فهرست کتاب


تفسیر نمونه، جلد20

آیت الله مکارم شیرازی با همکاری جمعی از فضلاء و دانشمندان

یهودیان مغرور!

بعضی از مفسران شأن نزولی برای نخستین آیه از آیات فوق ذکر کرده اند که حاصلش این است: یهودیان می گفتند: به زودی ((مسیح، دجال )) ظهور می کند و ما او را یاری خواهیم کرد تا محمد و یارانش را در هم بکوبد، و ما از دست آنان راحت خواهیم شد ))!.**مجمع البیان جلد 8 صفحه 528 ذیل آیات مورد بحث.***

این عبارت، دو معنی می تواند داشته باشد: نخست اینکه آنها می خواستند ظهور مسیح و غلبه او را بر دجال که در انتظارش بودند بیان کنند، مسیح را از خود بدانند، و العیاذ بالله دجال را بر پیامبر گرامی اسلام (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) منطبق سازند.

دیگر اینکه آنها به راستی در انتظار خود دجال بودند و او را از خود می دانستند.

زیرا کلمه ((مسیح )) چنانکه ((راغب )) در ((مفردات )) و ((ابن منظور )) در ((لسان العرب )) آورده است هم بر حضرت عیسی (علیه السلام ) اطلاق شده به خاطر سیر و سیاحتش در زمین، یا به خاطر اینکه بیماران را با دست خود ((مسح )) می کرد، و آنها را به فرمان خدا شفا می داد، و هم بر دجال اطلاق گردیده است به خاطر اینکه یک چشم بیشتر ندارد، و جای چشم دیگرش ممسوح و صاف است.

احتمال دارد یهود از فرط عصبانیت به خاطر شکستهای پی درپی بعد از ظهور پیامبر اسلام (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) به راستی در انتظار دجال، آن مرد دروغگو و فریبکار، بودند تا با او همصدا شوند، و خود را از دست پیامبر (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) و یارانش خلاص کنند!

یا اینکه در انتظار مسیح (علیه السلام ) بودند، چنانکه از قاموس مقدس ‍ استفاده می شود که نه تنها مسیحیان که یهودیان نیز در انتظار ظهور مسیح هستند، آنها معتقدند که مسیح با دجال پیکار می کند، و او را در هم می کوبد و این

@@تفسیر نمونه، جلد: 20، صفحه: 144@@@

عقیده را می خواستند بر ظهور اسلام منطبق سازند!.

به هر حال بعضی وجود این شأن نزول را در مورد آیه فوق دلیل بر این گرفته اند که آیه فوق و آیه ما بعد آن در مدینه نازل شده، بخلاف سایر آیات این سوره که همه مکی است، ولی از آنجا که اصل شأن نزول ثابت نیست، به علاوه مفاد آن نیز مبهم است این نتیجه گیری قابل قبول نیست.



@@تفسیر نمونه، جلد: 20، صفحه: 145@@@

آیه 60 - 63

آیه و ترجمه

وَ قَالَ رَبُّکمُ ادْعُونی أَستَجِب لَکمْ إِنَّ الَّذِینَ یَستَکْبرُونَ عَنْ عِبَادَتی سیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِینَ(60 )

اللَّهُ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الَّیْلَ لِتَسکُنُوا فِیهِ وَ النَّهَارَ مُبْصِراً إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضلٍ عَلی النَّاسِ وَ لَکِنَّ أَکثرَ النَّاسِ لا یَشکُرُونَ(61 )

ذَلِکمُ اللَّهُ رَبُّکُمْ خَلِقُ کلِّ شیْءٍ لا إِلَهَ إِلا هُوَ فَأَنی تُؤْفَکُونَ(62 )

کَذَلِک یُؤْفَک الَّذِینَ کانُوا بِئَایَتِ اللَّهِ یجْحَدُونَ(63 )

ترجمه:

60 - پروردگار شما گفته است مرا بخوانید تا (دعای ) شما را اجابت کنم، کسانی که از عبادت من تکبر می ورزند به زودی با ذلت وارد دوزخ می شوند.

