فهرست کتاب


دعاهای قرآن

حسین واثقی‏

دعای صاحبان باغ سوخته

در زمانهای دور، در سرزمین یمن مرد با ایمانی زندگی می کرد. او باغ و بستان بزرگ و آبادی داشت و به هنگام برداشت محصول، فقیران و تهی دستان به باغ او می آمدند، و بهره می بردند. وقتی که پدر از جهان رخت بر بست پسران مالک باغ به مستمندان چیزی ندهند. زمان برداشت محصول فرا رسید آنان با خود گفتند:
فردا صبح بی سر و صدا به باغ می رویم و به سرعت محصول را جمع می کنیم و تا تهیدستان از شروع برداشت محصول بیخبر هستند، ما کار را تمام کرده و آن را به خانه و انبار می آوریم. آنان بدون آن که توجه کنند که نعمت ها همه از خداست و خداوند در محصول آنان برای فقرا سهمی قرار داده است، با این تصمیم، شب خوابیدند تا پگاه به باغ روند.
همان شب آتش الهی، باغ را سوزاند، به گونه ای که صبحگاهان وقتی که آنان به باغ رسیدند، با خود گفتند: اشتباه آمدیم، این باغ ما نیست برادر عاقل تر گفت: مگر به شما نگفتم تسبیح الهی گویید و به یاد خداوند باشید و جانب حق را پاس دارید!
آنان از غفلت به در آمدند، و هشیار شدند و به اشتباه خود پی بردند، و گفتند:
سبحان ربنا انا کنا ظالمین **قلم، (68) آیه 29.***؛
منزه است پروردگار ما، همانا ما ستمکارانیم.
آنان یکدیگر را ملامت کردند و به گناه خود اقرار و اعتراف کردند، و تصمیم گرفتند راه راست و درست، و روش پدر خردمند خود را در پیش گیرند و گفتند:
عسی ربنا ان یبدلنا خیرا منها انا الی ربنا راغبون **قلم (68) آیه 32.***؛
امیدواریم پروردگار ما بهتر از آن باغ به ما دهد، ما به سوی پروردگار خود رو می کنیم.

