فهرست کتاب


تفسیر نمونه، جلد20

آیت الله مکارم شیرازی با همکاری جمعی از فضلاء و دانشمندان

مقدمه

سوره مؤمن در مکه نازل شده و دارای 85 آیه است

جزء 24 قرآن مجید

شروع 4 ذی الحجه 1404

9/6/1363

@@تفسیر نمونه، جلد: 20، صفحه: 3@@@

محتوای سوره مؤمن

سوره مؤمن نخستین سوره از ((حوامیم )) است (حوامیم هفت سوره از قرآن است که با ((حم )) شروع می شود و پشت سر هم قرار گرفته و همه از سوره های مکی است ).

طبیعت این سوره همانند سایر سوره های مکی بحث از مسائل مختلف اعتقادی و مبانی و اصول دین است، چرا که نیاز مسلمانان در آن دوران بیش از همه تقویت پایه های عقیدتی بود.

محتوای این سوره مجموعه ای است از ((قهر )) و ((لطف ))، ((انذار )) و ((بشارت )) مبارزه منطقی قاطع و کوبنده با جباران و مستکبران، و لطف و مرحمت به مومنان حق طلب و حق جو.

ویژگی این سوره فرازی است از داستان موسی (علیه السلام ) و فرعون مربوط به ((مؤمن آل فرعون )) که تنها در همین سوره مطرح شده و در جای دیگر قرآن نیست، داستان همان مرد با ایمان و بسیار هوشیار و مدبری که در زمره شخصیتهای فرعونی بود، ولی در باطن به موسی (علیه السلام ) ایمان آورده، و سنگر مطمئنی برای دفاع از موسی (علیه السلام ) و آئینش بود و بطوری که خواهیم دید در آن لحظاتی که موسی (علیه السلام ) در خطر مرگ قرار گرفت او با روشی بسیار زیرکانه و ظریف به یاری او شتافت و او را از مرگ نجات داد!.

نامگذاری این سوره به سوره ((مؤمن )) نیز به خاطر همین است که شرح مجاهدتهای او، بیش از ((20 آیه )) از این سوره، یعنی حدود یک چهارم از مجموع آیات این سوره را فرا گرفته است.

@@تفسیر نمونه، جلد: 20، صفحه: 4@@@

به نظر می رسد بیان حال مؤمن آل فرعون در این سوره یک برنامه آموزشی حساب شده برای گروهی از مسلمانان مکه بوده است که در عین ایمان آوردن به پیامبر (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) روابط دوستانه خود را ظاهرا با دشمنان سرسخت و لجوج حفظ می کردند تا سنگری باشند برای روز خطر، و می گویند ابوطالب عموی پیامبر در همین زمره بود، چنانکه در روایات اسلامی همین معنی از امیر مؤمنان علی (علیه السلام ) روایت شده است.**الغدیر جلد 8 صفحه 388.***

به هر حال محتوای این سوره را می توان در شش بخش خلاصه کرد:

بخش اول که آغاز سوره را تشکیل می دهد توجهی است به خداوند و قسمتی از اسماء حسنای او، مخصوصا آنچه خوف و رجاء را در دلها برمی انگیزد مانند غافر الذنب و شدید العقاب.

بخش دوم تهدیدهائی است نسبت به کافران جبار پیرامون عذابهای این جهان همانند آنچه اقوام سرکش پیشین به آن گرفتار شدند، و عذابهای قیامت با ذکر خصوصیات و جزئیات آن.

بخش سوم پس از مطرح کردن داستان موسی (علیه السلام ) و فرعون سخن را به مؤمن آل فرعون سوق می دهد و بخش وسیعی از سوره را به شرح گفتگوهای این مرد هوشمند شجاع با فرعونیان اختصاص ‍ می دهد.

بخش چهارم باز مطلب را به صحنه هائی از قیامت می کشاند تا دلهای خفتگان را بیدار کند.

در بخش پنجم مسأله توحید و شرک را که مهمترین مسأله زندگی انسان است به میان آورده، و قسمتی از نشانه های توحید و دلائل بطلان شرک را مطرح می کند.

در بخش ششم که آخرین بخش این سوره است ضمن دعوت پیامبر به صبر

@@تفسیر نمونه، جلد: 20، صفحه: 5@@@

و شکیبائی خلاصه ای از آنچه در بخشهای دیگر این سوره گذشت از مسائل مربوط به مبدء و معاد و عبرت گرفتن از سرنوشت پیشینیان و تهدید مشرکان لجوج و ذکر گوشه ای از نعمتهای الهی را بیان داشته و سوره را پایان می دهد.

