فهرست کتاب


تفسیر و مفسران (جلد دوم)

آیت الله محمد هادی معرفت

1. ضعف سندها

از جمله عواملی که باعث کم اعتباری تفسیر نقلی می شود، ضعف سند در روایات تفسیری است؛ چون افراد مجهول الحال یا ضعیف در سلسله سند این روایات فراوانند؛ یا اینکه در سندها ارسال روی داده است و بعضا حذف شده اند و یا به طور کلی فاقد سندند. تمام این عوامل موجب می شود طریق رسیدن به تفسیر نقلی کم اعتبار و غیر قابل اعتماد باشد.
اکنون پرسشی که مطرح می شود و لازم است در آن ژرف اندیشی شود این است که ارزش حدیث (خبر واحد) در باب تفسیر و نیز در تاریخ چه قدر است و جایگاه آن کجاست؟
ارزش خبر واحد در تفسیر و تاریخ، تنها با در نظر گرفتن خود متن تعیین می شود نه سند آن؛ یعنی محتوای حدیثی که وارد شده تا ابهام موجود در یک موضوع را برطرف کند در نظر گرفته می شود و خود متن خبر شاهد صدق آن خواهد بود و اگر ابهام را برطرف نکند - هر چند از نظر سند صحیح باشد - دلیلی بر پذیرش تعبدی آن نداریم. بنابراین، حدیث مأثور از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم یا یکی از امامان معصوم (علیهم السلام) یا فردی از دانشمندان صحابه یا بزرگان تابعان، اگر شناخت ما را نسبت به موضوع افزایش دهد یا ابهام موجود در لفظ قرآن یا معنای آیه را برطرف کند، همین ویژگی گواه صدق و درستی آن است؛ زیرا آنان شأن نزول آیات را بهتر می دانند یا حداقل آسانتر بدان دسترسی داشته اند؛ چون یا خود شاهد نزول آیه در موارد خاص بوده اند و برای ما نقل کرده اند و یا به زمان نزول نزدیک بوده اند و شیوه عُقَلا بر این است که خبر شخص ثقه و حتی کسی را که فسق آشکار ندار می پذیرند. آیه ان جاءکم فاسق بنبأ فتبینوا...(39) به همین شیوه اشاره دارد؛ بدین معنا که عقلا بر گفته خبر دهنده ای اعتماد می کنند که آشکارا بی پروایی نکند و از کسانی نباشد که در پنهان و آشکار از خداوند ترسی ندارد.
نتیجه اینکه: هر کسی صدق و امانت داری او روشن باشد، خبرش پذیرفته می شود و هر کس به دروغگویی و خیانت در خبر شهره باشد، سخنش پذیرفته نیست و هر کس مجهول الحال باشد لازم است درنگ کنیم تا اگر قراین صدق او آشکار شود خبر را بپذیریم وگرنه آن را رد کنیم.
بنابراین، شرط پذیرفته شدن خبر، آن است که قراین درستی همراه آن باشد؛ به این معنا که در کتابی معتبر یافت شود و راوی آن به صداقت و امانت مشهور باشد یا دست کم به دورغگویی و خیانت شناخته شده نباشد. متن خبر از سلامت و استحکام برخوردار باشد؛ به گونه ای که یا موجب علم شود و یا شک و تردید را از انسان زایل کند و با عقل و نقل قطعی در دین و شریعت تعارض نداشته باشد که اگر این امور در حدیثی فراهم آید، اطمینان آور است و می شود بر آن اعتماد کرد. از این رو خبر - هر چند از نظر سند مرسل باشد - اگر دیگر شروط پذیرش را دارا باشد، پذیرفتنی است.

2. جعل در تفسیر

از مهمترین اسباب ضعف تفسیر نقلی وجود احادیث جعلی است؛ زیرا در کنار جعل احادیث در زمینه مسائل مختلف مذهبی، انگیزه برای جعل و پردازش احادیث در زمینه تفسیر نقلی نیز زیاد بود. این انگیزه ها می توانست سیاسی، مذهبی، کلامی و حتی عاطفی باشد که لزوما نه از روی سوء نیت بلکه به علت بی دقتی، به جعل حدیث منجر شده باشد.