دعاهایی که به حضرت محمد صلی الله علیه و آله آموزش داد

1. در سوره زمر خداوند متعال به پیامبرش حضرت محمد صلی الله علیه و آله آموزش های متعددی میدهد. یکی از آن تعلیمات این دعاست که ای محمد بگو:
اللهم فاطر السموات و الارض عالم الغیب و الشهادة انت تحکم بین عبادک فیما کانوا فیه یختلفون **زمر (39) آیه 46***؛
ای پروردگار آفریننده آسمانها و زمین، دانای پنهان و پیدا، تو حکم می کنی بین بندگانت در آن چه که در آن اختلاف کنند.
2. دشمنان حضرت محمد صلی الله علیه و آله افراد عنود و لجوجی بودند و هر روز برای گریز از پیام حق و گمراه کردن مردم، نغمه ای ساز می کردند، اما در برابر هر سخن و بهانه ای جواب شایسته ای از پیامبر دریافت می کردند. و چه بسا پیامبر در انتظار می ماند تا از سوی خداوند جواب مناسبی صادر شود، تا هم به دشمنان پاسخ دهد و هم بر عزم و اراده آن جناب بیفزاید. در پایان سوره انبیاء ضمن جواب به منکران توحید، خداوند به حضرت محمد صلی الله علیه و آله آموزش میدهد که این گونه بگو:
رب احکم بالحق و ربنا الرحمن السمتعان علی ما تصفون **انبیاء (21) آیه 112.***؛
پروردگارم به حق داوری کن، و پروردگار ما بخشنده ای است که از او یاری جویند بر آنچه شما( از دروغ و باطل ) گویید.
3. خداوند متعال به پیامبر گرامی اش حضرت محمد صلی الله علیه و آله این گونه تعلیم و آموزش می دهد که بگو:
رب اغفر و ارحم و انت خیرالراحمین **مؤمنون (23) آیه 118.***؛
خداوندا!بیامرز، و رحم کن، تو بهترین رحم کنندگانی.
گرچه در این آیه نفرمود چه کسی را بیامرز و به چه کسی رحم کن، اما به کمک آیات و ادله دیگر در می یابیم که رسول خدا صلی الله علیه و آله برای خود و برای همه مسلمانان از حق تعالی آمرزش و رحمت طلب می کند. و چون رسول الله صلی الله علیه و آله الگوی همگان است، ما هم به آن جناب اقتدا می کنیم و می گوییم ( رب اغفر و ارحم و انت خیرالراحمین).
4. خداوند بزرگ به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله دستور می دهد که برای قرائت آن بخش از قرآن که در حال وحی بر آن حضرت است پیش از پایان یافتن وحی، شتاب نکند. به آن حضرت فرمان می دهد که بگو:
رب زدنی علما **طه (20) 114.***؛ پروردگارا، دانش مرا بیشتر فرما.
با توجه به این نکته که پیامبر ما داناترین آفریدگان خداست در عین حال حق تعالی به او چنین دستوری می دهد، بر ما که از علم و دانش ذره ای بیش نداریم، ضروری تر و لازم تر است که این دعا را تکرار و از خداوند حکیم دانش فراوان طلب کنیم.
پیامبر ما فرمود: ( هرگاه روزی بر من بگذرد که در آن بر دانشم نیفزایم، طلوع خورشید، در چنین روزی بر من مبارک مباد) **تفسیر صافی، ج 3 تص 322.***.
5. ما مسلمان و پیرو قرآنیم قرآن کریم با ( بسم الله الرحمن الرحیم) و سپس با ( الحمدلله رب العالمین) آغاز می شود.
پیامبر اسلام فرموده است: هر کار با نام خدا و حمد الهی آغاز نشود پایان خوشی و کامل ندارد.
در سوره اسراء خداوند دعایی را به حضرت محمد صلی الله علیه و آله تعلیم می دهد که هر وقت بر کاری تصمیم گرفتی برای موفقیت در آن این طور دعا کن:
رب ادخلنی مدخل صدق و اخرجنی مخرج صدق و اجعل لی من لدنک سلطانا نصیرا **اسراء (17) آیه 80.***؛
بارالها، مرا با صدق و استواری داخل کن، و با صدق و درستی بیرون آر، و برایم از جانب خود تسلطی یاری بخش قرار ده.
این دعای قرآنی در آغاز هر کار، شایسته و مناسب است تا شروع و پایان آن به درستی و استواری باشد و در هنگامه کار یاری الهی همراهی کند در تاریخ آمده است: پیامبر گرمی اسلام صلی الله علیه و آله هنگام فتح مکه این دعا را خواندند.
و از امام علیه السلام نقل شده که فرمود: ( هرگاه در شرایط ترسناک قرار گرفتی این آیه را بخوان) **تفسیر صافی ج 3، ص 212***.
6. حضرت محمد صلی الله علیه و آله فرمود: ( نه من و نه هیچ پیامبری پیش از من، پیامی به عظمت و سنگینی توحید نیاورده اند).
چون پیام توحید بزرگ و عظیم بود بیشترین فرصتهای تبلیغی پیامبران را به خود اختصاص داد، پیامبر ما هم برای معرفی توحید گفت و گوهای بسیار با مردم داشت. آیات و نشانه های خداوند را برای مردم باز می گفت و از آنان می خواست به تأمل و دقت نشینند. در آغاز سوره شورا، خداوندا مواد لازم را برای این گفت و به پیامبرش می آموزد و در ضمن به او تعلیم می دهد تا بگوید:
الله ربی علیه توکلت و الیه انیب؛ **شوری (42) آیه 10***
الله پروردگار من است، بر او توکل کردم و به سوی او باز می گردم.
7. یکی از آموزش های الهی و قرآنی حمد و سپاس الهی است و دیگری یاد نیک و شایسته از برگزیدگان وادی توحید، یعنی پیامبران و اولیای الهی که راهنمایان بشر به سوی تقوا و پاکی و عدالت و توحید بودند. آنانی که خداوندشان برگزید تا مشعل هدایت دیگران به سوی خدا و آخرت باشند. خداوند به حضرت محمد صلی الله علیه و آله فرمان می دهد که بگو:
الحمدلله و سلام علی عباده الذین اصطفی **نمل (27) آیه 59.***؛
