تفسیر سوره صاد

حاج شیخ محسن قرائتی

سوره 38. صاد آیه 35،34

آیه
وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَیْمَانَ وَأَلْقَیْنَا عَلَی کُرْسِیِّهِ جَسَداً ثُمَّ أَنَابَ
قَالَ رَبِ ّ اغْفِرْ لِی وَهَبْ لِی مُلْکاً لَّا یَنبَغِی لِأَحَدٍ مِّن بَعْدِی إِنَّکَ أَنتَ الْوَهَّابُ
ترجمه
و به راستی ما سلیمان را آزمودیم و بر تخت او جسدی افکندیم پس به درگاه خدا انابه و توبه کرد.
و گفت: پروردگارا! مرا بیامرز و به من فرمانروایی و ملکی عطا کن که پس از من سزاوار هیچ کس نباشد، همانا تو بسیار بخشنده ای.
نکته ها
در این آیات سخن از آزمایش سخت حضرت سلیمان است. امّا در اینکه این آزمایش چه بوده، چند نظر است:
الف) سلیمان چندین همسر داشت و آرزو داشت فرزندان زیاد و برومندی نصیبش شود که بازوی او در اداره کشور باشند، امّا از خداوند غافل شد و «ان شاء اللّه» نگفت، لذا هیچ فرزندی برای او تولّد نیافت جز فرزندی ناقص الخلقه که همچون جسدی بی روح آن را بر تخت او افکند.
ب) خداوند، خود سلیمان را به بیماری سختی گرفتار کرد که همچون جسدی بی روح روی تخت افتاده بود سپس او را به حالت اول برگرداند و شفا داد. (با توجّه به اینکه «اناب» به معنای برگشتن است).
ج) خداوند، جنازه فرزندش را که بسیار مورد علاقه او بود به روی تختش انداخت.
پیام ها
1- همه ی مردم حتّی انبیا آزمایش می شوند. «فتنّا سلیمان»
2- آزمایش وسیله ی صیقلی شدن روح و قرب به خداست. «فتنّا... ثمّ اناب»
3- انحصار قدرت در افراد معصوم و الهی، سبب استبداد و انحراف نمی شود. «هب لی ملکاً لا ینبغی لاحد»
4- اول خود را با توبه و انابه پاک کنیم و ظرف روح را شستشو دهیم، سپس از خداوند حکومت و قدرت بخواهیم. «ربّ اغفرلی و هب لی»
5 - استغفار قبل از دعا، سبب استجابت دعاست. «ربّ اغفرلی و هب لی ملکاً»
6- برخی انبیا به سراغ قدرت و حکومت می رفتند. «هب لی ملکاً»
7- قدرت انبیا با زور و کودتا نیست، از طریق الطاف الهی است. «هب لی ملکاً»
8 - لازمه ی کسب معنویّت و انابه و تضرّع، انزوا و گوشه گیری نیست. «ثمّ اناب... هب لی ملکاً»
9- عدم دخالت در سیاست قداست آفرین است. «هب لی ملکاً»
10- از خداوند تنها رفع مشکل و شفای مرض را نخواهید بلکه علاوه بر جبران و اصلاح گذشته، کسب قدرت و نجات امّت را نیز درخواست کنید. «ثمّ اناب... هب لی ملکاً»
11- همّت بلند حضرت سلیمان، سبب درخواست های بلند او از خداوند می شود. «ملکاً لا ینبغی لاحد»
12- در دعا و مناجات، صفات و نام هایی را درباره ی خداوند ذکر کنید که با دعا تناسب داشته باشد. «هب لی - انت الوهّاب»
13- بخشش گسترده و پی در پی مخصوص خداوند است. «انّک انت الوهاب»

