فهرست کتاب


تفسیر نمونه، جلد20

آیت الله مکارم شیرازی با همکاری جمعی از فضلاء و دانشمندان

فضیلت تلاوت این سوره

در روایات اسلامی که از پیغمبر اکرم (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) و ائمه اهلبیت (علیهمالسلام ) نقل شده فضائل بسیاری برای همه سوره های حم عموما و سوره مؤمن خصوصا وارد شده است.

در قسمت اول از پیامبر (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) نقل شده که فرمود: الحوامیم تاج القرآن: ((سوره های (هفتگانه ) حم تاج قرآن است ))!.**مجمع البیان آغاز سوره مؤمن (در بعضی از نسخ (تاج ) و در بعضی از نسخ (دیباج ) آمده است.***

((ابن عباس )) نیز سخنی دارد که احتمالا آن را از پیامبر (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) یا علی (علیه السلام ) شنیده، می گوید: لکل شیء لباب و لباب القرآن الحوامیم: ((هر چیزی مغزی دارد و مغز قرآن سوره های حامیم است )).**همان***

و در حدیثی از امام صادق (علیه السلام ) می خوانیم:((الحوامیم ریحان القرآن، فاحمدوا الله و اشکروه، بحفظها و تلاوتها، و ان العبد لیقوم یقراالحوامیم فیخرج من فیه اطیب من المسک الاذفر و العنبر و ان الله لیرحم تالیها و قارئها، و یرحم جیرانه و اصدقائه و معارفه و کل حمیم او قریب له، و انه فی القیامة یستغفر له العرش و الکرسی و ملائکة الله المقربون:

@@تفسیر نمونه، جلد: 20، صفحه: 6@@@

((سوره های حامیم گلهای قرآن است، خدا را سپاس گوئید و با حفظ و تلاوت این سوره ها او را شکر گذارید، هر بنده ای که از خواب برخیزد و سوره های حامیم بخواند از دهانش (در قیامت ) بوی عطر دل انگیزی بهتر از مشک و عنبر خارج می شود، و خداوند خواننده این سوره ها را رحمت می کند و نیز همسایگان و دوستان و آشنایان و تمام یاران نزدیک و دور او را مشمول رحمت خویش قرار می دهد، و در قیامت عرش و کرسی و فرشتگان مقرب خدا برای او استغفار می کنند.**همان مدرک.***

در حدیث دیگری از پیامبر (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) می خوانیم: الحوامیم سبع و ابواب جهنم سبع، تجیء کل حامیم منها فتقف علی باب من هذه الابواب تقول اللهم لا تدخل من هذا الباب من کان یومن بی و یقرانی سوره های حامیم هفت سوره اند و درهای جهنم نیز هفت در است، هر یک از حامیمها می آید و در مقابل یکی از این درها می ایستد و می گوید خداوندا کسی را که به من ایمان آورده و مرا خوانده از این در وارد مکن!.**(بیهقی ) طبق نقل (روح المعانی ) جلد 24 صفحه 36.***

و در قسمت دوم در حدیثی از پیامبر می خوانیم: من قرء سوره حامیم المومن لم یبق تجیء کل حامیم منها فتقف علی باب من هذه الابواب تقول اللهم لا تدخل من هذا الباب من کان یومن بی و یقرانی روح نبی و لا صدیق و لا مؤمن الا صلوا علیه و استغفروا له: ((هر کس سوره حامیم مؤمن را بخواند همه ارواح انبیا و صدیقان و مؤمنان بر او درود می فرستند و برای او استغفار می کنند )).**همان***

روشن است این فضائل بزرگ پیوندی با آن محتوای برجسته دارد، محتوائی که هر گاه در زندگی انسان در بعد اعتقادی و عملی او پیاده شود بدون

@@تفسیر نمونه، جلد: 20، صفحه: 7@@@

شک مستحق این فضائل عظیم است، و اگر در این روایات سخن از تلاوت به میان آمده، منظور تلاوتی است که مقدمه ای برای ایمان و عمل باشد.

تعبیر پر معنی که در یکی از روایات نبوی وارد شده و می گوید هر کس ‍ ((حم )) را بخواند و به آن ایمان داشته باشد، شاهد گویای این گفتار است.

@@تفسیر نمونه، جلد: 20، صفحه: 8@@@

آیه 1- 3

آیه و ترجمه

بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

حم (1 )

تَنزِیلُ الْکِتَبِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ(2 )

غَافِرِ الذَّنبِ وَ قَابِلِ التَّوْبِ شدِیدِ الْعِقَابِ ذِی الطوْلِ لا إِلَهَ إِلا هُوَ إِلَیْهِ الْمَصِیرُ(3 )

ترجمه:

بنام خداوند بخشایشگر

1 - حم.

2 - این کتابی است که از سوی خداوند قادر و دانا نازل شده است.

3 - خداوندی که آمرزنده گناه، و پذیرنده توبه و شدید العقاب، و صاحب نعمت فراوان است، هیچ معبودی جز او نیست، و بازگشت (همه شما ) به سوی او است.

تفسیر:

اوصافی امید بخش!

در آغاز این سوره نیز به ((حروف مقطعه )) برخورد می کنیم که در اینجا

@@تفسیر نمونه، جلد: 20، صفحه: 9@@@

از نوع تازه ای از آن است: ((حاء )) و ((میم )).