تمام حمد و سپاسش برای خداست، و سلام بر بندگانش آنان که برگزید.
8. مهمترین پیام پیامبران الهی، توحید، و خداپرستی بوده است. پیامبر ما هم به سان دیگر پیامبران پایه و شالوده دعوتش یکتاپرستی بود وسعی می کرد، تصویر درستی از توحید ذات و صفات و افعال به بشر ارائه دهد، و به دور از خرافات و پندارها توحید ذات و صفات و افعال به بشر ارائه دهد، و به دور از خرافات و پندارها، توحید ناب و خالص را تبیین کند. در قرآن کریم آیاتی که مربوط به توحید است از آیات دیگر بیشتر است. هر بار که مردم نادان برای کجروی خود بهانه ای می تراشند و بر پایه اندیشه های جاهلی، اعتراض می کنند پیامبر با صبر و سعد صدر به آنان پاسخ سنجیده میدهد. یک بار پس از پاسخ به آنان به فرمان الهی چنین می گوید:
الحمدلله الذی لم یتخذ ولدا ولم یکن لم له شریک فی الملک ولم یکن له ولی من الذل و کبره تکبیرا **اسراء (17) آیه 111.***؛
حمد و سپاس خدایی راست که فرزندی نگرفته و در حکومت شریکی برای او نیست و هم پیمانی برای یاری او در مشکلات نیست (چرا که احتیاج ندارد) و بزرگ دار او را برترین بزرگ داشتن.
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: ( آیه عزت را بسیار بخوانید) پرسیدند: آیه عزت کدام است؟ فرمود: ( الحمدلله الذی لم یتخذوا ولدا...)
9. پیامبر ما در راه ابلاغ پیام الهی از ناکسان آزار بسیار دید. و هر گاه که فشار روحی و روانی و تبلیغاتی دشمن اوج می گرفت، خداوند پیامبرش را دلداری و روحیه میداد.
در صلح حدیبیه به هنگام نوشتن صلحنامه، یکبار به گاه نوشتن بسم الله الرحمن الرحیم در آغاز صلحنامه، و بار دیگر به وقت نوشتن کلمه ( رسول الله) در پی نام آن حضرت، قریشیان اعتراض کردند و نتیجه آن شد که به جای بسم الله الرحمن الرحیم، باسمک اللهم بنویسند، همان طور که در جاهلیت می نوشتند، و لقب (رسول الله) را هم از پی نام آن حضرت حذف کنند. از آن جا که این دشمنی و عناد آنان روحیه پیامبر را می آزرد خداوند برای حمایت و دلداری به آن حضرت فرمود بگو:
هو ربی لااله اله هو علیه توکلت و الیه متاب **رعد (13) آیه 30***؛
او پروردگار من است، به جز او خدایی نیست، بر او توکل کردم و به سوی او باز می گردم.
10. یکی از تعلیمات خدا به پیامبرش حضرت محمد صلی الله علیه و آله این است که بگو:
ان صلاتی و نسکی و محیای و مماتی لله رب العالمین **انعام (6) آیه 162*** .
به درستی که نماز من، عبادات من زندگی من و مرگ من برای خداوند است که پروردگار جهان هاست.
11. پیامبر ما از منافقان رنج بسیار دید؛ آنان که به زبان تظاهر به اسلام می کردند و در دل اعتقاد به آن نداشتند بلکه در پی کار شکنی و شیطنت و عیب جویی بودند. خداوند هم از درون و شیوه آنان پیامبرش را آگاه می کرد. به همین سبب در جای جای قرآن کریم از منافقان و کج رفتاری آنان یاد می شود. آنان که میدیدند، از گفت و گوها و محفل آنان، پیامبر خبردار میشود، به جای اصلاح کار و برنامه خود و آمدن به راه راست، شیوه خود را عوض کردند و این بار با زبان ایما و اشاره پیامهای خود را به یکدیگر می رساندند این بار هم خداوند پیامبرش را از روش آنان آگاه ساخت و ضمن تحلیل از آن حضرت به وی فرمود: در برخورد با چنین مشکلات بگو:
حسبی الله لا اله الا هو علیه توکلت و هو رب العرش العظیم **توبه (9) آیه 129***؛
خداوند مرا بس است، به جز او خدایی نیست، بر او توکل کردم، او که صاحب عرش عظیم است.
پیامبر گرامی فرمود: ( هر کس صبح و شب هفت بار این دعا را بخواند کارهای مهمش را کفایت کند) **لکل دعاء فی القرآن قصة و اجابة ص 69***.
عبدالله بن عباس گوید: ( این دعای ابراهیم علیه السلام بود هنگامی که او را در آتش افکندند، و دعای حضرت محمد صلی الله علیه و آله هنگامی که دشمنان علیه آن حضرت گرد آمدند) **لکل دعاء فی القرآن قصة واجابة، ص 69.
***؛
12. در قرآن کریم گاهی ملاحظه می شود دعاهایی را خداوند به پیامبرش یاد می دهد. گرچه در این نوع جملات طرف خطاب حضرت محمد صلی الله علیه و آله است، اما از آنجا که پیامبر برای همگان اسوه و الگوست، پیداست که اینگونه خطاب ها شامل حال دیگران نیز می شود.
یکی از آموزشهای خدای متعال به حضرت محمد صلی الله علیه و آله این دعاست:
قل اللهم مالک الملک تؤتی الملک من تشاء و تنزع الملک ممن تشاء و تعز من تشاء بیدک الخیر انک علی کل شی ء قدیر * تولج اللیل فی النهار و تولج النهار فی اللیل وتخرج الحی من المیت و تخرج المیت من الحی و ترزق من تشاء بغیر حساب **آل عمران (3) آیات 26 - 27.***؛
ای محمد، بگو بارالها، صاحب حقیقی حکومت تویی، به هر که خواهی حکومت دهی واز هر که خواهی بازستانی، هر که خواهی عزیز و گرامی داری، و هر که را خواهی ذلیل و پست گردانی، تمام خیرات به دست تو است، به درستی که تو بر هر چیز توانایی شب را در روز فرو می بری، و روز را در شب فرو می بری زنده را از مرده برآوری، و مرده را از زنده، خارج سازی، و هر که را خواهی بی شماری روزی می دهی.