سوره 38. صاد آیه 36-40

آیه
فَسَخَّرْنَا لَهُ الرِّیحَ تَجْرِی بِأَمْرِهِ رُخَآءً حَیْثُ أَصَابَ
وَالشَّیَاطِینَ کُلَّ بَنَّآءٍ وَغَوَّاصٍ
وَ آخَرِینَ مُقَرَّنِینَ فِی الْأَصْفَادِ
هَذَا عَطَآؤُنَا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِکْ بِغَیْرِ حِسَابٍ
وَإِنَّ لَهُ عِندَنَا لَزُلْفَی وَحُسْنَ مََابٍ
ترجمه
پس ما باد را مسخّر او ساختیم که به فرمان او هر کجا می خواهد به نرمی و آرامی حرکت کند.
و جن های سرکش را (مسخّر او ساختیم) هر بنّا و غوّاصی از آنها را.
و گروه دیگری از جن ها که در غل و زنجیر (و تحت سلطه ی او) بودند.
(گفتیم:) این بخشش بی حساب ماست، به هر کس می خواهی ببخش یا امساک کن.
و برای او نزد ما مقامی شایسته و سرانجامی نیک است.
نکته ها
کلمه ی «رُخاء» به معنای آسانی است. این باد، تخت سلیمان را بلند و آرام به هر کجا که او اراده می کرد فرو می نشاند.
مراد از «الشیاطین» یا شیاطین جنّی است که مسخر سلیمان شدند با آنکه طبیعتشان تمرّد و سرکشی است و یا اعم از انسان های سرکش و جنّیان متمرّد است، زیرا کلمه شیطان با این مفهوم وسیع نیز در قرآن آمده است. «شیاطین الانس و الجنّ»**انعام، 112.***
خداوند به اعجاز خود، همه نیروهای طبیعی، انسانی و جنّی را تحت سلطه ی سلیمان قرار داد. گروهی در خشکی آنچه را او می خواست می ساختند، «بنّاء» و گروهی نیازهای حکومت او را در دریا بر آورده می کردند. «غوّاص»
مراد از «هذا عطاؤنا... بغیر حساب» عطای بی حساب الهی به پیامبران است که مورد محاسبه و مؤاخذه قرار نمی گیرد.
خداوند در این آیات به الطافی که به حضرت سلیمان داشته اشاره دارد، از جمله: تسخیر باد و بهره گیری از نیروی جنّ و مهار کردن نیروهای مخرّب و تفویض اختیار و مقام قرب الهی و آینده ای درخشان.
این نعمت ها گوشه ای از حکومت نمونه ای است که او درخواست کرده بود. آری، یک حکومت نمونه باید از نیروهای مخرّب درامان باشد، «مُقرّنین فی الاصفاد» باید مشکل ارتباط سریع و حمل و نقل را حل کند، «سخّرنا له الریح بامره» از تخصّص ها استفاده کند، «بنّاء وغوّاص» قدرت تصمیم داشته باشد، «فامنن او امسک» دستش باز باشد، «بغیر حساب» و در عین حال آینده ی معنویّت او تأمین باشد. «عندنا لزلفی و حسن مأب»
