فهرست کتاب


تفسیر نور جلد 5

حاج شیخ محسن قرائتی‏

سوره توبه آیه 91

(91) لَّیْسَ عَلَی الضُّعَفَآءِ وَلَا عَلَی الْمَرْضَی وَلَا عَلَی الَّذِینَ لَا یَجِدُونَ مَا یُنفِقُونَ حَرَجٌ إِذَا نَصَحُواْ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ مَا عَلَی الُْمحْسِنِینَ مِن سَبِیلٍ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَّحِیمٌ
بر ناتوانان وبیماران (که نمی توانند در جهاد شرکت کنند) و تهیدستانی که چیزی برای خرج کردن (در راه جهاد) نمی یابند، ایرادی نیست، به شرط آن که خیرخواه خدا و پیامبرش باشند، (و از آنچه در توان دارند مضایقه نکنند.) (زیرا) بر نیکوکاران راه سرزنش و مؤاخذه ای نیست و خداوند بخشنده ی مهربان است.
نکته ها:
پیرمردی نابینا خدمت پیامبر آمد و عرض کرد: کسی را ندارم که دستم را گرفته و به جبهه ببرد. ناتوان و سالمندم. آیا عذرم پذیرفته است؟ پیامبر سکوت کرد، تا آنکه این آیه نازل شد.
شگفتا از عاشقان اسلام که با وجود پیری ونابینایی، باز هم وجدانشان آرام نیست و برای ترکِ جبهه، از پیامبر سؤال می کنند!
ممکن است مراد از ناداری این باشد که آنان نمی توانند بدون حضور خود در خانواده، هزینه ی زندگی زن و فرزند خود را تأمین کنند و اگر به جبهه بروند، آنان گرسنه می مانند.**تفسیر راهنما.***
در اسلام فرمان حَرَجی و فوق طاعت نیست، اسلام انعطاف پذیر است و بن بست ندارد. امام صادق علیه السلام فرمود: هر کاری را که انسان نتواند انجام دهد، تکلیف ندارد و سپس این آیه را تلاوت فرمودند.**تفسیر نورالثقلین ؛ کافی، ج 1، ص 165.***
پیام ها:
1- تکالیف الهی به قدر توان بشر است. (لیس علی الضعفاء....حرج) (ضعیفان و بیماران که ناتوانی جسمی دارند، از جهاد با جان و فقیران که ناتوانی مالی دارند، از جهاد با مال معاف اند)
2- خیرخواهی هرگز ساقط نمی شود، ناتوانان نیز به نحوی که می توانند حمایت کنند. حتّی نابینای سالمند، به دعای با زبان و قلب و خیرخواهی برای رزمندگان، موظّف است. (اذانصحوا)
3- آنان که از جهاد معذورند، ولی علاقه به آن دارند، از نیکوکارانند. (المحسنین)
4- از آنان که بدون قصور و کوتاهی و با داشتن انگیزه ی خوب، زیانی سر زند، مؤاخذه نمی شود و تاوانی نمی پردازند.**مثل کارمند امینی که هنگام جا به جایی پول بانک، گرفتار سارقین شود، یا باربری که هنگام حمل بار، دچار حادثه شود. بنابراین هرگونه اقدامِ اصلاحی که با انگیزه ی نیک و بی غرضانه انجام شود و حوادث و زیان های پیش بینی نشده پیش آید، نباید تاوان پرداخت شود. در فقه نیز قاعده ای به نام «احسان و نفی حَرج» می باشد.*** (ما علی المحسنین من سبیل)

سوره توبه آیه 92

(92) وَلَا عَلَی الَّذِینَ إِذَا مَآ أَتَوْکَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ مَآ أَحْمِلُکُمْ عَلَیْهِ تَوَلَّواْ وَّأَعْیُنُهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَنَاً أَلَّا یَجِدُواْ مَا یُنفِقُونَ
ونیز (اشکالی نیست) بر آنان که چون نزد تو آمدند تا آنان را برای شرکت در جبهه بر مرکبی سوار کنی، گفتی: چیزی نمی یابم که شما را بر آن سوار کنم و آنان (از نزد تو) برگشتند، در حالی که چشمانشان از اندوه، اشکبار بود که چرا چیزی ندارند که خرج جهاد کنند. (آری، بر این گونه فقیرانِ عاشق جهاد، برای نرفتن به جبهه گناهی نیست)
نکته ها:
در آیه ی قبل، سخن از کسانی بود که توان مالی برای کمک به جهاد نداشتند ودر این آیه سخن از فقیرانی است که به خاطر فقر، مرکبی برای حضور در جبهه ندارند لذا غصّه می خورند واشک می ریزند، به این جهت در پاداش رزمندگان شریکند. چنانکه حسن بصری می گوید: رسول خداصلی الله علیه و آله به رزمندگان جنگ تبوک می فرمود: در هر مالی که خرج کردید و هر آسیبی که دیدید، گروهی از جاماندگان در مدینه با شما شریکند، چون قلباً علاقمند به شرکت در جبهه بودند.**تفسیر درّالمنثور.***
پیام ها:
1- تأمین امکاناتِ جنگی رزمندگان، به عهده ی حکومت است. (اَتوک لتحملهم)
2- ارزش انسان ها، به انگیزه ها و روحیّات آنان است، نه تنها حرکت و امکانات مادّی ومالی. (اعینهم تفیض من الدّمع ) (آیه کسانی را می ستاید که پول و امکانات ندارند، ولی ایمان و سوز و شور جبهه رفتن دارند)
3- مؤمن از شرکت نداشتن در جبهه، ناراحت وگریان است. (تفیض من الدمع)

سوره توبه آیه 93

جزء ( 11 )
(93) إِنَّمَا السَّبِیلُ عَلَی الَّذِینَ یَسْتَئْذِنُونَکَ وَهُمْ أَغْنِیَآءُ رَضُواْ بِأَن یَکُونُواْ مَعَ الْخَوَالِفِ وَطَبَعَ اللَّهُ عَلَی قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا یَعْلَمُونَ
راه (ایراد ومؤاخذه،) تنها بر کسانی است که در عینِ توانگری و ثروتمندی، از تو اذن می خواهند (که به جبهه نروند) و راضی شده اند که با متخلّفان باشند. خداوند بر دلهایشان مُهر زده است، از این رو نمی دانند.
نکته ها:
تفاوت مؤمن و منافق تا به کجاست! در آیه ی قبل دیدیم مؤمن از اینکه وسیله ای برای رفتن به جبهه ندارد گریه می کند و اشک می ریزد، (اعینهم تفیض من الدّمع) ولی در این آیه می خوانیم که منافقانِ ثروتمند، برای ترک جبهه اصرار دارند واز پیامبر اجازه می خواهند
پیام ها:
1- فقیر و غنی، در رفتن به جبهه یکسان اند و ثروت، نه امتیازی برای ترک جبهه است و نه عذر و بهانه ای برای آن. (...علی الذین یستأذنونک و هم اغنیاء)
2- شانه خالی کردن از مسئولیّت، موجب بدفرجامی و از دست دادن شناختِ صحیح می شود. (طبع، لایعلمون)