نکته مهم اینجاست که قرآن محور اساسی بود و دین و سیاست و روش زندگی آن زمان بر محور آن دور می زد؛ لذا پیروان و گروندگان به هر مسلکی ناچار می بایست به قرآن چنگ می زدند و از رهگذر آیات کریمه آن برای رسیدن به اهدافشان - خیر یا شر - مستمسکی بیابند، که این امر به رواج بازار دروغ پردازی در زمینه تفسیر و حدیث در آن روزگار دامن زد. این کار در زمان معاویه به دست او آغاز شد. معاویه برای جعل حدیث یا تغییر و دگرگونی احادیث جایزه قرار می داد(40) تا آن احادیث در جهت تمشیت سیاستهای جفا کارانه اش به کار رود. این بدعت شوم در تمام دوران حکومت امویان رواج یافت و سپس در عهد عباسیان رو به فزونی نهاد و گسترده گردید.
محمد حسین ذهبی می گوید: آغاز جعل حدیث به سال 41 هجری (بعد از وفات امام علی (علیه السلام)) که اختلاف سیاسی بین مسلمانان بالا گرفت و گروه گروه شدند، بر می گردد. در این روزگار بدعتگذاران و پیروان هوی و هوس ظهور کردند و بدعتهای خود را رواج دادند و بر برداشتهای هوس آمیز خود تعصب ورزیدند. عده ای از کسانی که در دورن کافر بودند، ظاهرا به اسلام گرویدند و به قصد نیرنگ زدن و گمراه کردن مسلمانان تعداد بسیار زیادی روایات باطل جعل کردند تا به اغراض پلید و هوسهای نفسانی خود جامه عمل بپوشانند.(41)
ابوریه می گوید: پژوهشگران و دانشمندان محقق همگی اتفاق نظر دارند که آغاز حدیث پردازی و جعل آن از زبان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به سالهای پایانی خلافت عثمان و بعد از آشوبی که منجر به قتل وی شد باز می گردد. آنگاه پس از بیعت مسلمانان با امام امیر مؤمنان (علیه السلام) این عمل شدت گرفت؛ چون هنوز همه مسلمانان با امام (علیه السلام) بیعت نکرده بودند که شیاطین اموی برای غصب خلافت و تبدیل آن به یک حکومت اموی دست به کار شدند و با کمال تأسف موفق هم شدند.(42)
شیخ محمد عبده درباره این قضیه می گوید: بعد از آشوب بزرگ زمان عثمان، عده ای از کسانی که با خلیفه چهارم (امام امیر مؤمنان (علیه السلام)) بیعت کرده بودند پیمان شکنی کردند و جنگهایی بین مسلمانان برپا شد که در نتیجه به حکومت امویان منجر شد. در این روزگار جماعت مسلمانان از هم پاشید و ریسمان وحدت آنان پاره شد. مردم به احزاب گوناگونی تقسیم شدند که هر کدام درباره خلافت نظری داشتند و برای غلبه رأی خود بر دیگران - قولا و عملا - وارد میدان شدند. آغاز جعل حدیث و تأویل آیات قرآن از همین زمان بود و سپس اوج گرفت.(43)

عمده ترین عوامل جعل حدیث

عوامل فراوانی برای جعل حدیث و نسبت دروغ بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و اصحاب برگزیده آن حضرت و ائمه اطهار (علیهم السلام) ذکر کرده اند که عمده ترین آنها از این قرار است:
