فهرست کتاب


فرزندم این‌چنین باید بود[جلد دوم](شرح نامه ۳۱ نهج البلاغه)

اصغر طاهرزاده

دوستی‌های پایدار

در ادامه می‌فرمایند:
«وَ لَا تُضِیعَنَّ حَقَّ أَخِیكَ اتِّكَالًا عَلَى مَا بَینَكَ وَ بَینَهُ فَإِنَّهُ لَیسَ لَكَ بِأَخٍ مَنْ أَضَعْتَ حَقَّهُ»؛
حق برادرت را با اعتمادی که بین شما هست ضایع مگردان، زیرا در آن صورت کسی را که حقش را ضایع کرده‌ای برادرت نخواهد بود.
فضای بحث را فراموش نفرمایید، بنا است ارتباط بین انسان‌ها سالم باشد تا بتوانند به کمک اسلام در صعود روحانی خود موفق گردند. در همان رابطه در این فراز می‌فرمایند: تو حق نداری حق برادرت را به اعتماد این كه بین شما و او ارادت هست ضایع کنی. اگر چنین کردی برادر او محسوب نمی‌شوی و فقط ادعای برادری او را داری.
بعضی مواقع حق دوستی دوستان را رعایت نمی‌کنیم و از این طریق صمیمیت‌ها را پاس نمی‌داریم. بنا نیست اگر دوست شما به شما اعتماد کرد در رعایت حقوق او سهل‌انگاری کنید و حق او را به چیزی نگیرید، با این اطمینان که می‌دانید او سخت نمی‌گیرد. حضرت می‌فرمایند: مواظب باش به صِرف این‌كه شما همدیگر را قبول دارید نمی‌شود حق همدیگر را ضایع كنید. بگوییم چون ما را قبول دارد سهمش را به او ندهیم. حضرت می‌فرماید: «فَإِنَّهُ لَیسَ لَكَ بِأَخٍ مَنْ أَضَعْتَ حَقَّهُ»؛ اصلاً تو دوست آن كسی نیستی كه حق او را ضایع می‌كنی، هر چند به اسم دوستی این‌کار انجام گیرد. ولی خارج از این ادعاها اگر دوستش بودی حق او را ضایع نمی‌كردی. نمی‌شود به صِرف ارادت بین دو نفر یكی حق آن یكی را ضایع كند هر چند در رودربایستی به روی خود نیاورد.
اگر خواستید ارتباط‌ها سالم بماند باید حقوق رفقا را رعایت کنید. مثلاً می‌خواهیم به مسافرت برویم از اول باید خرج‌ها را تقسیم كنیم، نمی‌شود یکی بیشتر خرج کند و یکی کمتر، با این کار احساس امنیت بین رفقا ضعیف می‌شود. وقتی اسلام می‌فرماید اگر می‌خواهی به یك مسلمان پولی قرض بدهی اولاً: نوشته بگیر. ثانیاً مدت آن را مشخص كن. می‌فرمایند: «یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُواْ إِذَا تَدَاینتُم بِدَینٍ إِلَى أَجَلٍ مُّسَمًّى فَاكْتُبُوهُ»؛ ای مؤمنان چون قرضی را در مدّتی معین به کسی دادید آن را بنویسید. و نباید بگوییم ما که همدیگر را قبول داریم چرا برای پس‌دادن قرض زمان تعیین کنیم و رسید بگیریم. به نظر می‌رسد آفت ارتباط‌ها همین رودربایستی‌ها است که امنیت بین دوستان را از بین می‌برد، به طوری که همه دلواپس باشند در این مسافرت بارشان روی دوش همدیگر بیفتد، در حالی که اگر متوجه باشیم نباید به برادر خود ظلم کنیم از اول همه مواظب‌اند چیزی به کسی تحمیل نشود و رعایت سهم هرکس مدّ نظر قرار می‌گیرد. چه اشکال دارد که اول هرکس سهم خود را بدهد تا فشار روحی بر روی افرادی که سهم خود را نداده‌اند نباشد! عمده آن است که تمام سعی خود را بکنیم تا حق برادران و دوستان ضایع نشود و در عمل هم دوست همدیگر باشیم و نه دشمن همدیگر وگرنه در عین ادعای دوستی در عمل به همدیگر دشمنی می‌کنیم و طعم دوستی واقعی را نمی‌چشیم، زیرا شیرینی دوستی وقتی خود را می‌نمایاند که سخت مواظب باشیم کوچک‌ترین حقی از برادر و دوست ما در رابطه با ما ضایع نگردد، یکی از دوستان ما که در تهران ساکن بود و در سفرهای دیدار از تبعیدی‌ها در قبل از انقلاب با هم بودیم، بعد از انقلاب، اصفهان آمد سری بزند، یك ظرف شامپو که شاید یك پنجم محتوای آن باقی بود را با خود آورده بود و گفت آن روز كه رفتیم سر تبعیدی‌ها شما این را در ماشین ما جا گذاشتید. این مقدار شامپو ارزشی نداشت ولی از آن نظر که احترام به حق برادر خود گذاشته بود بسیار با ارزش بود.
