهای منظم اجتماعی هیچ‌کدام در موقع نیاز ثمر نخواهند داد. در اولین بحران همه‌اش به هم می‌ریزد. ملاحظه فرموده‌اید که چه اندازه انرژی صرف می‌كنیم تا قانونی را تصویب کنیم و به ادارات ابلاغ کنیم ولی نه تنها نتیجه نمی‌گیریم بلکه بعضاً نتیجه عکس می‌گیریم. چون تا زمانی كه ادارات ما ادب حق را در خود نهادینه نکرده‌اند وظیفه خود نمی‌دانند که قوانین را اجرا کنند، به همین جهت ملاحظه می‌شود که نظام اسلامی در ادارات نفوذ ندارد، و همین امر موجب می‌شود که نمایندگان مجلس، دولت را زیر سؤال ببرند و اختلاف بین دولت و مجلس پیش آید، در صورتی که ریشه‌ی اشکال در جای دیگر است. اگر قوانین نظام، حافظ نظام است و اگر نظام با حفظ و اجرای قوانین زنده می‌ماند، اگر مجریان قانون ادب حق نداشته باشند نظام نمی‌تواند دستورات خود را در جامعه جاری کند و توصیه‌های قانونی را، هرچند صحیح و به مصلحت مردم باشد، نمی‌تواند حاکم کند، چون روح پند‌پذیری را از دست داده‌اند.
حضرت می‌فرمایند: عاقل باشید و به جای آن‌که مثل حیوانات فشارها و تنگناها شما را ادب کند، توصیه‌ها شما را به راه بیاورد، و جامعه‌ای که عاقل شد به راحتی آثار مفید توصیه‌ها و دلسوزی‌ها را می‌شناسد و به خوبی آن‌ها را می‌پذیرد. یکی از نمونه‌های عقلانی جامعه ما که همین امر ما را از مهلکه‌های خاصی نجات داده، فهم دشمنی آمریکا است، انصافاً در این امر مردم ما عاقل‌اند. این عقل را ارزان به دست نیاورده‌اند و چیز ساده‌ای هم نیست، عاملی است که سالها ملت را جلو می‌برد. چون عقل مقابله با آمریكا را از دین گرفته است، نه از تحلیل‌های روشنفکرانه، و واقعاً مقابله با آمریكا فقط با عقل دینی ممکن است که فوق حساب‌های دنیایی است، بالأخره بسیاری از این علم‌ها که ما داریم به قول مولوی:
این همه علم بنای آخور است

كه عماد بود گاو و اشتر است

و حیله‌های آمریکایی می‌تواند از طریق همین علوم نفوذ کند. حال حرف بنده این است كه جامعة عاقل در تمام مناسبات همین‌طور هوشیار است که در تجزیه و تحلیل نقش آمریکا در تاریخ معاصر هوشیار است، و جامعه‌ای كه در هر سه ادبِ فوق‌الذکر رشد کند به خوبی مصلحت خود را می‌شناسد و براساس آن عمل می‌کند. پس ریشه‌ای‌ترین کاری که می‌توان جهت اصلاح درازمدت جامعه انجام داد نهادینه‌‌کردن ادب‌های سه‌گانه است و این‌که از ادب حق باید شروع کرد.
می‌فرمایند: «فَإِنَّ الْعَاقِلَ یَتَّعِظُ بِالْآدَابِ وَ الْبَهَائِمَ لَا تَتَّعِظُ إِلَّا بِالضَّرْبِ»؛ آداب جمع ادب است، می‌فرماید انسان عاقل یا جامعه عاقل ادب‌ها را می‌پذیرد و راه و رسم صحیح را بدون فشار تشخیص می‌دهد و از آن استفاده می‌کند. ولی این را هم انسان‌ها باید بدانند اگر با بهره‌مندی از ادب‌ها، به راه صحیح قدم نگذاشتند، با افتادن در سختی‌ها مجبور می‌شوند روش خود را عوض کنند. مثل حیوان که با ضربه‌هایی که به آن می‌زنند متوجه‌‌اش می‌کنند چه کاری را باید انجام دهد. حیوان را در مقابل عاقل آورده است، تا روشن کند هر جامعه‌ای كه در اثر رعایت ادب‌ها راه را نیابد حیوانی است كه با كتك او را به‌راه می‌آورند. در تجربه‌های تاریخی نیز این موضوع تجربه شده که جامعه گاهی در تنگناها و سختی‌ها ادب می‌شود، چون ظرفیت ادب شدن از طریق ارتباطاتِ صحیح را از دست داده است. امروزه ما و شما پذیرفته‌ایم كه چون در پرتو فرهنگ دینی رعایت هم‌دیگر را نكردیم همه‌مان در تنگنا هستیم، چون ادب خلق را رعایت نكردیم، همه در بحران افتادیم و یادمان نرود به این علت از رعایت ادب خلق غفلت کردیم که ادب دینی را رعایت نكردیم، و اگر ادب دین را رعایت نكردیم چون ادب حق را رعایت نكردیم، و این گرفتاری‌ها همان تنبیه‌هایی است که از طریق آنٍ، حیوانات را به راه می‌آورند، چون نخواستیم با آدابی که انبیاء به ما پیشنهاد کردند زندگی را ادامه دهیم. و راه برون رفت از این تنگنا‌ها جز برگشت به آداب دینی با تمام ابعاد آن، راه دیگری نیست.