در زمینه تفسیر این حروف بحثهای فراوانی در آغاز سوره های ((بقره )) ((آل عمران )) و ((اعراف )) و بعضی دیگر از سوره ها داشته ایم، چیزی که در اینجا باید بر آن افزود این است که در بعضی از روایات، و همچنین در بسیاری از کلمات مفسران دو حرف آغاز این سوره به نامهای خدا که با این دو حرف آغاز می شود تفسیر شده است، چنانکه در حدیثی از امام صادق (علیه السلام ) به ((حمید )) و ((مجید )) تفسیر گردیده.**(معانی الاخبار ) صدوق صفحه 22 (باب معنی الحروف المقطعه فی اوائل السور ).***

بعضی نیز ((ح )) را به نامهائی مانند ((حمید )) و ((حلیم )) و ((حنان )) و ((م )) به نامهائی مانند ((ملک )) و ((مالک )) و ((مجید )) تفسیر کرده اند.

این احتمال نیز وجود دارد که ((ح )) اشاره به حاکمیت و ((م )) اشاره به ((مالکیت )) خداوند بوده باشد.

از ابن عباس نیز نقل شده که ((حم )) از اسمهای اعظم خدا است.**(تفسیر قرطبی ) ذیل آیات مورد بحث.***

روشن است که این تفسیرها با هم منافاتی ندارد و ممکن است همه در معنی آیه جمع باشد.

در آیه بعد همانگونه که روش قرآن است بعد از ذکر ((حروف مقطعة )) سخن از عظمت مقام قرآن به میان می آورد، اشاره به اینکه این کتاب با اینهمه عظمت از حروف ساده الفبا ترکیب یافته، بنائی چنان عظیم از مصالحی چنین کوچک، و این خود دلیل بر اعجاز آن است.

می فرماید: ((این کتابی است که از سوی خداوند قادر دانا نازل شده است ))

@@تفسیر نمونه، جلد: 20، صفحه: 10@@@

(تنزیل الکتاب من الله العزیز العلیم ).

عزت و قدرتش موجب شده که احدی نتواند با آن برابری کند، و علمش ‍ سبب گردیده که محتوای آن در اعلی درجه کمال، و فراگیر همه نیازهای انسانها در طریق تکامل باشد.

آیه بعد خدا را به پنج وصف دیگر از صفات بزرگش که بعضی امید آفرین و بعضی خوف آفرین است توصیف کرده، می گوید: ((خداوندی که گناهان را می آمرزد (غافر الذنب ).

((توبه ها را می پذیرد )) (قابل التوب ).**(توب ) ممکن است جمع (توبه ) و یا مصدر بوده باشد (مجمع البیان ).***

((مجازاتش شدید است )) (شدید العقاب ).

((نعمتش فراوان است )) (ذی الطول ).**(طول ) (بر وزن قول ) به معنی نعمت و فضل است، و به معنی توانائی و رسائی و امکانات و مانند آن نیز آمده است، بعضی از مفسران گفته اند (ذی الطول ) به کسی گفته می شود که نعمتی طولانی به دیگری می بخشد، بنابراین معنی آن اخص از معنی (منعم ) است (مجمع البیان ).***

((خداوندی که معبودی جز او نیست )) (لا اله الا هو ).

((و بازگشت همه شما به سوی او است )) (الیه المصیر ).

آری کسی که واجد این اوصاف است فقط او شایسته عبودیت است و مالک پاداش و کیفر.

نکته ها:

1 - در دو آیه فوق (آیه 2 و 3 ) بعد از ذکر نام ((الله )) و قبل از ذکر ((معاد ))

@@تفسیر نمونه، جلد: 20، صفحه: 11@@@

(الیه المصیر ) هفت وصف از اوصاف الهی بیان شده است که بعضی از ((صفات ذات )) و بعضی از ((صفات فعل )) است و مجموعه ای از توحید و علم و قدرت و رحمت و غضب را بیان می دارد، و عزیز و علیم پایه ای است برای نزول این کتاب آسمانی، و ((غفران ذنوب )) و ((قبول توبه )) و ((شدت عقاب )) و ((بخشش نعمتها )) مقدمه ای است برای تربیت نفوس و پرستش خداوند یگانه ای که هیچ معبودی جز او نیست.

2 - در میان این اوصاف ((غافر الذنب )) مقدم داشته شده و ((ذی الطول )) (صاحب نعمت و فضل ) نیز در آخر آمده، و در این میان ((شدید العقاب است )). در حقیقت غضبش در میان دو رحمت قرار گرفته!، و از این گذشته در کنار این وصف که حاکی از غضب خداوند است سه وصف از اوصافش که از رحمت او حکایت دارد بیان شده، و همه اینها دلیل بر این است که رحمتش بر غضبش پیشی گرفته است (یا من سبقت رحمته غضبه ).

3 - جمله ((الیه المصیر )) نه تنها اشاره به این است که بازگشت همه در قیامت به سوی او است، بلکه مطلق بودن آن از این حکایت می کند که بازگشت همه امور در این جهان و آن جهان به سوی او و سلسله همه موجودات به دست او است.

4 - قابل توجه اینکه جمله ((لا اله الا هو )) که به عنوان آخرین وصف آمده و حکایت از مقام ((توحید عبودیت )) و عدم شایستگی غیر او برای پرستش می کند به عنوان آخرین صفت و نتیجه نهائی بیان شده، و لذا در حدیثی از ابن عباس آمده است که می گوید: او ((غافر الذنب )) است برای کسی که ((لا اله الا

@@تفسیر نمونه، جلد: 20، صفحه: 12@@@

الله )) بگوید، ((قابل التوب )) است برای کسی که ((لا اله الا الله )) بگوید ((شدید العقاب )) است برای کسی که ((لا اله الا الله )) نگوید، ((ذی الطول )) و غنی و بی نیاز است از کسی که ((لا اله الا الله )) نگوید.

بنابراین محور همه این صفات کسانی هستند که مؤمن به توحید باشند و در گفتار و عمل از این خط اصیل الهی منحرف نشوند.