فهرست کتاب


فرزندم این‌چنین باید بود[جلد دوم](شرح نامه ۳۱ نهج البلاغه)

اصغر طاهرزاده

آفات غفلت از وسعت انسان‌ها

6) «وَ عِنْدَ جُرْمِهِ عَلَى الْعُذْرِ»؛
از دیگر نکاتی که در راستای برخورد با برادران دینی باید به نفس خود تحمیل کنی این‌که، در موقع گناهش عذرش را بپذیر. دنبال این نباش که به او ثابت کنی او آن گناه را انجام داده است، به دنبال آن باش که اگر او آن را انکار کرد از او قبول کنی، و یا اگر در ارتکاب آن جرم عذری برای خود آورد ، آن عذر را بپذیر. با این کار او را از گناهی که کرده آزاد كرده‌ای و خودت نیز از این‌که به او به عنوان شخص مجرم نگاه کنی آزاد می‌شوی.
انسان‌ها در طول زندگی طیفی از شخصیت‌های متفاوت را پشت سر می‌گذارند زیرا دارای وسعتی بیشتر از حیوان و جماداند که بر رویه‌ی ثابتی زندگی خود را ادامه دهند. آیا سزا است انسانی که قبلاً جرمی انجام داده و به نور پروردگار - که مؤمنین را «یخْرِجُهُم مِنَ الظُّلُماتِ اِلی النُّور»؛ از ظلماتِ جرمِ قبلی خارج می‌کند- باز بر گناهکاربودن او اصرار کنیم. در چشمش بیاوریم، تو همان کسی هستی که آن جرم را انجام داده‌ای. این‌طور اسیر گذشته‌ی وَهمی‌شدن چه مشكلی را حل می‌كند، جز این‌که ما را در دخمه‌ی ذهنیات فرو می‌برد؟ جهنم از همین جا شروع می‌شود. اصلاً این‌ها همین حالا برای ما جهنم است، فردا پیدا می‌شود. یك كسی كار غلطی انجام دهد، ولی حالا خودش قبول ندارد و منکر آن است، خوب دستت درد نكند که آن کار غلط را از شخصیت خود جدا کرده‌ای‌، مگر ما همین را نمی‌خواهیم؟
«حَتَّى كَأَنَّكَ لَهُ عَبْدٌ وَ كَأَنَّهُ ذُو نِعْمَةٍ عَلَیْكَ»
تا آن‌جا نسبت به او مدارا کن و کوتاه بیا، که گویا تو بنده و نوکر او هستی و او رئیس و ارباب تو.
این همان روحیه خدمت‌گذاری است که مؤمنین باید نسبت به افراد در جامعه اسلامی در خود تقویت کنند، تا از این طریق خود را از همه تکبرها و لجاجت‌ها آزاد نمایند. شما ببینید حضرت امام سجاد(ع) به طور غریبه در كاروان‌هایی كه به مكه می‌روند به‌عنوان خدمتگذار شركت می‌كنند. این‌گونه حضرت خود را از هر گونه منیت و رقابت با خلق خدا آزاد می‌كنند، این حرکت حضرت سجاد(ع) نشانه آن است که ایشان توصیه جدّشان حضرت امیرالمؤمنین(ع) را شنیده‌اند که در مقابل برادران ایمانی طوری باش که گویا تو بنده آن‌هایی و آن‌ها ارباب تو هستند. هرکس در هر مکتب و مذهبی به جایی رسید با این تواضع‌ها رسید.