راه نجات از افسردگی

سپس حضرت می‌فرمایند:
«اطْرَحْ عَنْكَ وَارِدَاتِ الْهُمُومِ بِعَزَائِمِ الصَّبْرِ وَ حُسْنِ الْیَقِینِ»؛
با دل دادن بر صبر و یقین اندوه‌هایی را که بر تو روی می‌آورد از خود دور کن.
با صبری متین و عزمی استوار و با یقینی زیبا و پسندیده می‌توانی از حاکمیت غم‌ها خود را آزاد کنی، حتماً شما انسان‌هایی را كه غم به سراغشان آمده می‌شناسید، چون نمی‌دانستند با آن چگونه مقابله كنند همان غم خُردشان كرد، در حالی که خداوند هرگز چنین نخواسته است. لذا امیرالمؤمنین(ع) می‌فرمایند هر غمی که داشته باشی، داشته باش، راه برون رفت از آن را بشناس تا به جای آن که غم‌ها خون تو را بریزند، تو خون غم‌ها را بریزی. بالأخره دنیا طوری است که به جهت وابستگی ما به ابزارها و اسباب‌های دنیا و لرزان بودن آن‌ها، غم‌هایی سراغ ما می‌آید. نوجوان كه بودیم یك چوب بلندی برمی‌داشتیم و به عنوان اسب سوارش می‌شدیم و در خیال خودمان می‌تاختیم، به تعبیر مولوی این به یک نحوی قصه همه انسان‌ها است که:
جمله شان گشته سواره بر نی ای

کاین براق ما است یا دُلدُل پی ای

حالا اگر این چوبِ بی‌مقدار می‌شكست انگار كه همه خانه و زندگی‌مان خراب شده بود. پس غم از همان کودکی با انسان هست، کمی بزرگ‌تر شدیم، غم‌هایمان تغییر کرد، غم مردودشدن یا نمره کم‌آوردن به سراغمان آمد. غصّه ما این بود که نکند سر امتحان یادمان برود 5 به اضافه 8 می‌شود 13. در نظر بگیرید به خاطر چه چیزی غصه می‌خوردیم؟ سر مدادمان می‌شكست كلی غصه می‌خوردیم. چون بزرگ‌تر شدیم غم‌های جدیدی جای غم‌های گذشته را گرفت. پیش خود می‌گفتیم نکند نتوانیم دیپلم بگیریم، پس از شش‌سال دبستان باید در دبیرستان شش سال درس می‌خواندیم تا دیپلمه می‌شدیم. كتاب‌های اول دبیرستان برعکس سال ششم دبستان خیلی زیاد بود، اولین بار بود كه با آن‌همه كتاب روبه‌رو می‌شدیم. خلاصه دیپلم را هم گرفتیم، و غم‌های جدید خود را نشان دادند. عرضم این‌جا است كه ببین غم‌ها چطوری سنگر عوض می‌كردند، و این نشان می‌دهد هیچ وقت انسان بی غم نیست، خوشا به حال كسی كه غمش مربوط به چیزهایی غیر از غم‌های دنیا است که آن غم عین شادی و کمال است. گفت:
مراد من ز نماز این بود كه در خلوت

