فهرست کتاب


تفسیر سوره غافر

حاج شیخ محسن قرائتی

سوره 40. غافر آیه 49،48

آیه
قَالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُواْ إِنَّا کُلٌّ فِیهَآ إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَکَمَ بَیْنَ الْعِبَادِ
وَقَالَ الَّذِینَ فِی النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُواْ رَبَّکُمْ یُخَفِّفْ عَنَّا یَوْماً مِّنَ الْعَذَابِ
ترجمه
کسانی که تکبّر می ورزیدند (در پاسخ) گویند: «ما همگی در آتش هستیم، زیرا خداوند میان بندگانش (به عدالت) داوری کرده است».
و کسانی که در دوزخند، به نگهبانان دوزخ گویند: «از پروردگارتان بخواهید که یک روز از عذاب ما بکاهد».
پیام ها
1- در قیامت پاسخ استمدادها برای کافران منفی است و هیچ کس بار دیگری را حمل نمی کند. (کسی که خودش در آتش است چگونه می تواند دیگری را نجات دهد). «انّا کلٌّ فیها»
2- روزی مستکبران عاجزانه به ذلّت خود اقرار خواهند نمود. «انّا کلّ فیها»
3- مال و مقام، مانع ورود به دوزخ نیست. «الذّین استکبروا انّا کلّ فیها»
4- داوری خداوند، چون و چرا ندارد. «قد حکم بین العباد» (حاکمان مستکبرِ امروز، محکومان فردایند).
5 - در آیه ی 44 خواندیم: «انّ اللّه بصیر بالعباد» در این جا می خوانیم: «ان اللّه قد حکم بین العباد» یعنی داور کسی است که خودش همه چیز را دیده است.
6- در آیه ی قبل فرمود: ضعفا از مستکبران استمداد می کنند، در این آیه می فرماید: همه با هم از نگهبان دوزخ استمداد می کنند. «قال الذّین فی النار»
7- در قیامت، انسان فرشتگان را می بیند و با آنان گفتگو می کند. (نگهبانان دوزخ، فرشتگان هستند.) «و قال الذّین فی النار لخزنة جهنّم»
8 - دوزخ مأمورانی دارد. «خزنة جهنّم»
9- کار کافر به جایی می رسد که به مأمور عذاب خود پناه می برد. «قال الذّین فی النار لخزنة جهنّم»
10- تخفیف در عذاب فقط به دست خداست. «ادعوا ربّکم»
11- دوزخیان از نجات ابدی مأیوسند و به حدّاقل تخفیف، در کمیّت و کیفیّت عذاب قانعند. «یخفّف - یوماً»
12- عذاب دوزخ، نه تعطیل بردار است و نه تخفیف بردار. «یوماً من العذاب»

سوره 40. غافر آیه 50

آیه
قَالُواْ أَوَلَمْ تَکُ تَأْتِیکُمْ رُسُلُکُم بِالْبَیِّنَاتِ قَالُواْ بَلَی قَالُواْ فَادْعُواْ وَ مَا دُعَآؤُاْ الْکَافِرِینَ إِلَّا فِی ضَلاَلٍ
ترجمه
(نگهبانان دوزخ در پاسخ) گویند: «آیا چنین نبود که پیامبرانتان معجزاتی برای شما آوردند؟» می گویند: «چرا» گویند: «پس دعا کنید (و خدا را بخوانید)» ولی دعای کافران در تباهی است.
نکته ها
کسانی که هنگام دیدن قهر خداوند ایمان می آورند، سودی نمی برند. «فلم یک ینفعهم ایمانهم لما رَاَوْا بأسنا»**غافر، 85 .***
توبه در لحظه ی مرگ نیز سودی ندارد. فرعون در لحظه غرق شدن توبه کرد ولی به او خطاب شد حالا توبه می کنی در حالی که قبلا معصیت کردی: «الآن و قد عصیت قبل»**یونس، 91.*** دعا و ناله در دوزخ نیز بی ثمر است. «و ما دعاء الکافرین الا فی ضلال»
پیام ها
1- قهر و عذاب الهی، بعد از اتمام حجّت است. «اولم تک تأتیکم رسلکم»
2- آمدن انبیا یک سنّت دائمی از طرف پروردگار است. «تک تأتیکم»
3- مبلّغ باید به سراغ مردم برود. «تأتیکم»
4- همه ی انبیا معجزه داشتند. «رسلکم بالبینات»
5 - قیامت روز اعتراف است. «قالوا بلی »
6- دعای کافر در دوزخ به جایی نمی رسد. «و ما دعاء الکافرین»