مهاتماگاندی، در برخورد با دولت انگلستان وقتی نمک دریاچه را در انحصار خود گرفته بود، دستور داد بدون هیچ درگیری و بدون هر گونه دفاعی بروند و از دریاچه نمک بردارند. کتک می‌خوردند ولی دفاع نمی‌کردند و در عین حال به کار خود ادامه ‌دادند. در این رابطه او را زندان كردند، روش گاندی این بود که هرگز با رقیب خود درگیر نمی‌شد، خیلی شبیه بود به آن روشی که امام خمینی«ره» می‌فرمودند با سربازان شاه برخورد محبت‌آمیز داشته باشید و مردم گُل سر تفنگ آن‌ها می‌گذاردند، واقعاً این کار آن‌ها را خلع سلاح می‌كرد، آقای باتمان قلیچ فرمانده ارتش رژیم شاه در خاطراتش می گوید: بزرگترین اشتباه ما این بود كه ما سربازها را بردیم جلوی مردم تا كه مردم از آن‌ها بترسند، مردم نه تنها از آن‌ها نترسیدند بلکه با محبت و بوسه بر سر و روی سربازان، ما را خلع سلاح كردند. همان روشی که حضرت سید الشهداء(ع) با لشگریان عمر سعد داشتند که تا آخرین لحظه آن‌ها را نصیحت می‌کردند، بلکه از آتش جهنم نجاتشان دهند. این یك روش موفق است. گاندی خودش می‌گوید من به حسین اقتدا می‌كنم. بالأخره وقتی گاندی را زندان می‌كنند، در زندان هیچ حرف نمی‌زند. با هیچ‌کس جدل نمی‌كند که چرا مرا زندان کردید. در زندان شروع می‌کند یك جفت جوراب ببافد، یك ژنرال انگلیسی هم مأمور او بود که شكنجه‌اش بدهد تا حرف بزند، بدن او لخت بوده، صبح یک سطل آب روی بدنش می‌ریختند و شلاقش می‌زدند، عصر هم یك بار همین کار را می‌کردند ولی او کاملاً در سکوت بود، حالا بافتن جوراب‌ها را روز چهاردهم تمام کرده، در حالی‌که همه منتظرند سخن بگوید، دهان را باز می‌كند و به آن ژنرال می‌گوید من یك خواهشی از شما دارم؛ می‌گوید بفرمایید. گاندی می‌گوید خواهشم این است؛ این جوراب‌ها را كه برایتان بافته‌ام اجازه دهید خودم پایتان كنم! می‌گویند ژنرال بی‌چاره آنچنان دگرگون می‌شود که جلوی گاندی، قپه‌های ژنرالی خود را می‌كَند و تماماً مرید گاندی می‌شود. می‌گوید از این به بعد هر دونفرمان زندانی بریتانیای کبیر هستیم. حضرت سید الشهداء(ع) در مسیر خود به سوی کوفه به افرادی که حاضر نبودند آن حضرت را همراهی کنند می‌فرمودند نزدیکی‌های کربلا چادر نزنید چون در روز عاشورا من کمک می‌خواهم اگر آن نزدیکی‌ها باشید و صدای مرا بشنوید و به کمک من نیایید برای همیشه در عذاب قیامت خواهید بود. این‌طور حضرت محبت خود به بشریت را بر همه رفتار خود حاکم کرده بودند. امیرالمؤمنین(ع) قهرمان چنین فضائلند و مایلند انسان‌ها از طریق این فضائل حجاب‌های بین خود و خدا را بشکافند و آزاد از هر گونه منیت، با نور غیب و معنویت مرتبط باشند.

قلب‌های آزاد

ما با غفلت از چنین توصیه‌هایی مثل خروس جنگی به جان هم افتاده‌ایم، و در نتیجه تمام تنفس دینی و سیر به سوی معنویت در ما از بین رفته است، بعد هم می‌گوییم كو آثار دینداری در بین افراد؟! واقعاً اگر زندگی خود را مطابق چنین دستوراتی قرار ندهیم، بخواهیم و نخواهیم بعد از مدتی قلبمان تاریك می‌شود و توجه به نور الهی و عشق دینداری از قلبمان بیرون می‌رود و به چیزهای دیگر مشغول می‌شویم، که مایه گمراهی و ظلمات است.