1. احادیثی که توسط زنادقه (بی دینان) مسلمان نما و منافق جعل شده و قصد آنان از این کار افساد در دین و ایجاد اختلاف و تفرقه بین مسلمانان بود. حماد بن زید می گوید: زنادقه چهار هزار حدیث جعل کرده اند، و ابو ریه می گوید: آنچه حماد بن زید نقل کرده است، احادیثی است که او به آنان دست یافته و توانسته است دروغ بودن آنها را هویدا سازد(44) وگرنه زنادقه حجمی بسیار انبوه از احادیث را جعل کرده اند. معروف است که عبدالکریم بن ابی العوجاء - دائی معن بن زائده و پیش زاده (ربیب) حماد بن سلمه که احادیث جعلی را در نوشته های حماد وارد می کرد - هنگامی که دستگیر شد و او را نزد محمد بن سلیمان بن علی آوردند، محمد دستور داد او را به جهت زندیق بودنش گردن بزنند. وقتی به کشته شدن یقین کرد، گفت: به خدا سوگند، چهار هزار حدیث جعلی را به احادیث شما افزوده ام که در آنها حلال را حرام و حرام را حلال کرده ام. روزی را که باید روزه بگیرید شما را به افطار برانگیخته و روزی که نباید روزه گرفت شما را وادار به روزه کرده ام. اگر یک بی دین توانسته باشد هزاران حدیث جعل کند، جمع بی دینان - که تعداد آنان کم هم نیست - چه کرده اند؟ همچنین حماد بن زید از جعفربن سلیمان نقل می کند که: از مهدی (عباسی) شنیدم که می گفت: یکی از زنادقه نزد من اقرار کرد چهار صد حدیث جعل کرده است که در میان مردم رواج دارد. ابن جوزی نیز از حماد بن زید نقل می کند: زنادقه چهارده هزار حدیث از زبان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم جعل کرده اند.(45)
جلال الدین سیوطی نقل می کند که ابن مبارک درباره احادیثی که در زمینه فضایل سوره ها به ابی بن کعب نسبت داده شده است گفت: گمان می کنم اینها را زنادقه جعل کرده باشند.(46) اینها این کار را برای بدنام کردن و بی ارزش کردن قرآن انجام داده اند.
ابن جوزی می گوید: عده ای از جاعلان حدیث از کرده خود پشیمان شده و از این کار دست برداشتند. ابن ابی شیبه نقل می کند: بر گرد کعبه طواف می کردم؛ مردی که جلو من در حال طواف بود می گفت: خدایا مرا بیامرز! ولی گمان نمی کنم چنین کنی! گفتم: ای مرد، ناامیدی تو از آمرزش، از گناهت زیانبارتر است. گفت: رهایم کن. گفتم: مشکل تو چیست؟ گفت: من به دروغ، پنجاه حدیث به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نسبت داده ام که در میان مردم پراکنده شده است، و نمی توانم آنها را باز گردانم. ابن لهیعه می گوید: بر پیر مردی وارد شدم که گریه می کرد؛ سبب گریه را جویا شدم، گفت: چهارصد حدیث جعل کرده ام که بین مردم پخش شده است و اکنون نمی دانم چه کنم!؟.(47)
2. جعل حدیث به خاطر یاری رساندن به مذاهب، چه در زمینه اصول معارف و چه در خصوص فروع احکام.
هنگامی که مذاهب و آراء گوناگون سر بر آوردند هر گروهی با همه توان تلاش می کرد مذهب و عقیده خودش را نیرو و تأثیر بخشد. کم کم باب مجادله و مناظره درباره مذاهب و دیدگاه های مختلف نیز گشوده شد و هدف در آن، فقط محکوم کردن طرف مقابل بود گرچه به بهای کاستن از کرامت دین باشد.