دو حدیث

1. پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله ( اسم اعظم که هرگاه به آن دعا کنند مستجاب شود عبارت است از: قل اللهم مالک الملک... بغیر حساب) **نورالثقلین، ج 3، ص 324، الدر المنثور ج 2، ص 25.***.
2. معاذ بن جبل گوید: روز جمعه ای از رسولخدا صلی الله علیه و آله باز ماندم و نتوانستم نماز جمعه را با آن حضرت به جا آورم پس از آن که رسول خدا صلی الله علیه و آله مرا دید پرسید:
( ای معاذ چه چیز تو را از نماز جمعه بازداشت؟) گفتم: ای رسولخدا! یوحنای یهودی چند وقیه طلا از من طلب دارد و در خانه ام ایستاده بود تا از خانه خارج شوم و طلبش را از من درخواست کند و من ندارم تا طلب او را بپردازم به این سبب از خانه خارج نشدم.
حضرت فرمود: ( ای معاذ، آیا دوست داری خدا قرض تو را ادا کند؟ گفتم: آری یا رسول الله فرمود: (آیه قل اللهم مالک الملک را تا بغیر حساب بخوان و سپس بگو: یا رحمان الدنیا و الاخرة و رحیمهما تعطی منهما ما تشاء و تمنع منهما ما تشاء، اقص عنی دینی اگر به اندازه تمام زمین طلا بدهکار باشی، خداوند ادا می کند).
13. خداوند متعال شیوه احتجاج و گفت و گو با کفار را به رسول خدا صلی الله علیه و آله آموزش میدهد و آن جناب آن شیوه را به کار می بندد و پس از آن که این گفت و گو به ثمر نمی نشیند، و آنها بر جهل و گمراهی خود اصرار می ورزند، به آن حضرت تعلیم میدهد که دعا کند و بگوید:
رب اما ترینی ما یوعدون * رب فلا تجعلنی فی القوم الظالمین **مؤمنون (23) آیات 93 و 94.***.
پروردگارم اگر اراده کرده ای آن عذابی را که به کفار وعده داده ای به من نشان دهی. پروردگارم پس مرا در میان ستمگران قرار مده.