رعایت حقوق افراد منشأ بسیاری از برکات و موفقیت‌ها در زندگی می‌شود، خطر آن جا است که دوستان به بهانه دوستی نسبت به حقوق همدیگر سهل‌انگاری کنند. آدم از خود می‌پرسد چرا این خانواده مشكل دارد، وقتی انسان دقت می‌کند می‌بیند به جهت خویشاوندی و دوستی حقوق هم را رعایت نمی‌كنند، ده سال است پولی را از رفیقش گرفته است و عین خیالش نیست. نه این كه می‌خواهد بخورد، نه! حساس نیست، حقوق افراد را مال خودش می‌داند. این عدم حساسیت، نسبت به حقوق رفقا و آشنایان چیز بسیار خطرناكی است، چرا نباید متوجه باشیم مالِ دوستان و برادران، مالِ ما نیست پس نباید نزد ما باشد و باید در اولین فرصت به آن‌ها باز گردانده شود؟ بزرگ و کوچک هم ندارد، نباید از محبت دیگران سوء استفاده کنیم و در تضییع حق آن‌ها جسور شویم. در مورد رعایت حقوق پیامبر(ص) آیه آمد كه شما حق ندارید وقت و بی‌وقت بروید مزاحم آن حضرت شوید. فرمود: «إِنَّ الَّذِینَ ینَادُونَكَ مِن وَرَاء الْحُجُرَاتِ أَكْثَرُهُمْ لَا یعْقِلُونَ»؛(181) كسانى كه تو را از پشت اتاق‌هایت به فریاد مى خوانند بیشترشان نمى فهمند. به مسلمانان فرمود: نروید پشت در خانة پیامبر(ص) و داد بزنید كه پیامبر(ص) بیرون بیا كارت داریم. می‌فرماید این کارها از بی‌عقلی است و این حق شما نیست كه طلب كارانه با حضرت برخورد كنید. سپس می‌فرماید: «وَلَوْ أَنَّهُمْ صَبَرُوا حَتَّى تَخْرُجَ إِلَیهِمْ لَكَانَ خَیرًا لَّهُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَّحِیمٌ»؛(182) اگر صبر کنند تا از خانه بیرون بیایی برای آن‌ها بهتر است و خداوند غفور و رحیم است. یعنی این کار آن‌ها‌ موجب تجلی نور اسم غفور و رحیم بر زندگی فردی و اجتماعی آن‌ها خواهد شد. اگر انسان حقوق بقیه را رعایت كند مشمول مغفرت و رحمت الهی می‌شود.

مسئولیت‌های گسترده

حضرت در ادامه‌ی توصیه خود می‌فرمایند:
«وَ لَا یكُنْ أَهْلُكَ أَشْقَى الْخَلْقِ بِكَ»
این‌طور نباشد كه اهل تو به جهت انتساب به تو بدترین خلق باشند.