ابن جوزی از دار قطنی و او از ابو حاتم ابن حبان نقل می کند که از عبدالله بن علی شنیدم و او از محمد بن احمد بن جنید شنیده بود که: عبدالله بن یزید معری از مردی بدعت گذار که از کارش دست برداشته بود حکایت می کند که می گفت: دقت کنید حدیث را از چه کسی فرا می گیرید؛ چون ما عادت داشتیم برای تأیید هر رأی و نظری حدیثی جعل کنیم... و باز از ابن لهیعه نقل می کند که گفت: پیر مردی از خوارج را دیدم که توبه کرده بود و می گفت: محتوای احادیث متن دین است؛ پس دقت کنید که حدیث را از اهلش بیاموزید؛ چون ما عادت داشتیم هر چه را خوش داشتیم آن را در قالب حدیثی قرار می دادیم. از فرد دیگری نیز نقل می کند که گفت: هرگاه ما گرد هم می نشستیم و چیزی را در جمع خود می پسندیدیم، آن را در قالب حدیثی مطرح می ساختیم.(48)
ابوریه می گوید: جعل حدیث برای تأیید مذهب تنها دامن اهل بدعت و هواداران مذاهب عقیدتی را نگرفته بود. در میان اهل سنت که در مذاهب فقهی با هم اختلاف داشتند نیز کسانی بودند که احادیث بسیاری را در تأیید مذهب یا بزرگداشت امام خودشان جعل می کردند. از آن جمله حدیثی است که پیروان ابو حنیفه از ابو هریره و او از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در نکوهش شافعی و ستایش ابو حنیفه نقل کرده اند، بدین مضمون: در میان امت من مردی به نام محمد بن ادریس سر بر خواهد آورد که ضررش بر امت از شیطان بیشتر است، و نیز مردی به نام ابو حنیفه ظهور خواهد کرد که چراغ امت من است. این روایت را خطیب بغدادی با اکتفا به قسمت مربوط به ابو حنیفه آورده است و در پی آن می گوید: حدیثی ساختگی است که توسط محمد بن سعید مروزی بورقی جعل شده است. او نیز آن را در شهرهای خراسان و سپس در عراق نقل کرده و به آن چنین افزوده است: و در میان امت من مردی به نام محمد بن ادریس سر بر خواهد آورد که فتنه اش از فتنه شیطان برای امت من زیانبارتر است. - ابوریه می گوید: - با اینکه بطلان این حدیث هویداست، ولی در میان فقیهان صاحب نام مذهب حنفی هنوز کسانی یافت می شوند که در کتابهای فقهی خود، بخشی از حدیث را که به توصیف ابو حنیفه پرداخته و او را چراغ امت خوانده است نقل می کنند و آن را برهان بزرگداشت و برتر بودن امام خود بر سایر امامان مذاهب اهل سنت می پندارند. این امر شافعیان را بر آن داشته تا در اقدامی متقابل، حدیثی درباره امام خودشان جعل کنند و از این راه اثبات کنند که وی از تمام امامان برتر است. متن حدیث از این قرار است: قبیله قریش را گرامی بدارید؛ زیرا دانشمند آنان سرتاسر گیتی را پر از دانش خواهد کرد. هواداران امام مالک هم بی کار ننشستند. آنان نیز دیری نپایید که حدیثی بدین مضمون جعل کردند: مردم، شرق تا غرب گیتی را جستجو می کنند ولی داناتر از عالم مدینه (یعنی مالک) کسی را نمی یابند. احادیث مشابه دیگری نیز در این زمینه ساخته اند.(49)
علاوه بر اینها احادیث زیادی هم در تأیید آراء فقهی جعل شده است. ابو عباس قرطبی در شرح صحیح مسلم می گوید: برخی از فقهای اهل رأی، اجازه داده اند حکمی را که قیاس جلی بدان اشاره دارد صریحا به پیامبر نسبت داده شود و لذا درباره آن می گویند: قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم. لذا وقتی به کتابهای آنان می نگریم، آنها را پر از احادیثی می یابیم که خود متن گواه ساختگی بودن آن است؛ زیرا شباهت زیادی به فتاوای فقها دارد و هرگز به شیوایی سخن پیامبر نمی ماند. علاوه بر اینکه سند صحیحی هم برای آن نقل نمی کنند.