@@تفسیر نمونه، جلد: 20، صفحه: 146@@@

61 - خداوند کسی است که شب را برای شما آفرید تا در آن بیاسائید، و روز را روشنی بخش قرار داد، خداوند نسبت به مردم صاحب فضل و کرم است هر چند اکثر مردم شکرگزاری نمی کنند.

62 - این است خداوند پروردگار شما که آفریننده همه چیز است، هیچ معبودی جز او نیست، با اینحال چگونه از راه حق منحرف می شوید؟!

63 - اینچنین کسانی که آیات خدا را انکار می کردند منحرف می شوند.

تفسیر:

مرا بخوانید تا اجابت کنم!

از آنجا که در آیات گذشته تهدیداتی نسبت به افراد بی ایمان و متکبر و مغرور آمده بود، در این آیات آن را با لطف و مهربانی می آمیزد، و آغوش ‍ رحمتش را به روی توبه کنندگان می گشاید، نخست می گوید: پروردگار شما گفته است که مرا بخوانید تا دعای شما را اجابت کنم (و قال ربکم ادعونی استجب لکم ).

بسیاری از مفسران دعا و خواندن را در اینجا به همان معنی معروفش ‍ تفسیر کرده اند، و جمله ((استجب لکم )) و همچنین روایات متعددی که در ذیل این آیه در زمینه دعا و ثوابهای آن آمده است، و بعدا به آن اشاره خواهیم کرد، نیز شاهد همین معنی است.

در حالی که بعضی دیگر به پیروی از ((ابن عباس )) مفسر معروف احتمال داده اند که ((دعا )) در اینجا به معنی توحید و عبادت پروردگار است، یعنی مرا بپرستید و به وحدانیتم اقرار کنید ولی ظاهر همان تفسیر اول است.

به هر حال از آیه فوق چند نکته استفاده می شود:

1 - دعا کردن محبوب الهی و خواست خود او است.

2 - بعد از دعا وعده اجابت داده شده است، ولی می دانیم این وعده وعده ای است مشروط، و نه مطلق، دعائی به هدف اجابت می رسد که شرائط لازم در ((دعا ))

@@تفسیر نمونه، جلد: 20، صفحه: 147@@@

و ((دعا کننده )) و ((مطلبی که مورد تقاضا )) است جمع باشد، و ما این موضوع را به ضمیمه فلسفه ((نیایش و دعا )) و مفهوم واقعی آن در ذیل آیه 186 سوره بقره به طور مشروح بیان کرده ایم و نیاز به تکرار نیست.**جلد اول (تفسیر نمونه ) صفحه 638 تا صفحه 647 (چاپ جدید ).***

3 - دعا خود یک نوع عبادت است، چرا که در ذیل آیه واژه عبادت بر آن اطلاق شده.

و در ذیل آیه تهدید شدیدی نسبت به کسانی که از دعا کردن ابا دارند کرده، می گوید: ((کسانی که از عبادت من استکبار می ورزند به زودی با ذلت و خواری وارد دوزخ می شوند )) (ان الذین یستکبرون عن عبادتی سیدخلون جهنم داخرین ).**(داخر ) از ماده (دخور ) به معنی ذلت و خواری است، این ذلت و خواری کیفر آن تکبر و خود برتربینی می باشد.***

اهمیت دعا و شرایط استجابت روایات متعددی که از پیغمبر گرامی اسلام (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) و سایر پیشوایان بزرگ (علیهمالسلام ) نقل شده اهمیت دعا را کاملا روشن می سازد:

1 - در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) آمده است: الدعاء هو العبادة: ((دعا عبادت است )).**مجمع البیان جلد 8 صفحه 528.***

2 - در حدیث دیگری از امام صادق (علیه السلام ) می خوانیم: یکی از یارانش سؤال کرد ما تقول فی رجلین دخلا المسجد جمیعا کان احدهما اکثر صلاة، والاخر دعاء فایهما افضل؟ قال کل حسن: ((چه می فرمائی درباره دو نفر که هر دو وارد مسجد شدند یکی نماز بیشتری بجا آورد، و دیگری دعای بیشتری، کدامیک

@@تفسیر نمونه، جلد: 20، صفحه: 148@@@

از این دو افضلند؟

فرمود: هر دو خوبند.