ما می‌توانیم از طریق قرآن، اهل البیت(ع) را و از طریق اهل البیت(ع) قرآن را بشناسیم. وقتی به جملات حضرت امیرالمؤمنین(ع) توجه کنیم می‌فهمیم این سخنان از جنس عالم معنا است و انسان را به آسمان متصل می‌کند. در همین راستا می‌توان ‌از نهج‌البلاغه عظمت اسلام و قرآن را فهمید. انسان از کلمات و حرکات آن‌ها می‌فهمد که مقام عصمت و طهارت یعنی چه، مگر چگونه انسان از دست شیطان آزاد می‌شود؟ این که حضرت می‌فرمایند: طوری عمل كن كه انگیزه‌ی جدال را در درون خود بخشکانی و آن قدر در مقابل برادر مسلمانت كوتاه بیا، كه گویا تو بنده‌ی او هستی، در این حالت دیگر میدانی برای وسوسه شیطان نمی‌ماند، شیطان زمینه می‌خواهد. مثلاً زن و شوهرها كه با هم قهر می‌كنند، آن آقا می‌گوید اگر من آشتی كنم خانم فكر می‌كند حق به جانب او بوده، پس من شروع به آشتی نمی‌كنم و فکر می‌کند خودش دارد تصمیم می‌گیرد، آقا شیطان عجیب است، به خانم هم القاء می‌کند مواظب باش كه اگر تو آشتی را شروع كنی آن وقت آقا می‌گوید تو چاره‌ای نداشتی و لذا حقیر می‌شوی و تا آخر تو سری خور خواهی بود. و از این طریق شیطان زندگی را با آن‌همه زیبایی، به جهنم تبدیل می‌کند، چون هر کدام می‌خواهند بر دیگری حكومت كنند در نتیجه خودشان و زندگی را مضمحل می‌نمایند. در حالی‌که بنده یك سؤال از شما دارم، آیا اگر شما با كسی دعوا كنی و عصبانی شوی، و آن آقا عذر خواهی کند، آیا او کوچک می‌شود؟ آیا احساس نمی‌کنید با برخورد خوب او شما آب شُدید؟ آیا تا به حال شده است کسی در مقابل شما تواضع کند و شما بزرگ شوی؟ همیشه برای قضاوت در این امور خیالات و تصورات را که محل جولان شیطان است رها کنید و خودتان را در نظر بگیرید. شیطان موضوع را وارونه می‌کند، در حالی که هیچ وقت ممكن نیست حتی در مقابل یك مسلمان عادی كوتاه بیایی و بزرگ نشوی و بر همین اساس امروز بزرگ‌ترین شخصیت‌ها امامان معصوم(ع) هستند - با آن‌همه تواضع - و نه جباران تاریخ با آن‌همه تکبر.
اگر زن و شوهر در رابطه با هم دستورات حضرت(ع) را عمل کنند بر عکسِ وسوسه شیطان، عشق را به هم‌دیگر هدیه داده‌اند. همچنان‌که هر انسانی اگر براساس نظر حضرت عمل کند در قله انسانیت قرار می‌گیرد، آری راه حل صحیح آن است که: «احْمِلْ نَفْسَكَ مِنْ أَخِیكَ عِنْدَ صَرْمِهِ عَلَى الصِّلَةِ وَ عِنْدَ صُدُودِهِ عَلَى اللَّطَفِ وَ الْمُقَارَبَةِ وَ عِنْدَ جُمُودِهِ عَلَى الْبَذْلِ وَ عِنْدَ تَبَاعُدِهِ عَلَى الدُّنُوِّ وَ عِنْدَ شِدَّتِهِ عَلَى اللِّینِ وَ عِنْدَ جُرْمِهِ عَلَى الْعُذْرِ حَتَّى كَأَنَّكَ لَهُ عَبْدٌ وَ كَأَنَّهُ ذُو نِعْمَةٍ»؛ در برخورد با برادرت چون از تو ببرد خود را به پیوند با او وادار کن، چون از تو روی برگرداند، مهربانی پیشه کن، و چون بخل ورزد از بخشش کوتاه میا، و هنگام دوری کردنش از نزدیک شدن و هنگام سخت‌گیری‌اش از نرمی و به هنگام جرمش از پذیرفتن عذر، کوتاه میا. تا آنجایی که گویا تو بنده او هستی و او ارباب تو.