حدیث درد و فراق تو با تو بگذارم

یك وقت غم ما آن است که سر مدادمان شكسته است، یك وقت غصه‌مان این است كه رابطه قلبی ‌ما با خدا کم است. یك وقت است آدم خدا را گم كرده است و غصه‌ می‌خورد، یك وقت مدادش گم شده و غصه می‌خورد، این دو نوع غم کاملاً متفاوت است. یكی مطلوبش را شناخته است و فعلاً به دنبال آن است و غمش در راستای هر چه بیشتر نزدیکی به مطلوبش است، یكی مطلوب اصلی‌اش را گم كرده و گرفتار مطلوب‌های وَهمی است.
همان‌طور که عرض کردم غم همیشه هست و باید هنر مقابله با غم‌ها را شناخت. کسانی كه سال‌هایی را پشت سر گذاشته‌اند با توجه به فرمایش حضرت، می‌فهمند اگر آن روزها راه برخورد درست با غم‌ها را می‌شناختند چقدر خوب بود. حضرت می‌فرمایند دو چیز عامل دفع غم‌هایی است که وارد روح و روان انسان می‌شود یکی اراده بر صبر و دیگری حُسن یقین. به كمك عزم و صبرِ استوار، بدون آن‌که از خود بی‌قراری نشان دهیم منتظر می‌مانیم تا آن غم برود. این‌که بعضی از پیامبران را «اولوالعزم» می‌گویند به جهت آن است که برای تغییر شرایط شرک به دین داری تصمیمی محكم و عزمی استوار بودند. حضرت در این فراز از توصیه‌شان می‌فرمایند: اگر خواستی غم تو را نخورد، هیچ كاری نكن، صبری استوار داشته باش و در مقابل آن با اراده‌ای محکم شکیبائی پیشه کن، تا معلوم شود تو بزرگ‌تر از آن هستی که غم‌ها تو را از پای درآورند.
در بسیاری از موارد در راستای مسیرِ درستی که انسان انتخاب می‌کند موانعی پیش می‌آید تا او را از تصمیمش منصرف کنند. انسان‌های ضعیف در این موارد سریعاً مواضع خود را تغییر می‌دهند، که البته در این حالت غم را پشت سر نگذاشتند بلکه غمْ آن‌ها را زیر پا گذاشت و نگذاشت آن‌ها از آن غم عبور کنند. در حالی که اگر شما در موضع صحیحِ خود شکیبائی بورزید، آن‌هایی که در مقابل عقیده و عمل صحیح شما ایستاده‌اند و از طریق وَهمیاتِ خود با شما مقابله می‌کنند، دیر یا زود همان وَهمی که آن‌ها را به مقابله با شما واداشت، آن‌ها را به تغییر مواضع وادار می‌کند. پس با «عزائم صبر» که شما پیشه کنید بقیه تجدید نظر می‌كنند، تا جایی که با سخن حق شما هماهنگ می‌شوند. در ابتدا غم شما آن بود كه چرا بقیه مانع وظیفه شما می‌شوند، با کمی صبر و پایداری اساسی می‌بینید که موانع برطرف شد و غم از صحنه جان شما رفت. نمونه‌اش را شما در روش حضرت امام خمینی«ره» دیدید. اوایل انقلاب كه ایشان به ایران تشریف آورده بودند، ما بدنمان می‌لرزید كه آیا جریان‌های سیاسی موجود و فعّال کشور برنامه‌های ایشان را قبول می‌كنند. یك جوّ خاصی بود، هر گروهی می‌گفت ما خودمان همه كاره‌ایم و تفکر دینی را به چیزی نمی‌گرفتند. ولی امام خمینی«(رض)» محکم و استوار و امیدوار در عقیده حق خود پایداری کردند. در کشور غوغایی بود، دانشگاه‌ها سنگر کمونیست‌ها بود، مجاهدین خلق چه مشکلاتی درست کردند، لیبرال‌ها یک طرف می‌کشیدند ناسیونالیست‌ها یک طرف دیگر، ولی آن‌هایی که به دنبال حقیقت بودند از هر گروه و دسته‌ای به طرف امام«ره» آمدند، زیرا ایشان در مسیر حقی که شناخته بود، بر خلاف آن همه آشوبی که گروه‌ها به پا کردند، پایداری کرد. باید به این حقیقت برسیم که صبر در مسیر حق، به خودی خود راه دفع غم و رسیدن به مقصد است، و روشن است كه انسان در راستای رسیدن هوس نمی‌تواند صبری پایدار داشته باشد، پس حتماً دشمن شما به اندازه شما صبر نمی‌کند و کوتاه می‌آید و مواضع خود را عوض می‌کند. یك مدتی كه مخالفت غیر منطقی خود را ادامه داد خسته می‌شود، چون ریشه هوس در وَهم انسان است، وَهمْ برعکسِ عقل، پایدار نیست، زیرا بر اصولی استوار نیست. انسانِ گرفتار هوس دائماً در تزلزل است. زیرا به حقیقتی پایدار تکیه ندارد، برعکس انسانی که به حق تکیه دارد، چرا که خدا عین وجود و عین بقاء است. وقتی خدا عین وجود و عین قرار و بقاء است. پس هركس بیشتر به خدا نزدیك‌تر است، بیشتر در بقاء و قرار است. انسان حكیم یعنی کسی که در استحکام و قرار است و حادثه‌ها صبر و آرامش او را از بین نمی‌برد و تزلزل شخصیت ندارد، منتظر می‌ماند تا نتیجه‌ی مناسبِ هرچیزی به موقعِ خودش ظاهر شود و مقابله‌ی دشمنان او را از صبر و شکیبائی‌اش خارج نمی‌کند.