سؤال کننده مجددا عرض کرد: قد علمت، ولکن ایهما افضل؟:

((می دانم هر دو خوبند ولی کدامیک افضل است )).

امام فرمود: اکثرهما دعاء، اما تسمع قول الله تعالی ادعونی استجب لکم ان الذین یستکبرون عن عبادتی سیدخلون جهنم داخرین: ((آنکس که بیشتر دعا می کند افضل است، مگر سخن خداوند متعال را نشنیده ای که می فرماید: ادعونی استجب لکم...

سپس افزود هی العبادة الکبری: ((دعا عبادت بزرگ است )).**مجمع البیان جلد 8 صفحه 529.***

3 - در حدیث دیگری از امام باقر (علیه السلام ) نقل شده است که در جواب این سؤال که کدام عبادت افضل است؟ فرمود:

ما من شیء افضل عندالله من ان یسئل و یطلب مما عنده، و ما احد ابغض الی الله عز و جل ممن یستکبر عن عبادته، و لا یسئل ما عنده: ((چیزی نزد خدا افضل از این نیست که از او تقاضا کنند و از آنچه نزد او است بخواهند، و هیچکس مبغوضتر و منفورتر نزد خداوند از کسانی که از عبادت او تکبر می ورزند و از مواهب او تقاضا نمی کنند نیست! )).**کافی جلد 2 (باب فضل الدعاء و الحث علیه ) صفحه 338.***

4 - در روایتی از امام صادق (علیه السلام ) آمده است: ((مقاماتی نزد خداوند است که راه وصول به آن تنها دعاست )): ان عند الله عز و جل منزلة لا تنال الا بمسالة، و لو ان عبدا سد فاه و لم یسئل لم یعط شیئا، فاسئل تعط، انه لیس من باب یقرع الا یوشک ان یفتح لصاحبه!: ((نزد خدا مقامی است که جز با دعا و تقاضا نمی توان به آن رسید، و اگر بنده ای دهان خود را از دعا فرو بندد و چیزی تقاضا

@@تفسیر نمونه، جلد: 20، صفحه: 149@@@

نکند چیزی به او داده نخواهد شد، پس از خدا بخواه تا به تو عطا شود، چرا که هر دری را بکوبید و اصرار کنید سرانجام گشوده خواهد شد )).**کافی جلد 2 (باب فضل الدعاء و الحث علیه ) صفحه 338.***

5 - در بعضی از روایات دعا کردن حتی از تلاوت قرآن هم افضل شمرده شده، چنانکه از پیامبر (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) و امام باقر (علیه السلام ) و امام صادق (علیه السلام ) نقل شده که فرمودند: الدعاء افضل من قرائة القران.**(مکارم الاخلاق ) طبق نقل (المیزان ) جلد 2 صفحه 34 (ذیل آیه 186 بقره ).***

در یک تحلیل کوتاه می توان به عمق مفاد این احادیث رسید، زیرا دعا از یکسو انسان را به شناخت پروردگار (معرفة الله ) که برترین سرمایه هر انسان است دعوت می کند.

و از سوی دیگر سبب می شود که خود را نیازمند او ببیند و در برابرش ‍ خضوع کند، و از مرکب غرور و کبر که سرچشمه انواع بدبختیها و مجادله در آیات الله است فرود آید، و برای خود در برابر ذات پاک او موجودیتی قائل نشود.

از سوی سوم نعمتها را از او ببیند، و به او عشق ورزد، و رابطه عاطفی او از این طریق با ساحت مقدسش محکم گردد.

از سوی چهارم چون خود را نیازمند و مرهون نعمتهای خدا می بیند موظف به اطاعت فرمانش می شمرد.

از سوی پنجم چون می داند استجابت این دعا بی قید و شرط نیست، بلکه خلوص نیت و صفای دل و توبه از گناه و بر آوردن حاجات نیازمندان و دوستان از شرائط آن است خودسازی می کند و در طریق تربیت خویشتن گام برمی دارد.

