فهرست کتاب


تفسیر نمونه، جلد20

آیت الله مکارم شیرازی با همکاری جمعی از فضلاء و دانشمندان

5 - اسباب آمرزش در قرآن مجید

در قرآن مجید امور زیادی به عنوان اسباب مغفرت و از بین رفتن گناهان معرفی شده است که به قسمتهائی از آن ذیلا اشاره می شود:

1 - ((توبه )): یا ایها الذین آمنوا توبوا الی الله توبة نصوحا عسی ربکم ان یکفر عنکم سیئاتکم: ((ای کسانی که ایمان آورده اید به سوی خدا باز گردید و توبه خالص کنید امید است خداوند گناهان شما را ببخشد )) (تحریم - 8 ).

2 - ایمان و عمل صالح: و الذین آمنوا و عملوا الصالحات و آمنوا بما نزل علی محمد و هو الحق من ربهم کفر عنهم سیئاتهم: ((کسانی که ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند و نیز به آنچه بر محمد (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) نازل شده است ایمان آوردند آیاتی که حق است و از سوی پروردگارشان می باشد خداوند گناهان آنها را می بخشد )) (محمد - 2 ).

3 - تقوی: ان تتقوا الله یجعل لکم فرقانا و یکفر عنکم سیئاتکم: ((اگر تقوای الهی پیشه کنید خداوند برای تشخیص حق از باطل به شما روشن بینی می دهد، و گناهانتان را می بخشد )) (انفال - 29 ).

4 - هجرت و جهاد و شهادت: فالذین هاجروا و اخرجوا من دیارهم و اوذوا فی سبیلی و قاتلوا و قتلوا لاکفرن عنهم سیئاتهم: ((کسانی که هجرت کنند و از خانه و وطن خود رانده شوند و در راه من آزار بینند و پیکار کنند

@@تفسیر نمونه، جلد: 20، صفحه: 13@@@

و مقتول گردند گناهانشان را می بخشم )) (آل عمران - 195 ).

5 - انفاق مخفی: ان تبدوا الصدقات فنعما هی و ان تخفوها و تؤتوها الفقراء فهو خیر لکم و یکفر عنکم من سیئاتکم: ((اگر انفاقهای خود را در راه خدا آشکار سازید خوب است و اگر آن را پنهان دارید و به فقرا بدهید به سود شما است و از گناهانتان می بخشد )) (بقره - 271 ).

6 - دادن قرض الحسنة: ان تقرضوا الله قرضا حسنا یضاعفه لکم و یغفر لکم: ((اگر به خداوند قرض الحسنه دهید آن را برای شما مضاعف می کند و شما را می آمرزد )) (تغابن - 17 ).

7 - پرهیز از گناهان کبیره که موجب آمرزش گناهان صغیره است: ان تجتنبوا کبائر ما تنهون عنه نکفر عنکم سیئاتکم: ((اگر از گناهان کبیره که از آن نهی شده اید اجتناب کنید گناهان صغیره شما را خواهیم بخشید (نساء - 31 ).

به این ترتیب درهای مغفرت الهی از هر سو به روی بندگان باز است که هفت در آن در بالا به استناد هفت آیه قرآن ذکر شد، تا از کدامین در وارد شویم و چه خوبتر که از هر در وارد شویم.

@@تفسیر نمونه، جلد: 20، صفحه: 14@@@

آیه 4 - 6

آیه و ترجمه

مَا یجَدِلُ فیءَایَتِ اللَّهِ إِلا الَّذِینَ کَفَرُوا فَلا یَغْرُرْک تَقَلُّبهُمْ فی الْبِلَدِ(4 )

کذَّبَت قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ الاَحْزَاب مِن بَعْدِهِمْ وَ هَمَّت کلُّ أُمَّةِ بِرَسولهِِمْ لِیَأْخُذُوهُ وَ جَدَلُوا بِالْبَطِلِ لِیُدْحِضوا بِهِ الحَْقَّ فَأَخَذْتهُمْ فَکَیْف کانَ عِقَابِ(5 )

وَ کَذَلِک حَقَّت کلِمَت رَبِّک عَلی الَّذِینَ کَفَرُوا أَنهُمْ أَصحَب النَّارِ(6 )

ترجمه:

4 - تنها کسانی در آیات ما مجادله می کنند که (از روی عناد ) کافر شده اند، مبادا قدرت نمائی آنها تو را بفریبد!