گفتیم نامگذاری سوره به مؤمن بخاطر بخشی است که درباره مؤمن آل فرعون بیان می کند، همانطور که نامگذاری آن به غافر بخاطر آغاز سومین آیه آن است.

فضیلت تلاوت این سوره

در روایات اسلامی که از پیغمبر اکرم (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) و ائمه اهلبیت (علیهمالسلام ) نقل شده فضائل بسیاری برای همه سوره های حم عموما و سوره مؤمن خصوصا وارد شده است.

در قسمت اول از پیامبر (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) نقل شده که فرمود: الحوامیم تاج القرآن: ((سوره های (هفتگانه ) حم تاج قرآن است ))!.**مجمع البیان آغاز سوره مؤمن (در بعضی از نسخ (تاج ) و در بعضی از نسخ (دیباج ) آمده است.***

((ابن عباس )) نیز سخنی دارد که احتمالا آن را از پیامبر (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) یا علی (علیه السلام ) شنیده، می گوید: لکل شیء لباب و لباب القرآن الحوامیم: ((هر چیزی مغزی دارد و مغز قرآن سوره های حامیم است )).**همان***

و در حدیثی از امام صادق (علیه السلام ) می خوانیم:((الحوامیم ریحان القرآن، فاحمدوا الله و اشکروه، بحفظها و تلاوتها، و ان العبد لیقوم یقراالحوامیم فیخرج من فیه اطیب من المسک الاذفر و العنبر و ان الله لیرحم تالیها و قارئها، و یرحم جیرانه و اصدقائه و معارفه و کل حمیم او قریب له، و انه فی القیامة یستغفر له العرش و الکرسی و ملائکة الله المقربون:

@@تفسیر نمونه، جلد: 20، صفحه: 6@@@

((سوره های حامیم گلهای قرآن است، خدا را سپاس گوئید و با حفظ و تلاوت این سوره ها او را شکر گذارید، هر بنده ای که از خواب برخیزد و سوره های حامیم بخواند از دهانش (در قیامت ) بوی عطر دل انگیزی بهتر از مشک و عنبر خارج می شود، و خداوند خواننده این سوره ها را رحمت می کند و نیز همسایگان و دوستان و آشنایان و تمام یاران نزدیک و دور او را مشمول رحمت خویش قرار می دهد، و در قیامت عرش و کرسی و فرشتگان مقرب خدا برای او استغفار می کنند.**همان مدرک.***

در حدیث دیگری از پیامبر (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) می خوانیم: الحوامیم سبع و ابواب جهنم سبع، تجیء کل حامیم منها فتقف علی باب من هذه الابواب تقول اللهم لا تدخل من هذا الباب من کان یومن بی و یقرانی سوره های حامیم هفت سوره اند و درهای جهنم نیز هفت در است، هر یک از حامیمها می آید و در مقابل یکی از این درها می ایستد و می گوید خداوندا کسی را که به من ایمان آورده و مرا خوانده از این در وارد مکن!.**(بیهقی ) طبق نقل (روح المعانی ) جلد 24 صفحه 36.***

و در قسمت دوم در حدیثی از پیامبر می خوانیم: من قرء سوره حامیم المومن لم یبق تجیء کل حامیم منها فتقف علی باب من هذه الابواب تقول اللهم لا تدخل من هذا الباب من کان یومن بی و یقرانی روح نبی و لا صدیق و لا مؤمن الا صلوا علیه و استغفروا له: ((هر کس سوره حامیم مؤمن را بخواند همه ارواح انبیا و صدیقان و مؤمنان بر او درود می فرستند و برای او استغفار می کنند )).**همان***

روشن است این فضائل بزرگ پیوندی با آن محتوای برجسته دارد، محتوائی که هر گاه در زندگی انسان در بعد اعتقادی و عملی او پیاده شود بدون

@@تفسیر نمونه، جلد: 20، صفحه: 7@@@

شک مستحق این فضائل عظیم است، و اگر در این روایات سخن از تلاوت به میان آمده، منظور تلاوتی است که مقدمه ای برای ایمان و عمل باشد.

تعبیر پر معنی که در یکی از روایات نبوی وارد شده و می گوید هر کس ‍ ((حم )) را بخواند و به آن ایمان داشته باشد، شاهد گویای این گفتار است.

@@تفسیر نمونه، جلد: 20، صفحه: 8@@@