نترس که حقیر می‌شوی این حیله شیطان است، متوجه باش آن‌هایی که طبق دستور حضرت مولی‌الموحدین(ع) عمل کردند چه عظمت و بزرگی و کرامتی نصیب خود و دیگران نمودند.
حضرت(ع) در ادامه می‌فرمایند:
«وَ إِیَّاكَ أَنْ تَضَعَ ذَلِكَ فِی غَیْرِ مَوْضِعِهِ»؛
مواظب باش این توصیه‌ها را در غیر از جای خود به کار نبندی.
باید متوجه بود در اکثر انسان‌ها گوهری از انسانیت و اسلامیت نهفته است و با برخوردهای عالی آن گوهر شکوفا می‌شود ولی کسی که تمام مرزهای انسانیت را زیر پا گذارده قصه‌اش قصه دیگری است. كسی كه معنی حرکات معنوی را نمی‌فهمد، برخورد‌های متعالی را درست تفسیر نمی‌کند و لذا در آن شرایط توصیه‌های حضرت جا ندارد. هرچند باید زود نسبت به افراد قضاوت نکرد چون بالأخره انسان‌ها گوهری فطری که بتوانند برخورد‌های متعالی را بفهمند در خود دارند و باید مواظب باشید كه شیطان طوری القاء وسوسه نکند و ما را نسبت به افراد بدبین ننماید، و درنتیجه ما اکثر افراد را شایسته برخوردهای کریمانه نبینیم. در حالی‌که باید بدانیم عموماً مسلمان‌ها نسبت به برخورد کریمانه‌ اهلیت دارند، چون در منظر خود، پیامبر(ص) و ائمه معصومین(ع) را دارند و لذا معنی حرکاتی را که ما به دستور ائمه معصومین(ع) انجام می‌دهیم می‌فهمند. سپس می‌فرمایند:
«لَا تَتَّخِذَنَّ عَدُوَّ صَدِیقِكَ صَدِیقاً فَتُعَادِیَ صَدِیقَك»؛
دشمن دوستت را دوست نگیر که در این صورت به دوستت جفا كرده‌ای.
انسان‌های مؤمن در انتخاب دوست و دشمن ملاک‌های دینی را در نظر دارند و لذا دشمنِ برادر مؤمن تو علاوه بر این که شایستگی تواضع و محبت ندارد، رقیب برادر ایمانی تو محسوب می‌شود، و نزدیکی به او زیر پا گذاردن شخصیت برادر ایمانی‌ات به حساب می‌آید. و لذا حضرت(ع) می‌فرمایند: اگر دشمن دوستت را دوست گرفتی به دوستت جفا كرده‌ای و تواضع و محبت خود را در غیر از جای خود مصرف کرده‌ای، و در این صورت تمایلات و گرایش‌های خود را درست مدیریت نکرده‌ای و عملاً در رعایت حقوق به یک نحوه لاابالیگری و هرجایی‌بودن گرفتار شده‌ای، در این صورت هرگز مزه محبت و دوستی را نخواهی چشید. حضرت در راستای تقویت دوستی‌ها و پایدار کردن محبت‌ها می‌فرمایند:
«وَ امْحَضْ أَخَاكَ النَّصِیحَةَ حَسَنَةً كَانَتْ أَوْ قَبِیحَةً»؛
در خیر خواهی برای برادرت نهایت خیرخواهی را پیشه کن، چه او را خوش آید و چه برایش ناخوش آید.