5 - پیش از آنها قوم نوح و اقوامی که بعد از آنها آمدند (پیامبرانشان را ) تکذیب کردند، و هر امتی توطئه ای چید که پیامبرش را بگیرد (و آزار دهد ) و برای محو حق به مجادله باطل دست زدند، اما من آنها را گرفتم (و سخت مجازات کردم ) ببین عذاب الهی چگونه بود؟!

6 - اینگونه فرمان پروردگارت در مورد کسانی که کافر شدند مسلم شده که آنها همه اهل دوزخند.

@@تفسیر نمونه، جلد: 20، صفحه: 15@@@

تفسیر:

فرمان قطعی پروردگار!

بعد از ذکر نزول قرآن از سوی خداوند و توصیف او به صفاتی که انگیزه خوف و رجاء است سخن از گروهی به میان می آورد که در برابر این آیات الهی به مجادله و پرخاشگری برمی خیزند، و سرنوشت این گروه را ضمن جمله هائی کوتاه و کوبنده روشن می سازد، می فرماید: ((تنها کسانی در آیات الهی مجادله می کنند که از روی عناد و لجاج کافر شده اند )) (ما یجادل فی آیات الله الا الذین کفروا ).

درست است که این گروه احیانا نیرو و جمعیت و قدرتی دارند، ولی مبادا رفت و آمدهای آنها در شهرهای مختلف و قدرتنمائیهایشان تو را بفریبد! (فلا یغررک تقلبهم فی البلاد ).

چند روزی کر و فر و هیاهوئی دارند، اما به زودی چون حبابهای روی آب محو و نابود می گردند و یا همچون خاکستری در برابر تند باد متلاشی می شوند.

((یجادل )) از ماده ((جدل )) در اصل به معنی تابیدن طناب و محکم کردن آن است، سپس در مورد ساختمانها و زره، و مانند آن به کار رفته و به همین جهت به عمل کسانی که در مقابل هم می ایستند و مناظره می کنند و هر کدام می خواهد پایه های سخن خود را محکم کرده، بر دیگری غلبه نماید مجادله گفته می شود.

ولی باید توجه داشت که مجادله از نظر محتوای لغت عرب همیشه مذموم نیست (هر چند در فارسی روزمره به ما این معنی را می بخشد ) بلکه اگر در مسیر حق و متکی به منطق و برای تبیین واقعیتها و ارشاد افراد بی خبر بوده باشد ممدوح

@@تفسیر نمونه، جلد: 20، صفحه: 16@@@

است، و اگر متکی به دلائل واهی، و ناشی از تعصب و جهل و غرور، و به منظور اغفال این و آن صورت گیرد مذموم است، و اتفاقا در قرآن مجید در هر دو مورد به کار رفته است.

در یکجا می خوانیم: و جادلهم بالتی هی احسن: ((با آنها به روشی که پسندیده تر است بحث و مجادله کن )) (نحل - 125 ).

ولی در موارد دیگری مانند آیه فوق و آیه بعد از آن به معنی مجادله مذموم آمده است.

در زمینه ((جدال و مجادله )) بحثی داریم که در نکات می خوانید.

((تقلب )) از ماده ((قلب )) به معنی دگرگون کردن است، و ((تقلب )) در اینجا به معنی تصرف و سلطه بر مناطق و بلاد مختلف و حکومت و سیطره بر آنها، و به معنی رفت و آمد در آنها می باشد.

هدف آیه فوق این است که به پیامبر (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) و مؤمنان آغاز اسلام که غالبا از قشر محروم بودند گوشزد کند مبادا امکانات مالی، و قدرت سیاسی و اجتماعی کافران جبار را دلیلی بر حقانیت، و یا قدرت واقعی آنها بدانند، دنیا اینگونه اشخاص را زیاد به خاطر دارد، و تاریخ نشان می دهد که تا چه اندازه در برابر مجازاتهای الهی ضعیف و ناتوان بودند، همانند برگهای پژمرده پائیزی در برابر تند باد خزان.

همانگونه که امروز هم کفار مستکبر و ظالم برای اظهار وجود، یا مرعوب ساختن مستضعفان و محرومان جهان دست به یک سلسله تلاشها و تبلیغات و کنفراسها و دید و بازدیدهای سیاسی و مانورهای نظامی و عقد قراردادها و پیمانها، با هم مسلکانشان، می زنند، تا جو مساعدی برای پیشبرد اهداف شوم خود فراهم سازند، اما مؤمنان باید بیدار باشند و فریب این صحنه سازیهای کهنه را نخورند، و هرگز مرعوب و مفتون نشوند.