از سوی ششم دعا به او اعتماد به نفس می دهد، و از یأس و نومیدی باز

@@تفسیر نمونه، جلد: 20، صفحه: 150@@@

می دارد، و به تلاش و کوشش بیشتر دعوت می کند.**در مورد دعا و فلسفه و شرائط آن در مجلدات دیگر تفسیر نمونه از جمله جلد 16 صفحه 172 ذیل آیه 77 سوره فرقان، و جلد 6 صفحه 209، و به طور مشروحتر در جلد اول صفحه 638 بحث شده است.***

((نکته مهمی )) که در پایان این بحث فشرده لازم است یاد آوری شود اینکه دعا طبق روایات اسلامی مخصوص مواردی است که تلاشها و کوششهای انسان اثری نبخشد، و یا به تعبیر دیگر آنچه انسان در توان دارد انجام دهد، و بقیه را از خدا بخواهد.

بنابراین اگر انسان دعا را جانشین تلاش و کوشش کند قطعا مستجاب نخواهد شد.

لذا در حدیثی از امام صادق (علیه السلام ) می خوانیم: اربعة لاتستجاب لهم دعوة:

رجل جالس فی بیته یقول: اللهم ارزقنی، فیقال له الم آمرک بالطلب؟

و رجل کانت له امراة فدعا علیها، فیقال له: الم اجعل امرها الیک؟

و رجل کان له مال فافسده، فیقول: اللهم ارزقنی، فیقال له: الم امرک بالاقتصاد؟ الم آمرک بالاصلاح؟

و رجل کان له مال فادانه بغیر بینة، فیقال له: الم آمرک بالشهادة ))؟!

((چهار گروهند که دعای آنها مستجاب نمی شود:

کسی که در خانه خود نشسته و می گوید: خداوندا! مرا روزی ده، به او گفته می شود: آیا به تو دستور تلاش و کوشش ندادم؟

و کسی که همسری دارد (که دائما او را ناراحت می کند ) و او دعا می کند که او از دستش خلاص شود، به او گفته می شود: مگر حق طلاق را به تو ندادم؟

و کسی که اموالی داشته و آن را بیهوده تلف کرده، می گوید: خداوندا! به من روزی مرحمت کن، اما به او گفته می شود: مگر دستور اقتصاد و میانه روی

@@تفسیر نمونه، جلد: 20، صفحه: 151@@@

به تو ندادم؟ مگر دستور اصلاح مال به تو ندادم؟

و کسی که مالی داشته و بدون شاهد و گواه به دیگری وام داده، (اما وام گیرنده منکر شده، او دعا می کند خداوندا قلبش را نرم کن، و وادار به اداء دین فرما ) به او گفته می شود: مگر به تو دستور ندادم به هنگام وام دادن شاهد و گواه بگیر ))؟.**اصول کافی جلد دوم (باب من لا یستجاب له دعوة ) حدیث 2.***

روشن است در تمام این موارد انسان تلاش و تدبیر لازم را به خرج نداده و گرفتار پیامدهای آن شده، و در برابر این تقصیر و کوتاهی و ترک تلاش ‍ دعای او مستجاب نخواهد شد.

و از اینجا یکی از علل عدم استجابت بسیاری از دعاها روشن می شود، چرا که گروهی از مردم می خواهند دست از تلاش لازم بردارند، و به دعا پناه برند، چنین دعاهائی مستجاب نمی گردد، این یک سنت الهی است.

البته عدم استجابت بعضی از دعاها علل و عوامل دیگری نیز دارد، از جمله اینکه بسیار می شود که انسان در تشخیص مصالح و مفاسد خود به اشتباه می افتد، گاه با تمام وجودش مطلبی را از خدا می خواهد که به هیچوجه صلاح او نیست، حتی ممکن است خود او بعدا واقف به چنین امری بشود، این درست به این می ماند که گاهی بیمار یا کودک غذاهای رنگینی از پرستاران خود می طلبد که اگر به خواسته او عمل کنند بیماریش افزون می شود، و یا حتی جان او را به خطر می افکند، در اینگونه موارد خداوند رحیم و مهربان دعا را مستجاب نمی کند و برای آخرت او ذخیره می سازد.

بعلاوه استجابت دعا شرائطی دارد که در آیات قرآن و روایات اسلامی آمده است، و در جلد اول همین تفسیر مشروحا از آن بحث کرده ایم (سوره بقره

@@تفسیر نمونه، جلد: 20، صفحه: 152@@@

آیه 186 ).