طوری زندگی نكن كه مایه‌ی آبروریزی خانواده‌ات شوی. و یا به عبارت دیگر طوری عمل نكن كه وظیفة خودت را نسبت به اهل خود درست انجام نداده باشی و آن‌ها از افراد منحرف جامعه باشند. توصیه‌ای که بزرگان دین دارند این است که ما باید نسبت به تربیت فرزندان طایفه‌مان همت لازم را انجام دهیم تا آن‌ها در جامعه آدم‌های بدی نباشند و این خدمت بزرگی به جامعه و آن افراد خواهد بود. در راستای سیاق بحث كه می‌فرمود حق آشنایان و برادران خود را ضایع نکن، این‌جا هم می‌فرمایند: طوری عمل كن كه وابستگان تو به‌ عنوان افراد شقی در جامعه جلوه نكنند، حالا یا به جهت این كه در تربیت آن‌ها کوتاهی کنی، یا به جهت این كه با کارهای خود آبرویشان را ببری. خلاصه مواظب باش كه چوب تو را اهل تو نخورند زیرا نسبت به آبروی آن‌ها مسئول هستی و نسبت به تعالی آن‌ها نیز وظیفه‌ای به عهده داری.
گاهی یکی از افرادِ یک صنف مثل صنف معلمان طوری عمل می‌كند كه مردم نسبت به بقیة معلمان بدبین می‌شوند، این فرد باید متوجه باشد او نسبت به آبروی همکاران خود مسئول است. به عبارت دیگر ما مسئول حریم جمعی خودمان نیز هستیم. اگر می‌خواهید رهنمود حضرت امیرالمؤمنین(ع) را عمل کنید باید حوزه اعمال خود را گسترده‌تر از موقعیت فردی خود بنگرید، شما به عنوان افراد مذهبی اگر كاری كردید که سایر همفکران شما زیر سؤال رفتند مسئول هستید و وظیفه‌تان را نسبت به آن‌ها رعایت نکرده‌اید، حضرت می‌فرمایند وقتی می‌خواهی مواظب خود باشی تا این‌جاها باید مواظب باشی. سپس می‌فرمایند:
«وَ لَا تَرْغَبَنَّ فِیمَنْ زَهِدَ عَنْكَ»
رغبت نكن در كسی كه می‌خواهد از تو دور باشد.
یک‌جا فرمودند تلاش کن با آشنایان قطع رابطه نکنی، در جای دیگر فرمودند اگر شرایط طوری بود که چاره‌ای جز قطع رابطه نمانده طوری رابطه را قطع کن که اگر طرفِ مقابل متوجه عیب خود شد، جای برگشت باشد، حالا این‌جا می‌فرمایند: اگر کسی نمی‌خواهد با تو ارتباط داشته باشد، تو در ایجاد رابطه اصرار نداشته باش كه تازه معلوم شود جدایی شما با همدیگر شدید است. یك وقت حس می‌كنید طرف می‌خواهد از شما كناره گیری بكند خیلی ظریف بگذارید کناره‌گیری کند، بدون آن‌که کناره‌گیری او معلوم شود. شما بی سر و صدا و بدون طعنه و کنایه از كنار قضیه رد شوید تا قهر او ظاهر نشود، ممکن است فردا معلوم شود این کناره‌گیری اشتباه بوده و می‌خواهد بی سر و صدا برگردد. عرض کردم آن جا می‌فرماید اگر برادر تو با تو تندی کرد تو تندی و خشونت نكن كه کار به جبهه‌گیری بكشد. این جا می‌فرمایند اگر فردی مایل نبود ارتباط داشته باشد به او نچسب، زیرا باید در ارتباط با همدیگر تعادلی در بین باشد و لذا در ادامه می‌فرمایند:
«وَ لَا یكُونَنَّ أَخُوكَ أَقْوَى عَلَى قَطِیعَتِكَ مِنْكَ عَلَى صِلَتِهِ»؛
این‌طور نباشد که تلاش برادر تو در قطع ارتباط شدیدتر باشد از انگیزه تو جهت ارتباط.