@@تفسیر نمونه، جلد: 20، صفحه: 17@@@

لذا در آیه بعد سرنوشت بعضی از اقوام گمراه و سرکش پیشین را در عباراتی کوتاه و کوبنده به اینگونه بیان می کند: ((پیش از آنها قوم نوح و اقوامی که بعد از آنها آمدند پیامبرشان را تکذیب کردند )) (کذبت قبلهم قوم نوح و الاحزاب من بعدهم ).

منظور از ((احزاب ))، قوم عاد، ثمود، حزب فرعونیان و ژ و مانند آنها است که در آیه 12 و 13 سوره ص به عنوان ((احزاب )) به آنها اشاره شده، آنجا که می گوید: کذبت قبلهم قوم نوح و عاد و فرعون ذو الاوتاد و ثمود و قوم لوط و اصحاب الایکه اولئک الاحزاب:

آری آنها احزابی بودند که دست به دست هم دادند و به تکذیب پیامبران الهی که دعوتشان با منافع نامشروع و هوا و هوسهای آنها هماهنگ نبود برخاستند.

سپس می افزاید به این مقدار نیز قناعت نکردند، بلکه ((هر امتی از آنان توطئه ای چیدند که پیامبرشان را بگیرند و آزار دهند و به زندان بیفکنند و یا به قتل برسانند )) (و همت کل امة برسولهم لیاخذوه ).

باز به اینهم اکتفا نکردند ((و برای محو و نابودی حق به سخنان باطل دست زدند و برای گمراه ساختن مردم اصرار ورزیدند )) (و جادلوا بالباطل لیدحضوا به الحق ).**(لیدحضوا ) از سه ماده (ادحاض ) به معنی زایل کردن و ابطال است.***

اما این امور برای همیشه ادامه نیافت و به موقع ((من آنها را گرفتم، و سخت مجازات کردم، ببین عذاب الهی چگونه بود ))؟! (فاخذتهم فکیف کان عقاب ).

ویرانه های شهرهای آنها در مسیر مسافرتهای شما به چشم می خورد، و سرنوشت شوم و عاقبت سیاه و تاریکشان بر صفحات تاریخ و سینه های صاحبدلان ثبت است، بنگرید و عبرت گیرید.

@@تفسیر نمونه، جلد: 20، صفحه: 18@@@

این کفار سرکش مکه و مشرکان ظالم عرب نیز سرانجامی بهتر از آنها نخواهند داشت، مگر اینکه به خود آیند و در کار خویش تجدید نظر کنند.

آیه فوق برنامه احزاب طغیانگر را در سه قسمت خلاصه می کند: ((تکذیب و انکار )) و ((توطئه برای نابود کردن مردان حق )) و ((تبلیغات مستمر برای گمراه ساختن توده های مردم )).

مشرکان عرب نیز تمام این برنامه ها را در برابر پیامبر اسلام (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) تکرار کردند، بنابراین چه جای تعجب که قرآن آنها را به همان سرنوشت اقوام پیشین تهدید کند.

آخرین آیه مورد بحث علاوه بر مجازات دنیوی، به مجازات آنها در سرای دیگر اشاره کرده می گوید: ((اینگونه فرمان پروردگارت در مورد کسانی که کافر شدند مسلم شده که آنها اهل آتشند )) (کذلک حقت کلمة ربک علی الذین کفروا انهم اصحاب النار ).

ظاهر معنی آیه وسیع و گسترده است و کافران لجوج را از همه اقوام شامل می شود، و مخصوص کفار مکه - آنچنانکه بعضی از مفسران پنداشته اند - نیست.

بدیهی است مسلم شدن فرمان پروردگار درباره این قوم به دنبال گناهان مستمر و اعمال خلافی است که با اراده خود انجام دادند، و عجب اینکه بعضی از مفسران - همانند فخر رازی - پنداشته اند که این آیه از دلائل وجود سرنوشت جبری و الزامی برای اقوام مختلف و سلب اراده و اختیار از آنها است، در حالی که اگر تعصبهای فرقهای اجازه می داد با کمی دقت در خود این آیات مطلب بر آنها روشن می شد که این سرنوشت شوم را خداوند وقتی برای آنها مقرر می دارد که راههای ظلم و جنایت را با پای خود پیمودند.

@@تفسیر نمونه، جلد: 20، صفحه: 19@@@