سوره 40. غافر آیه 52،51

آیه
إِنَّا لَنَنصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِینَ آمَنُواْ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَیَوْمَ یَقُومُ الْأَشْهَادُ
یَوْمَ لَا یَنفَعُ الظَّالِمِینَ مَعْذِرَتُهُمْ وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ
ترجمه
همانا ما پیامبران خود و کسانی را که ایمان آورده اند، هم در زندگی دنیا و هم روزی که گواهان (برای گواهی دادن) به پا می خیزند یاری می کنیم.
(همان) روزی که عذرخواهی ستمگران سودشان ندهد، لعن و نفرین برای آنان است و جایگاهشان سرای بد.
نکته ها
در آیات قبل خواندیم که: مؤمن آل فرعون ابتدا ایمان خود را کتمان می کرد و سپس در رژیم طاغوتی فرعون یک تنه مردم را ارشاد کرد و آل فرعون برای بازگرداندن او از عقیده اش تلاش ها کردند، امّا خداوند دین او را حفظ کرد.
این آیه که آخرین قسمت آن ماجراست می فرماید: فکر نکنید حمایت ما تنها مخصوص او بود بلکه سنّت ما حمایت از انبیا و همه ی مؤمنان است، گرچه در سختی باشند.
در کتاب معاد، نام گواهان قیامت را از قرآن و روایات آورده ام. فهرست شاهدان چنین است: خداوند، انبیا، امامان، فرشتگان، زمین، زمان، اعضای بدن که همه ی این ها بر گفتار و کردار ما گواهی می دهند.
در قیامت، مواقف و صحنه های مختلفی وجود دارد؛ در یک صحنه به ستمگران اجازه ی معذرت خواهی داده نمی شود، «و لا یؤذن لهم فیعتذرون»**مرسلات، 36.*** و در این آیه می فرماید: اگر هم عذرخواهی کنند، معذرت خواهی سودی ندارد. «لا ینفع»
پیامبران و نصرت الهی
در قرآن سخن از نصرت الهی درباره ی انبیا و مؤمنان بسیار است و ما گوشه ای از آن را می آوریم تا مصداقی باشد بر این آیه که می فرماید: «انّا لننصر رسلنا و الذّین آمنوا فی الحیاة الدنیا» و آیه ی «ان تنصروا اللّه ینصرکم»
* نصرت نوح علیه السلام: «فنجّیناه و من معه فی الفلک »**یونس، 73.*** ما او و کسانی را که با او در کشتی بودند نجات دادیم.
* نصرت ابراهیم علیه السلام: «یا نار کونی برداً وسلاما»**انبیاء، 69.*** ای آتش! بر ابراهیم سرد وسلامت باش.
* نصرت لوط علیه السلام: «اذ نجیناه واهله اجمعین»**صافّات، 134.*** ما او و بستگانش (جز همسرش) را نجات دادیم.
* نصرت یوسف علیه السلام: «و کذلک مکنا لیوسف فی الارض یتبّوأ منها حیث یشاء»**یوسف، 56.*** و ما این گونه برای یوسف در زمین مکنت قرار دادیم که هر جای آن را که می خواهد برگزیند.
* نصرت شعیب علیه السلام: «نجّینا شعیباً و الذّین آمنوا معه»**هود، 94.*** ما شعیب و مؤمنان همراه او را نجات دادیم.
* نصرت صالح علیه السلام: «نجّینا صالحاً و الذّین آمنوا معه»**هود، 66.*** ما صالح و مؤمنان همراه او را نجات دادیم.