اگر بناست برادر تو قطع رابطه کند تو شروع كننده نباش. زیرا اگر امنیت ارتباط بین دوستان از بین رفت همه چیز از بین رفته است. بسیاری مواقع وحشت بی‌ارتباطی با مؤمنین قلب آسودة شما را از آرامش خارج می‌کند. اگر كسی مزة قلب آسوده را بچشد حاضر است خود را به هر آب و آتشی بزند تا آن را از دست ندهد، حتی حاضر است خود را به هر زحمتی بیندازد تا قلب رمیده‌ی خود را به آرامش برگرداند. در شرح حال آن عالم بزرگوار شوشتر داریم كه؛ «یك كلمه ناخوشایند پشت سر ملامحسن فیض كاشانی گفته بود، از شوشتر حرکت کرد و به كاشان آمد. وقتی مرحوم فیض‌کاشانی از پشت در خانه گفت كیستی؟ گفت «یاٰ مُحْسِنُ قَدْ اَتاٰکَ الْمُسییء» ای محسنْ گناه‌كاری سراغ تو آمده است، این‌كه من یك كلمه پشت سر تو حرف زدم مرا ببخشید». چرا آن عالم این قدر بی‌تاب است، چون می‌داند قلب تیره چقدر دردسر دارد. همچنان‌که می‌داند قلب زلال چه نعمت بزرگی است. لذا نمی‌گذارد راحتی قلب از بین برود. حضرت می‌فرماید، فرزندم! اگر برادرت قطع رابطه‌ای را دنبال می‌کند تو در بریدن رابطه جلو نیفت. سپس فرمودند:
«وَ لَا تَكُونَنَّ عَلَى الْإِسَاءَةِ أَقْوَى مِنْكَ عَلَى الْإِحْسَانِ»
و این طور نباش که انگیزه‌ی بدی کردن او بیشتر و شدیدتر باشد از انگیزه‌ی احسان کردن تو.
یك طوری نباشد که با دیدن کارهای ما انگیزه‌ی برخورد بد با ما در او قوی باشد نسبت به احسانی که باید در مقابل بدی او انجام دهی. جدایی نباید با بدی و بد اخلاقی همراه باشد، حتی اگر در راستای این جدایی همچنان از او بد اخلاقی صادر شود باید بیش از آن از تو خوش‌ خلقی ظاهر شود. این‌طور نباشد که اگر فهمیدی به عنوان یک اخلاق غیر صحیح او می‌خواهد از تو فاصله بگیرد تو زودتر شروع کنی به فاصله‌گرفتن، بگویی تو می‌خواستی فردا با من قهر كنی، من امروز با تو قهر می‌كنم. آری این‌طور نباشد.

دشمنان شادی‌آفرین

سپس به توصیه‌ای فوق‌العاده بزرگ مبادرت می‌ورزند و می‌فرمایند:
«وَ لَا یكْبُرَنَّ عَلَیكَ ظُلْمُ مَنْ ظَلَمَكَ فَإِنَّهُ یسْعَى فِی مَضَرَّتِهِ وَ نَفْعِكَ»
ظلم كسی كه به تو ظلم كرد را نسبت به خودت بزرگ به حساب نیاور. زیرا او با ظلمی که می‌کند در ضرر به خود و نفع به تو کوشش می‌كند.
در توصیه فوق نمی‌فرمایند ظلم را ظلم نبین و یا جواب نده. می‌فرمایند ظلم‌های دنیوی را بزرگ به حساب نیاور. چرا که او در واقع با این کار به نفع تو کوشش می‌کند.