ابو شامه در مختصر کتاب المؤمّل خود می گوید: از کارهایی که بزرگان فقه درباره احادیث پیامبر و دیگر منقولات مرتکب شده اند، این است که برای تأیید مذهب خود بارها به احادیث ضعیف استدلال کرده اند؛ گاه از احادیث چیزی را کم کرده و گاهی بر آن افزوده اند. - وی در ادامه می گوید: - این گونه احادیث در کتابهای ابوالمعالی و شاگردش ابو حامد بغایت زیاد است.(50)
3. جعل حدیث برای ترغیب، تشویق و ترهیب (ترساندن)؛ واعظان و معلمان اخلاق با این هدف توجه کمتری در جهت تصحیح روایات کرده و نسبت به آن تساهل ورزیده اند. حتی برخی، چون هدف را که هدایت مردم است نه گمراه ساختن، آن را سودمند دانسته اند، از این هم فراتر رفته و گاه دست به جعل حدیث زده اند، با این توجیه که حدیث را به خاطر خدا جعل کرده اند، و این گونه دروغ گفتن را برای خدا روا داشته اند، و گفته اند: برای پیامبر خدا است نه علیه او. ابوریه درباره عُبّاد(51) و صوفیه می گوید: دروغ گفتن در بین آنان رایج است و بدن شناخت و دقت و آگاهی، حدیث نقل می کنند؛ لذا نباید به احادیث انباشته شده در کتابهای وعظ و عرفان و تصوف اعتماد کرد مگر آنکه سند، نقل شده و میزان اعتبار حدیث معلوم گردیده باشد. این حکم تنها شامل کتابهایی نیست که مولف آن شهرت علمی ندارد مانند نزهه المجالس که چه در زمینه حدیث و چه غیر آن، انباشته از دروغ است؛ بلکه کتابهای دانشمندان بزرگی همچون احیاء العلوم غزالی هم مشتمل بر احادیث جعلی زیادی است.(52)
متأسفانه برخی از کتابهای موعظه و ارشاد ما هم همین عیب را دارد؛ مانند کتاب الانوار النعمانیه سد نعمت الله جزایری که سرشار از احادیث دروغ و سخنان عجیب و غریب است و نیز کتاب خزائن الجواهر مرحوم نهاوندی که مشتمل بر مطالب شگفت انگیزی است و همچنین کتابهایی که متأخرین درباره واقعه کربلا و مراثی نوشته اند؛ همچون کتاب محرق القلوب مولی مهدی نراقی و کتاب اسرار الشهاده آقا بن عابد دربندی که انباشته از باورنکردنیهاست.
متأسفانه نظیر این کتابها که به دست نویسندگان کوته اندیش نوشته شده بسیار است. آنان در امر دین تساهل می ورزیدند و گمان می کردند کار نیک انجام می دهند. خداوند از تقصیر آنان بگذرد.
ابن جوزی از محمود بن غیلان نقل می کند که از مؤمّل شنیدم، می گفت: فردی درباره فضایل سوره های قرآن از ابی بن کعب برایم حدیثی نقل کرد. به او گفتم: چه کسی این روایت را برایت نقل کرده است؟ گفت: مردی در مدائن که اکنون زنده است. نزد او رفم و از او پرسیدم. او گفت: پیرمردی در واسط آن را برایم روایت کرد که هنوز هم زنده است. نزد او رفتم. او گفت: مردی در بصره این حدیث را برایم نقل کرد، نزد مرد بصری رفتم، گفت: شیخی در آبادان آن را برایم روایت کرد، نزد مرد آبادانی رفتم و درباره حدیث از او پرسیدم. دستم را گرفت و به خانه ای برد که در آنجا جمعی از متصوفه گرد آمده بودند که شیخ آنان در میانشان حضور داشت. گفت: این مرد برایم نقل کرده است. به او گفتم: ای شیخ چه کسی این روای را برایت نقل کرده است! گفت: کسی برایم روایت نکرده است ولی ما دیدیم مردم از قرآن روی گردانده اند، این حدیث را برای آنان جعل کردیم تا به قرآن روی آورند.(53)
لذا یحیی بن سعید قطان می گوید: من ندیده ام صالحان را به اندازه ای که درباره حدیث دروغ گفته اند، درباره چیز دیگری دروغ گفته باشند. مسلم سخن یحیی را چنین تأویل می کند و می گوید: منظور او آن است که دروغ بر زبان آنان جاری می شود ولی در دروغگویی تعمد ندارند.(54)