* نصرت هودعلیه السلام: «نجینا هوداً والذّین آمنوا معه»**هود، 58.*** ما هود و مؤمنان همراه او را نجات دادیم.
* نصرت یونس علیه السلام: «و نجیناه من الغم»**انبیاء، 88.*** ما یونس را از غم نجات دادیم.
* نصرت موسی علیه السلام: «و انجینا موسی و من معه اجمعین»**شعراء، 65.*** ما موسی و کسانی را که با او بودند نجات دادیم.
* نصرت عیسی علیه السلام: «انّی متوفّیک و رافعک الیّ»**آل عمران، 55.*** من تو را می گیرم و به سوی خود بالا می برم.
* نصرت رسول اکرم صلی الله علیه وآله: «انّا فتحنا لک فتحاً مبینا»**فتح، 1.*** همانا ما برای تو پیروزی آشکاری گشودیم.
* نصرت مؤمنان: «و لقد نصرکم اللّه ببدر و انتم اذلّة»**آل عمران، 123.*** همانا خداوند شما را در جنگ بدر در حالی که ذلیل بودید یاری کرد.
«ثم انزل اللّه سکینة علی رسوله و علی المؤمنین»**توبه، 26.*** خداوند آرامش خود را بر پیامبرش و مؤمنین نازل کرد.
«هو الذّی انزل السکینة فی قلوب المؤمنین لیزدادوا ایمانا»**فتح، 4.*** اوست که آرامش را در دل های مؤمنان نازل کرد تا ایمانشان زیاد شود.
در سوره ی انبیا درباره ی دعای حضرت نوح و یونس و زکریّا و ایّوب می خوانیم: همین که خدا را ندا کردند، دعایشان مستجاب شد: «فاستجبنا»**انبیاء، 76، 84، 88 و 90.*** و در سوره ی شوری آیه 26 می خوانیم: «و یستجیب الذّین آمنوا و عملوا الصالحات» خداوند دعای کسانی را که اهل ایمان و عمل صالحند مستجاب می فرماید.
نصرت الهی در مورد پیامبران و مؤمنان به صورت های مختلف جلوه می کند:
گاهی با ایجاد الفت و گرایش دل ها «و لیربط علی قلوبکم»**انعام، 11.***، «یثبت اللّه الذّین آمنوا بالقول الثابت فی الحیاة الدنیا»**ابراهیم، 27.***
گاهی با استجابت دعا، «فاستجاب له ربّه»**یوسف 34.***، «رب لا تذر علی الارض من الکافرین دیّارا»**نوح، 26.***
گاهی با معجزه و استدلال، «ارسلنا رسلنا بالبینات»**حدید، 25.***
گاهی با عطای حکومت، «اتینا ال ابراهیم ملکا عظیما»**نساء، 54.***
گاهی با غلبه در جنگ، «و لقد نصرکم اللّه فی مواطن کثیرة»**توبه، 25.***
گاهی با سکینه و آرامش قلب، «فَاَنزل اللّه سکینته علیه و ایدّه بجنود لم تروها»**توبه، 40.***
گاهی با هلاکت دشمن یا انتقام از او، «فَاَغرقناهم»**اعراف، 136.***
گاهی با امدادهای غیبی و نزول فرشتگان، «الن یکفیکم ان یمدکم ربّکم بثلاثة الاف من الملائکة منزلین»**آل عمران، 124.***
گاهی با ایجاد رعب در دل دشمن، «و قذف فی قلوبهم الرعب»**حشر، 2.***
گاهی با گسترش فکر و فرهنگ و پیروان، «لیظهره علی الدین کله»** صف، 9.***
گاهی با نجات از خطرها، «فانجیناه و اصحاب السفینة»**عنکبوت، 15.***
و گاهی با خنثی کردن حیله ها و خدعه ها، «و انّ اللّه موهن کید الکافرین»**انفال، 18.***