خداوند إن‌شاءالله به همة ما یك چنین بصیرتی بدهد تا بفهمیم هر چه نعمت داریم عموماً از آن‌هایی است كه می‌خواستند به ما آزار برسانند. یك نمونه شاخص آن در سال‌های اخیر حادثه‌ی دفاع مقدسِ هشت ساله بود، صدام می‌خواست عزت و استقلال‌ ما را از ما بگیرد، درست با حمله‌ای که به کشور ما کرد عزت و استقلال ما را پایدار و محکم کرد. صاحب‌نظران می‌گفتند قبل از جنگ اکثر مردم دنیا نمی‌دانستند کشوری به نام ایران اسلامی وجود دارد. در حین جنگ چشم آزادی‌خواهان دنیا متوجه ایران و تشیع و امام خمینی«ره» شد، به طوری که در حال حاضر آزادی‌خواهان جهان به ما توصیه می‌کنند خیلی مواظب باشید که درست عمل کنید زیرا چشم همه‌ی دنیا به شماست دقت کنید در معادلات جهانی چطور عمل می‌کنید. به بعضی از مسؤلان ما كه خارج کشور رفته بودند، گفتند شما را به خدا قسم می‌دهیم که این دعواهای داخلی را كنار بگذارید، مردم ما خیلی به شما امید دارند. اگر شما گرفتار این اختلافات باشید و ضعیف بشوید ما دیگر به هیچ چیز امید نداریم. این‌ها همه از برکات جنگ هشت ساله بود. موقعیت امروز ما را مقایسه کنید با روزی که صدام خواست یک شبه انقلاب را سرنگون کند. این یک مثال بود تا ببینید حضرت مولی الموحدین(ع) از چه موضعی می‌فرمایند ظلم‌های دنیایی را که به شما می‌شود بزرگ به حساب نیاورید. چون شخص ظالم در آن کار به ضرر خود و به نفع شما کار می‌کند. بررسی کنید ببینید ریشه موفقیت‌هایمان در كجا است، در نقشه‌ی آن‌هایی نیست كه می‌خواستند به شما ضرر بزنند؟
آن‌هایی که شما را از داشتن دنیای بیشتر عقب می‌زنند تا خودشان آن‌ را به دست آورند به چه کسی ضرر می‌زنند و به چه کسی نفع می‌رسانند؟ آیا آن‌ها هم مثل شما توفیق دنبال‌کردن رهنمودهای علی(ع) را دارند؟ یك وقت آدم می‌گوید من می‌روم به درس و کارم می‌پردازم آن وقت از خود می‌پرسد تكلیف من نسبت به انقلاب و مردم چه می شود و دغدغه‌‌ی آن را دارد که در وظیفه‌اش نسبت به انقلاب اسلامی کوتاهی کند. ولی اگر طرفِ مقابل تلاش كرد تا شما را مجبور به نشستن پشت میز مطالعه بكند و به زعم خود شما را منزوی نمود، آیا این خدمت خدمت کمی است. همان‌طور که مولوی می‌گوید:
در حقیقت دوستانت دشمنند

که ز حضرت باز و مشغولت كنند

گاهی دوستان در عمل با ما دشمنی می‌کنند، گاهی هم دشمنان در عمل بدون آن‌که بخواهند در نقش دوستان ما عمل می‌نمایند، پس این دشمنان عملاً ظلمی به شما نکرده‌اند. همان‌طور آن‌هایی هم که بخواهند به شما خدمت کنند اگر ریشه پذیرش آن در درون شما نباشد کاری برای شما نمی‌توانند بکنند. حال اگر شما بخواهید به بنده خدمت كنید، هیچ‌كار نمی‌توانید بكنید، مگر دعایی که روحم به خدا نزدیك شود. بنا نیست با جواب‌گویی به نیازهای وَهمی به همدیگر احترام بگذارید، مثلاً یک قاب خاتم‌کاری به بنده هدیه بدهید که چه شود؟ فرهنگِ رد و بدل‌کردن کادو غیر از دادن آن هدیه‌ای است که مورد توجه اسلام است. اگر طرف فقیر است اطعامش کن تا بندگی خدا برای او بهتر فراهم شود، از کادو بازی بی‌معنی‌تر این کاری است که تازه‌گیها از غربی‌ها تقلید می‌کنیم و می‌رویم گُل می‌خریم و به همدیگر هدیه می‌دهیم، آن هم گُل‌های گران‌قیمت. عده‌ای بروند گُل پرورش دهند و بعد عده‌ای دیگر آن را بفروشند. آن وقت شما می‌خواهید عیادت مریض بروید و یا جهت تبریک ازدواج آن گل‌ها را بخرید و آن‌ها هم در گلدان بگذارند و پس از چند روز که پلاسیده شد در سطل زباله بیندازند. اگر درست به این کار نگاه کنیم می‌بینیم چه اندازه کار لغو و پوچ است. چون انگیزه ما اظهار ارادت است و آن انگیزه چیز خوبی است دیگر به ضعف روش خود در اظهار ارادت توجه نمی‌کنیم، راستی آن انرژی و زمینی که صرف پرورش گل‌ها شد نمی‌توانست به تولید محصولی قابل استفاده منجر شود و ما هم به جای آن که گل‌ها را هدیه ببریم که پس از مدتی غیر قابل مصرف باشد هدیه قابل استفاده‌ای ببریم؟ و یا به صِرف ملاقات و دعا جهت موفقیت طرفْ وظیفه خود را انجام دهیم؟ گاهی دعای مؤمن برای انسان از هزاران گنج با ثمرتر است، چرا از آن نوع ارتباط‌ها غافل شده‌ایم. آیت ‌الله ‌احمد كربلایی استاد حسینقلی همدانی «رحمةالله‌علیهما» که مرد كم حرفی بوده‌اند بعد از درس از یکی از طلاب حاضر در جلسه تشکر می‌کنند. این قدر ایشان كم حرف بودند كه همه از کار استاد تعجب می‌كنند. بعد از درس طلاب دور آن طلبه جمع می‌شوند و می‌گویند جریان چی بود؟ می‌گوید نمی‌دانم. می‌آیند خدمت مرحوم آیت الله احمد کربلایی كه حاج آقا جریان تشکرچی بود؟ می‌گویند خود آن آقا می‌داند. طلبه‌ها می‌گویند او اظهار بی‌اطلاعی می‌کند. می‌فرمایند: دیشب در نماز شب به من دعا كردند و چون من آثار مثبت آن دعا را در قلب خود حسّ کردم متوجه شدم از جانب ایشان است، از ایشان تشکر کردم. آن آقا آن گوشة شهر دعا می‌كند آن قدر قلب مرحوم ملا احمد کربلائی زلال است كه آثار آن دعا را حس می‌كند، از آن مهم‌تر منشأ آن را هم می‌یابد. در واقع این طلبه یك كار مفید برای استاد خودش انجام داد. بدون آن که دسته گل یا کادو برای استاد خود ببرد. و این دعاکردن كم كاری نیست اتفاقاً بقیة كارها كار نیست.
حالا با این مقدمه بفرمایید دشمنان شما چه كاری می‌توانند با شما بكنند که ظلم آن‌ها را برای خود بزرگ بگیریم؟ نه دوستان ما از دنیا می‌توانند چیزی به ما بدهند که بزرگ باشد، و نه دشمنان ما می‌توانند چیزی از ما بگیرند که بزرگ باشد، پس متوجه معنی و جایگاه سخن حضرت باشید که می‌فرمایند: ظلم‌های دنیا را بزرگ نگیر. هر چند به حکم وظیفه جهت مقابله با آن ظلم هر كاری از دستت برمی‌آید انجام بده. اگر آن ظلم را بزرگ بگیری همین تصور، تو را خاكستر می‌كند. مواظب باش خاكستر نشوی چون می‌فرمایند اگر دقت کنی اصلاً ظلم به تو نبوده است. بلکه تلاشی بوده در راستای ضرر به خودش و نفع به تو، و لذا جزای کسی که تو را خوشحال کرده بدی از طرف تو نباید باشد. گاهی برای شما توطئه می‌كنند، پشت سرتان حرف می‌زنند، با شما قهر می‌كنند، از مال دنیا محرومتان می‌نمایند. ولی بدانید عملاً با این‌کارها شما را با سرعت بیشتر به بهشت نزدیك می‌كنند. و در این دنیا هم به دنیای پاکتر نزدیكتان می‌نمایند. وای اگر ما ظلم‌‌هایی را که به ما می‌شود بزرگ بینیم و از رحمت درون آن‌ها غافل شویم، چه ظلماتی برای خود درست خواهیم کرد!