برکات یقین

حضرت می‌فرمایند صبر و پایداری و «حُسْنِ الْیَقِینِ» می‌توانند عامل دفع غم باشند. یقینِ زیبا، یعنی یقینی که به اوج خود رسیده و در پرتو آن انسان به مدیریت مطلق الهی مطمئن است، مدیریتی که احدی نمی‌تواند بر آن غلبه کند. در چنین شرایطی چه کسی می‌تواند مانع کار ما شود و ما را غمناک کند؟ وقتی پیامبر خدا(ص) اعلام كردند كه من پیامبر خدا هستم حتی قوم و خویش‌های حضرت هم حرف ایشان را نپذیرفتند، ولی آن حضرت با همان یقین زیبا آن همه انکار را به چیزی نگرفتند و با امیدواری کامل بر حرف خود پایداری نمودند و در نتیجه تمام آن نگرانی‌ها برطرف شد و چیزی نگذشت که جزیرة‌ العرب اسلام را پذیرفت و سخن حاکم بر روح و روان جامعه، سخن اسلام بود. حضرت امام ‌خمینی«(رض)» نیز با پیروی از رسول خدا(ص) در دفاع مقدسِ هشت‌ساله با تمام جهانِ کفر مقابله کردند و با صبر پایدار و یقین زیبا همه نقشه‌های دشمن را که برای سرنگونی نظام اسلامی دندان تیز کرده بودند، نقش بر آب نمودند و آن صبر و یقین تمام نگرانی‌های ایشان را برطرف نمود و دشمن را ناکام کرد. بر عکس امام‌ خمینی«(رض)» صدام بود که در آخر عمر با تمام غم‌های عالم روبه‌رو شد و در هیچ صحنه‌ای به نتیجه نرسید، تا آن‌جا که روزها در دخمه‌ای پنهان بود تا بالأخره به دست آمریکایی که او را تشویق کرد به ایران حمله کند، افتاد و نهایتاً هم کارش به اعدام ختم شد. هركس به حكمت خدا یقین کامل نداشته باشد غم‌های پی در پی تا آخر او را می‌خورد.
«حُسْنِ الْیَقِینِ»؛ یعنی اعتماد کامل به نقش حکیمانه‌ی خداوند در سراسر هستی، در این حالت هیچ حادثه‌ای - حتی حادثه‌ای که برخلاف میل ما است - آن قدر قدرت پیدا نمی‌کند که ما را در غم‌زدگی و ماتم قرار دهد، در آن صورت غم‌ها ما را نمی‌خورد، ما غم‌ها را می‌خوریم، مولوی در ترسیم چنین احوالی می‌گوید:
باده مسکینان خورند و ما ز می دل‌خوش‌تریم

رو به محبوسان غم ده ساقیا افسون خویش

خون غم بر ما حلال و خون ما بر غم حرام

هر غمی کو گِرد ما گردید شد در خون خویش

یا در دیوان شمس متذکر می‌شود که غم در قلبی که با حق مأنوس است نمی‌تواند جای بگیرد. می‌گوید:
ای غم اگر مو شوی پیشِ منت بار نیست