پیام ها
1- نصرت انبیا و مؤمنان از سنّت های الهی است. (پیروزی حقّ بر باطل از وعده های الهی است). «انّا لننصر رسلنا»
2- در نصرت الهی شک نکنیم. «انّا لننصر» («انّا» و حرف لام نشانه تأکید است)
3- با وعده های قطعی الهی، به مؤمنان انگیزه و امید و تسلّی دهیم. «انّا لننصر رسلنا...»
4- نصرت الهی در همه ی جوانب است، در خنثی شدن توطئه های دشمنان، در زیاد شدن طرفداران و... «لننصر» مطلق آمده است.
5 - بشارت و هشدار در کنار هم سازنده است. «لننصر رسلنا... لا ینفع الظالمین»
6- ایمان، به انسان ارزش داده و او را در کنار انبیا قرار می دهد و مشمول نصرت الهی می کند. «رسلنا و الذّین آمنوا»
7- سختی ها و شکنجه های دنیا بیش از چند ساعت و چند روز نیست. در همین دنیا نیز طرفداران حقّ پیروزند.** اکنون که تفسیر این آیه را می نویسم، دهه ی فجر انقلاب اسلامی و روز 14 بهمن 1378 است. شایسته است از یک نمونه از نصرت الهی نسبت به قیام فقیهی مجاهد و مخلص به نام امام خمینی قدس سره یاد کنم. او در سال 1342 در رژیم طاغوتی پهلوی قیام کرد. مدّت پانزده سال به ترکیه و عراق تبعید شد و یارانش گرفتار حبس و شکنجه و تبعید شدند. برخی به شهادت رسیدند ولی بالاخره خداوند او را یاری نمود. شاه ایران گریه کنان فرار کرد و نظام شاهنشاهیِ دو هزار وپانصد ساله سقوط کرد و امام خمینی به اهداف خود رسید. به گفته ی سیّد قطب در تفسیر فی ظلال، رژیم بنی امیّه بدن حسین علیه السلام را قطعه قطعه کرد ولی امام به اهدافش رسید. امروز میلیون ها نفر افتخار دارند که از نسل حسین علیه السلام هستند و یک نفر افتخار نمی کند که از نسل یزید است. پیام ها و سخنان امام حسین علیه السلام در همه جا منتشر است. هر سال، هزاران زائر مشتاق به زیارت مرقد مطهرش می روند. راه حسین علیه السلام و جلسات آن حضرت همه جا را فرا گرفته است تا آن جا که در هندوستان رهبر هندوها که مسلمان هم نبود در روز عاشورا، پابرهنه در مراسم عزاداری شیعیان وارد شد و گفت: حسین به ما آموخت که اگر قطعه قطعه می شوید زیر بار ظلم نروید. من فیلم این صحنه را در عاشورایی که در هند بودم دیدم.*** «لننصر رسلنا و الذّین آمنوا»
8 - انسان همواره محتاج نصرت الهی است و هرگز از لطف او بی نیاز نیست. «فی الحیاة الدنیا و یوم یقوم الاشهاد»
9- نصرت الهی دائمی است. «فی الحیاة الدنیا و یوم یقوم الاشهاد»
10- گرچه گواه بودن خداوند به تنهایی کافی است، ولی هر چه تعداد گواهان بیشتر باشد مؤمنان سرفرازتر و متخلفان شرمنده تر می شوند. «یقوم الاشهاد»
11- در قیامت، گواهان بسیارند. «الاشهاد»
12- کسانی که ایمان ندارند، ستمگرند. («الظالمین» در برابر «الذّین آمنوا» است)
13- در قیامت هم عذاب روحی است «لهم اللعنة» و هم جسمی. «سوء الدار»