حکومت لغزشگاهی برای انحراف و بد عاقبت شدن است و لذا حضرت یوسف در چاه و زندان نگفت: «توفنی مسلماً» لیکن همین که به حکومت رسید از خداوند حسن عاقبت و مسلمان مردن را درخواست کرد، «ربّ قد آتیتنی من الملک و علمتنی من تأویل الاحادیث فاطر السموات والارض انت ولیّ فی الدنیا والاخرة توفّنی مسلما والحقنی بالصالحین»**یوسف، 101 .*** و حضرت سلیمان نیز خوش عاقبت شد. «حسن مأب»
پیام ها
1- خداوند دعای صالحان را مستجاب می کند. «هب لی ملکاً... فسخّرنا له الریح»
2- اجابت پروردگار، نشانه ی روا بودن درخواستِ سلیمان مبنی بر حکومت بی نظیر است. «هب لی ملکاً... فسخّرنا له الریح»
3- با اراده ی خداوند، طبیعت هم می تواند مفید باشد و هم مضر. «بریح صرصر»**حاقّه، 6.***، «سخّرنا له الریح»
4- انبیا دارای ولایت تکوینی هستند. «تجری بامره... حیث اصاب»
5 - در برابر حکومت حضرت سلیمان، هنوز صنعت دنیا بسیار عقب مانده است. «سخّرنا له الریح - والشیاطین کل بنّاء و غوّاص»
6- جنّیان می توانند به سود انسان کار کنند. «الشیاطین کل بنّاء و غوّاص»
7- از نیروهای متمرّد نیز می توان با مدیریّت صحیح بهره برداری کرد. «الشیاطین کلّ بنّاء و غوّاص»
8 - جنّ، دارای عقل و شعور و تخصص است. «بنّاء و غوّاص»
9- انسان علاوه بر قدرت تسلّط بر انسان های دیگر و طبیعت، قدرت تسلّط بر جن و شیاطین را نیز دارد. «بنّاء و غوّاص»
10- دریا یکی از منابع ثروت و قدرت است. «و الشیاطین کل بنّاء و غوّاص»
11- در مدیریّت برای اجرای طرح های مهم، باید همه ی نیروها را بسیج کرد. «کل بنّاء و غوّاص»
12- استفاده از تخصص بیگانگان و غیر مؤمنان مانعی ندارد. «الشیاطین کل بنّاء و غوّاص»
13- در حکومت الهی نیز زندان ضروری است. از اینکه بعضی جنّیان بنّاء و غواص بودند و بعضی در قید و بند، معلوم می شود که این دسته اگر آزاد بودند در حکومت سلیمان علیه السلام اخلال ایجاد می کردند. «مقرّنین فی الاصفاد»
14- در حکومت های الهی، قدرت و اختیارات، از طرف خداوند به حاکم تفویض می شود. «سخّرنا - هذا عطاءنا فامنن او امسک»
15- در میان عطا و منع، تقدم با بخشش است. («فامنن» قبل از «امسک» است)
16- حکومتی الهی است که در آن امنیّت، صنعت، مدیریّت و امکانات طبیعی همراه با مقام معنوی باشد. «سخرنا - بناء و غواص - و انّ له عندنا لزلفی»
17- توسعه ی مادّی «بنّاء و غوّاص» با مقام قرب الهی منافاتی ندارد. «ثمّ اناب - قال رب اغفر - ان له عندنا لزلفی»
18- اکثر حکومت ها در آغاز کار خود چراغ سبز نشان می دهند و محبوبیّت نسبی دارند ولی به تدریج از محبوبیّت و قدرت آنها کاسته می شود، لیکن حکومت سلیمان خوش عاقبت بود. «حسن مأب»