بالأخره انسان در بعضی موارد ممکن است از مسیر نیکی و تعادل خارج شود، آیا درست است که وقتی برادری در مسیر انحراف افتاد دیگر خیرخواهی‌ها و دلسوزی‌های خود را از او دریغ داریم؟ حضرت می‌فرمایند در این گونه موارد رابطه‌ات را با او قطع نكن، با تمام اخلاص در راه سعادت او بکوش، می‌خواهد خوشش بیاید یا بدش بیاید، بنا نیست بدی او را تأیید کنیم ولی اگر بدی كرد خالصانه نصیحت‌اش می‌كنیم، زیرا نه تنها این کار او را از کار بدش منصرف می‌کند، پیرو آن دلسوزی‌ها، صفا و صمیمیت گذشته شدّت می‌یابد.

برکات فرو بردن غضب

حال در راستای زدودن غضب از قلب می‌فرمایند:
«وَ تَجَرَّعِ الْغَیْظَ فَإِنِّی لَمْ أَرَ جُرْعَةً أَحْلَى مِنْهَا عَاقِبَةً وَ لَا أَلَذَّ مَغَبَّةً»،
فرزندم غیظ و غضب را جرعه جرعه بنوش، زیرا که جرعه‌ای شیرین‌تر از آن ننوشیدم که آن نوشیدن، پایانی این‌چنین گوارا و لذت‌بخش داشته باشد.
حضرت(ع) در راستای عمل به توصیه‌های گذشته و جهت رفع موانع ما را متوجه این نکته مهم می‌کنند که اگر بتوانی غضبت را جرعه جرعه بنوشی، هیچ چیزی در نهایت نتیجه‌اش شیرین‌تر از این نوشیدن نیست. غضب‌های نوشیده شده نهایتی فوق‌العاده گوارا و شیرین دارد.
جهت تعالی و سلوک اِلی الله نوع برخورد ما را با غضب پیش می‌کشند تا متوجه شویم چگونه با غضب و عوامل ایجاد غضب برخورد کنیم. عموماً خداوند برای امتحان بنده‌اش شرایطی را فراهم می‌كند تا به او بفهماند دنیا دست خدا است و او باید در مقابل حادثه‌ها و پیش‌آمدها بندگی و رضایت خود را نشان دهد، انسان فكر می‌كند دنیا دست خودش است و لذا برنامه‌ریزی می‌کند و انتظار دارد همه برنامه‌هایش مطابق میل او جلو برود، مثلاً شما می‌گویید من تا یك هفته دیگر این ساختمان را تمام می‌کنم بعد یك مرتبه کسی خلف وعده می‌كند، به جای این‌که از شرایط پیش‌آمده راضی شوید غضب سراسر وجود شما را می‌گیرد. به جای این که به فکر فرو روید چرا مدیر هستی مصلحت ندید این کار طبق برنامه قبلی پیش رود، با غضبی که کردید در امتحان الهی مردود شدید. ولی اگر می‌گفتی خدایا مصلحت چیست؟ با چنین رویکردی شرایط فرو بردن غضب شروع می‌شود و در نتیجه نکات ظریفی که فکر آن را هم نمی‌کردید برایتان ظاهر می‌گردد. گاهی هزار نكته مثبت و تعالی‌بخش در وقوع همان حادثه‌ای است كه ما برای آن غضب کرده‌ایم. حضرت مولی الموحدین(ع) می‌خواهند با بصیرت خود ما را به آن‌جایی که باید برسیم برسانند، ما كه نمی‌فهمیم غضب‌نكردن چه نتایج فوق‌العاده‌ای دارد، نوشیدن غضب برایمان گوارا نیست، اما او كه می‌‌بیند به ما می‌‌فرماید: «غضب را بنوش، من در نهایتِ كار، چیزی شیرین‌تر از غضبی كه نوشیده شود ندیده‌ام».
«والسلام علیكم و رحمةالله و بركاته»