در شِکرینه یقین سرکه انکار نیست

گرچه تو خون‌خواره‌ای رهزن و عیاره‌ای

قبله ما غیر آن دلبر عیار نیست

کانِ شِکرهاست او، مستی سرهاست او

ره نبرد با وی آنکْ مرغ شکرخوار نیست

هرکه دلی داشتست بنده دلبر شدست

هرکه ندارد دلی طالب دلدار نیست

ای غم از این جا برو ورنه سرت شد گرو

رنگ شب تیره را تاب مه یار نیست

ای غم پرخار رو، در دل غمخوار رو

نقل بخیلانه‌ات طعمة خمار نیست

دره غین تو تنگ، میمت از آن تنگ‌تر

تنگ متاع تو را عشق خریدار نیست

ای غم شادی شکن، پُر شِکرست این دهن

کز شکر آکندگی ممکن گفتار نیست

همان‌طور که عرض کردم همه ما به نحوی غم داریم، اما غم‌ها همه را نمی‌خورند. آدمی كه این دو توصیه حضرت را رعایت نكند از آن‌هایی است که غم‌ها او را می‌خورند هر چند زرنگ و باهوش باشد. زندگی این افراد هرچه جلو رود سایه‌ی غم‌ها غلیظ‌تر می‌شود. چون آن دو توصیه‌ی حضرت را رعایت نکردند، نه در راه حق صبری اساسی پیشه کردند، و نه یقین به حكمت الهی دارند. همه شما می‌دانید كه حق همین اسلام است. مشكل این‌جاست كه در امور فردی و اجتماعی بر آن تأکید نمی‌کنیم و در اعتقاد به وعده‌های آن، صبر و شکیبایی از خود نشان نمی‌دهیم. وقتی می‌بینیم پایداری بر اسلام موجب می‌شود که به منافعمان لطمه بخورد كوتاه می‌آییم، غافل از این‌که كوتاه آمدن همانْ و شروع غم‌ها همان. ممکن بود قبلاً هم غم داشتیم، اما آن غم قدرت نداشت ما را بخورد. بعضی از عزیزان را در جبهه می‌شناختم که با داشتن صبر پایدار و یقین زیبا آنچنان با روحیه عمل می‌کردند که بقیه به گَرد پایشان نمی‌رسیدند. وقتی متوجه می‌شدند که آن کار حق است با تمام وجود می‌خواستند عمل كنند، ما خودمان جرأت نمی‌كردیم این‌طور كه این‌ها حرف ما را قبول كرده‌اند عمل بكنیم. در شخصیت آن‌ها همین دو صفت یعنی صبر استوار در دین و یقین نیكو جلوه‌گر بود. جسارت و عشق به شهادت در آن‌ها طوری بود كه فرمانده‌ها به بنده می‌گفتند بگو یک کمی ترمز كنند، ولی آن‌ها می‌گفتند مگر ما حق نیستیم؟ می‌گفتیم بله. می‌گفتند مگر شهادت حق نیست؟ می‌گفتیم بله. می‌گفتند: مگر تكلیف نیست كه این كارها را در مسیر دفاع از اسلام انجام دهیم؟ می‌گفتیم بله. می‌گفتند: خوب می‌خواهیم بدون هیچ تردیدی عمل کنیم. می‌گفتند: مگر شهادت حق نیست؟ پس چرا طوری عمل کنیم که گویا از مرگ می‌ترسیم؟ ما وظیفه‌مان را با تمام اطمینان انجام می‌دهیم، می‌خواهد بمیریم، می‌خواهد نمیریم. اما طوری عمل نمی‌کنیم که گویا از مرگ می‌ترسیم. بنده از آن همه استواری و یقینِ آن‌ها در تعجب بودم. الان از وضع آن‌ها غبطه می‌خورم كه آن‌ها در عوالم برزخ دارند آن‌ همه بهره‌ می‌برند و جانشان در آن عوالم در شعف کامل است و ما این‌جا نشسته‌ایم که چه موقع ظهر می‌شود برویم ناهار بخوریم، آن‌ها در آن‌جا تنها چیزی كه ندارند غم است.