قرطبی در کتاب تذکار می گوید: احادیث دروغ و اخبار باطلی را که جاعلان حدیث و خبر پردازان درباره فضیلت برخی از سره های قرآن و فضایل اعمال دیگر ساخته اند، هیچ اعتباری ندارد. عده زیادی دست به این کار زده اند و به گمان خود مردم را به اعمال نیک فرا خوانده اند. این گونه روایات از ابو عصمه نوح بن ابو مریم مروزی و محمد بن عکاشه کرمانی و احمد بن عبدالله جویباری و دیگران نقل شده است. به ابو عصمه گفتند: تو در این زمان چگونه از طریق عکرمه از ابن عباس درباره فضیلت تک تک سوره های قرآن حدیث نقل می کنی؟ گفت: من دیدم مردم از قرآن روی بر تافته و به فقه ابو حنیفه و مغازی محمد بن اسحاق پرداخته اند؛ لذا این احادیث را برای رضای خدا ساختم تا مردم مجددا به قرآن روی آورند. - قرطبی ادامه می دهد: - حاکم و دیگر محدثان بزرگ آورده اند: مردی از زهاد کار خودش را جعل احادیث در فضیلت قرآن و سوره های آن قرار داده بود. به او گفتند: چرا چنین کردی؟ پاسخ داد: دیدم مردم از قرآن روی برتافته اند؛ خواستم آنان را به قرائت قرآن تشویق کنم! گفتند: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: هر کس از روی عمد به من دروغ نسبت دهد، جایگاهش را در دوزخ فراهم آورده است جواب داد: من علیه پیامبر به دروغ جعل نکرده ام، بلکه برای پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و به سود او چنین کردم!.
قرطبی به منظور هشدار دادن نسبت به احادیث جعلی می گوید: بدترین و مضرترین ایشان زاهد پیشگانی هستند که به گمان خویش حِسبَتا یعنی برای هدایت مردم و قربة الی الله جعل حدیث می کنند و مردم هم جعلیات آنان را به سبب اعتمادی که به ایشان داشته اند، پذیرفته اند. این قوم با این کار، هم خود گمراه شده اند و هم دیگران را به گمراهی افکنده اند.(55)
از جمله اینان، میسرة بن عبد ربه - که در دروغ پردازی و جعل حدیث شهره است - چهل حدیث در فضیلت شهره قزوین جعل کرده است. ابو زرعه می گوید: او در جواب اعتراضات می گفت: با این کار به خدا تقرب می جویم. ابن طباع می گوید: به میسره گفتم: این احادیث را که من قرأ کذا فله کذا را از کجا آورده ای؟ گفت: خودم جعل کردم تا مردم را به قرائت این سوره ها تشویق کنم، این در حالی است که عده ای او را زاهد دانسته اند، و نیز حسن - راوی مسیب بن واضح - از کسانی است که از این نوع احادیث جعل کرده است. همچنین نعیم بن حماد که برای تقویت سنت به جعل حدیث می پرداخته است!(56) و نیز هیثم طائی که تمام شب با نماز به صبح می آورد و چون روز می شد به جعل حدیث می پرداخت. امثال این زاهد مآبان که به پندار خویش برای تقرب به خدا حدیث جعل می کردند فراوانند.(57)
ابن جوزی می گوید: گروهی از واضعان حدیث کسانی هستند که برای ترغیب یا بیم دادن مردم حدیث جعل کرده اند تا به گمان خود آنان را به کار خیر وادارند و از کار ناپسند باز دارند. که این یک نوع معامله شخصی و خود سرانه بر سر دین است. مفهوم کار این افراد این است که شریعت ناقص و نیازمند به تکمیل است و ما آن را کامل کردیم. - سپس ابن جوزی از ابو عبدالله نهاوندی نقل می کند که: - نهاوندی به غلام خلیل گفت: این احادیثی که درباره اخلاق و عرفان نقل کرده ای از کجاست؟
گفت: آنها را جعل کردیم تا دلهای مردم را به رحم آوریم. این در حالی است که همین غلام خلیل تظاهر به زهد می کرد و خود از شهوات دنیا روی بر می تافت و قوت متصوفانه او باقلا بود و در روز مرگش تمام بازار بغداد تعطیل شد.(58)