سوره 38. صاد آیه 42،41

آیه
وَاذْکُرْ عَبْدَنَآ أَیُّوبَ إِذْ نَادَی رَبَّهُ أَنِّی مَسَّنِیَ الشَّیْطَانُ بِنُصْبٍ وَ عَذَابٍ
ارْکُضْ بِرْجِلِکَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بَارِدٌ وَشَرَابٌ
ترجمه
و بنده ی ما ایّوب را یاد کن، آن گاه که پروردگارش را ندا داد که: شیطان مرا به رنج و عذاب افکنده است.
(به او گفتیم:) پای خود را بر زمین بزن (تا از زیر پای تو چشمه ای جاری کنیم) این چشمه ی آبی خنک برای شستشو و نوشیدن است.
نکته ها
«نُصب» به معنای رنج و سختی است، «رَکض» کوبیدن پا بر زمین است و «مغتسل» به آب یا محل شستن گویند.
چنانکه در روایات آمده است: حضرت ایّوب دارای اموال و فرزندان و امکانات بسیار بود و همواره خدا را سپاس می گفت. شیطان به خداوند عرضه داشت که اگر ایّوب را شاکر می بینی به خاطر نعمت فراوانی است که به او داده ای، اگر این نعمت ها از او گرفته شود او بنده ی شکرگزاری نخواهد بود.
خداوند به شیطان اجازه داد بر دنیای ایّوب مسلّط شود. او ابتدا اموال و گوسفندان و زراعت های ایّوب را دچار آفت و بلا کرد امّا تأثیری در ایّوب نگذاشت. سپس بر بدن ایّوب سلطه یافت و او چنان بیمار گشت که از شدّت درد و رنجوری اسیر بستر گردید، امّا با این حال از مقام شکر او چیزی کاسته نشد.
چون ایّوب از این امتحان سخت الهی به خوبی پیروز برآمد، خداوند دوباره نعمت های خود را به او بازگرداند و سلامت جسمش را بازیافت.**تفسیر نمونه.***
خداوند برای بازگرداندن سلامتی به جسم ایّوب، به او فرمان می دهد که با کوبیدن پا بر زمین، به قدرت الهی چشمه ای از آب جاری سازد و با شستشوی بدن خود در آن آب، جسمش را از هر بیماری پاک گرداند.
تحمّل سختی از سوی انبیا برکاتی دارد، از جمله:
الف) مردم درباره آنان گرفتار غلوّ نمی شوند.
ب) آنان مقام ویژه ای در اثر صبر، دریافت می نمایند.
ج) اگر الگوها و بزرگان نیز سختی ببینند، فقرا و ضعفا و بیماران تحقیر نمی شوند.
د) مردم، راه برخورد با مشکلات را از آنان می آموزند.
بر اساس روایات، برخی مردم گمان کردند که حضرت ایّوب، گناهی را مرتکب شده که گرفتار چنین بلایی شده است و لذا او را شماتت می کردند. در حالی که بلا برای اولیا مایه ی رشد و کسب درجه است.**بحار، ج 12، ص 351 .***
در این سوره، داستان متفاوت دو پیامبر الهی مطرح شده است: یکی حضرت سلیمان، پیامبری که بالاترین قدرت و امکانات را داشت. دیگری حضرت ایّوب، پیامبری که سخت ترین تلخی ها را برای مدّتی طولانی چشید.
امّا قرآن هر دو پیامبر را با عبارت «نعم العبد» ستایش می کند. زیرا رفاه و رنج، هیچکدام نتوانست آنها را از مدار بندگی خدا خارج سازد.
آری، غوّاص و صیّاد ماهر چه در دریای شور و چه در دریای شیرین کار خود را به بهترین وجه انجام می دهد و شوری و شیرین آب در صیّادی و غوّاصی او اثری ندارد.
پیام ها
1- تاریخ مردان بزرگ نباید فراموش شود. تاریخ انبیا حتّی برای پیامبر اسلام سازنده است زیرا آشنائی با مشکلات دیگران مایه تقویت صبر و شکیبایی است. «واذکر عبدنا ایوب»
2- ایّوب بنده حقیقی خداوند بود. «عبدنا»
3- شکوه کردن از مشکلات، نزد خدا مانعی ندارد. «نادی ربّه انّی مسّنی الشیطان»
4- شیطان بر روح و اعتقاد اولیای خدا سلطه ای ندارد امّا می تواند در مورد جسم آنان، نقش ایذایی داشته باشد. «مسّنی الشیطان بنصب»
5 - رنج ها و مصیبت ها میدانی مناسب برای وسوسه شیاطین است. «بنصب» (بنابراین معنی که: شیطان به سبب رنج ها با من تماس می گیرد.)
6- دعا جلوه ای از عبودیّت است. «عبدنا ایوب اذ نادی ربّه»
7- برای رفع گرفتاری ها و مشکلات، دعا کنیم. «نادی ربّه انّی مسّنی الشیطان»
8 - دعای انبیا مستجاب می شود و به دنبال سختی ها گشایش است. «ارکض برجلک»
9- همه جا چشیدن سختی ها نشانه ی دوری از خدا نیست. (گاهی اولیای خدا سخت ترین شرایط را تحمّل می کنند، در حالی که با زدن پا بر زمین چشمه ی آب خنک برایشان جاری می شود.) «هذا مغتسل بارد»
10- شستشو با آب سرد برای سلامتی نقش مهمی دارد. «مغتسل بارد و شراب» (آب شستشو نیز باید تمیز و قابل آشامیدن باشد).
11- طبیعت مسخّر خداوند است و خداوند آن را مسخّر اولیای خود می کند. «ارکض برجلک هذا مغتسل بارد و شراب»