قبل از انقلاب اسلامی یكی از این رفقای ما که حرف خدا و پیامبر(ص) را می‌زد پنج سال زندانش كردند. بعد از انقلاب همین طور که دور هم نشسته بودیم به من گفت خوشا به حال شما كه حداقل این لیسانس را گرفتید ما که پیر شدیم و کاری از پیش نبردیم. گفتم این حرف درست نیست، بگو ببینم لیسانس را برای چه می‌خواستی؟ اگر از نظر اقتصادی می‌خواستی از آن استفاده کنی فعلاً که تو وضعت بهتر از ما است، اگر هم از نظر معنوی مقایسه کنی پنج سال در زندان علاوه بر اجر معنوی خاصی که نصیب تو شد، با بزرگانی آشنا شدی که بحمدالله از طریق آن‌ها معارف زیادی به‌دست آوردی، پس این‌که می‌گویی خوشا به حال ما علتش چیست؟ منظورم این بود که از نظر ظاهر نظام شاهنشاهی به او بیشتر از ما ظلم کرد ولی در واقع او به نتایج بیشتری رسید. آیا از این نظر شما بهتر از این دوست سراغ دارید كه اسمش را گذاشته‌اند دشمن، کارهای شاه فقط برای خودش ضرر داشت و آن این‌كه هم در دنیا آبرویش رفت و هم در قیامت در عذاب ابدی است. خدمت شاه به جوانان ما بود و خیانتش به خودش، جوانان ما را از یک‌طرف سلحشور و اهل مبارزه کرد و از طرف دیگر اهل مطالعه نمود، هرکس که وارد مبارزه با شاه می‌شد، از بالا به پایین اهل مطالعه و اهل تفكر می‌گشت. آن فضا متأسفانه در حال حاضر نیست، فضایی ساخته بود تا ملتی آهنین به صحنه بیاید. همان كه آن عارف بزرگ گفت: خدایا دست تو درد نكند با این شیطان، او همواره وسوسه می‌كرد و من كمی مقاومت كردم و چنین شد که می ‌خواستم، هر چه به دست آوردم به خاطر وسوسة شیطانِ تو بود. ولی عنایت داشته باشید نگفت دست شیطان درد نکند، گفت دست خدا درد نكند. پس دشمنان من و شما برای خود ضرر دارند. مقاله رشیدی‌مطلق را بر علیه امام‌خمینی«ره» نوشتند تا ایشان را بی‌آبرو کنند كه امام شاعر هندی است و غیره...با نوشتن آن مقاله قم منفجر شد و مردم و طلاب اعتراض كردند. 18 دی قم به وجود آمد، در چهلم شهدای قم، مردم تبریز اعتراض کردند و بعد یزد و اصفهان، تا بالأخره به پیروزی انقلاب ختم شد. همه آن به‌جهت مقاله‌ای بود كه می‌خواستند ظلم خود را به حضرت امام«ره» به انتها برسانند. چرا ما نباید این‌ حادثه‌ها را از منظر امیرالمؤمنین(ع) ارزیابی کنیم. بنده خودم را كه ارزیابی می‌كنم بسیاری از خدمت‌هایی که به بنده شده از جانب کسانی بوده که به ظاهر خواسته‌اند دشمنی کنند. پس وظیفه بنده است که با عمق جان سخن حضرت را بپذیرم که: «وَ لَا یكْبُرَنَّ عَلَیكَ ظُلْمُ مَنْ ظَلَمَكَ» ظلم كسی را كه به تو ظلم کرده بزرگ به حساب نیاور. نگو فلانی پدر من را درآورده است، هیچ‌كس نمی‌تواند پدر كسی را دربیاورد، هرکس خواست پدرت را در آورد «فَإِنَّهُ یسْعَى فِی مَضَرَّتِهِ وَ نَفْعِكَ» به سوی ضرر خود و نفع شما تلاش کرده و در نتیجه «وَ لَیسَ جَزَاءُ مَنْ سَرَّكَ أَنْ تَسُوءَهُ» پس جزای آن کس كه تو را شاد كرد این نیست كه او را بد بدانی و او را شوم بشماری. چقدر نجات‌بخش است اگر حادثه‌هایی را که به ظاهر به ضرر ما است با این دید نگاه کنیم. گفت:
دیگران را تلخ می‌آید شراب عشق و ما

آن ز دست دوست می‌گیریم و شکّر می‌شود