4. جعل حدیث برای تقرب به سلاطین؛ برخی از محدثان ضعیف النفس و ضعیف الایمان برای نزدیک شدن و موقعیت یافتن نزد سلاطین و حکام، دست به جعل حدیث می زدند؛ چون این کار خوشایند حکام بود و بدی و زشتی سیاست و حکومت آنان را کمرنگتر می نمود. هارون الرشید از کبوتر و کبوتربازی خوشش می آمد. - روزی در حالی که ابو البختری قاضی(59) نزد او بود - کبوتری به وی اهدا شد. ابو البختری گفت: ابو هریره از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت کرد که لاسبق الا فی خف أو حافر أو جناح(60) کلمه جناح را از پیش خود افزود و این حدیث را برای خوشایند رشید جعل کرد. رشید هم به او جایزه ای گرانبها داد. وقتی خارج شد، رشید گفت: به خدا سوگند دانستم که دروغ می گوید. رشید دستور داد کبوتر را ذبح کنند. گفتند: گناه کبوتر چیست؟ گفت: به سبب این کبوتر بود که او بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دروغ بست.(61) نظیر این داستان را ابن جوزی به غیاث بن ابراهیم در حضور مهدی عباسی نسبت داده است.(62)
همچنین ابو البختری برای هارون الرشید از جعفر بن محمد از پدرش نقل می کند: جبرئیل بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نازل شد در حالی که حضرت قبایی سیاه به تن داشت و کمربندی بر آن بسته بود. این حدیث را به دلیل اینکه شعار عباسیان پوشیدن لباس سیاه بود جعل کرد. در این هنگام یحیی بن معین وارد شد و به او گفت: دروغ گفتی دشمن خدا! و به سربازان دستور داد که او را بگیرند. معافی تمیمی در این باره می گوید:
ویل و عول لأبی البختری - اذا توافی الناس فی المحشر
من قوله الزور و اعلانه - بالکذب فی الناس علی جعفر...(63)
تا آخر ابیات که مشهور است. هنگامی که خبر مرگ او به ابن المهدی رسید، خدای را سپاس گفت که مسلمین را از شر او راحت ساخت.(64)
ابن جوزی از زکریا بن یحیی ساجی نقل می کند که گفت: برایم نقل شده است که ابو البختری در دورانی که قاضی بود بر هارون الرشید وارد شد. در این هنگام هارون کبوتری را پرواز می داد. هارون گفت: آیا درباره این کار من حدیثی به خاطر نداری؟ گفت: هشام بن عروه از پدرش از عایشه برایم روایت کرده است: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم کبوتر پرواز می داد (کان یطیر الحمام). در این هنگام هارون گفت: از پیش رویم برو! و گفت: اگر او از قریشیان نبود بی درنگ عزلش می کردم. - ابن جوزی می گوید: - این حدیث از ساخته های دست وهب بن وهب، ابو البختری است که از جعل کنندگان بزرگ حدیث است.(65)
ابن جوزی حدیث قبای سیاه را همچنین آورده است: هنگامی که هارون الرشید وارد مدینه شد، حیا کرد که با قبای سیاه و تسمه بر کمر، بر منبر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم برآید. ابو البختری گفت: جعفر بن محمد از پدرش برای ما روایت کرد که جبرئیل بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرود آمد در حالی که قبای سیاه بر تن داشت و کمربند بسته و در آن خنجری جای داده بود. یحیی بن معین می گوید: به حلقه درس ابوالبختری در آمدم که داشت همین حدیث را با سند از جعفر بن محمد از پدرش از جابر نقل می کرد. به او گفتم دروغ بر پیامبر بستی ای دشمن خدا!
یحیی گفت: نگهبانها مرا دستگیر کردند. گفتم: ای مرد گمان می کند جبرئیل در حالی که قبا بر تن داشت بر پیامبر نازل گردید. نگهبانها به من گفتند: این مرد واقعا قصه پرداز دروغگویی است و مرا رها کردند.(66)
احادیث درباره فرزندان عباس و حکومت آنان و خصوصا لباس ویژه آنان که جبرئیل آن لباس را به تن می کرد، فراوان است و ابن جوزی بسیاری از آنها را در کتاب الموضوعات نقل و به گونه ای نیکو ابطال کرده است.(67)
5. جعل حدیث در راستای سیاست؛ معاویه نخستین کسی بود که سیاستش را بر جعل و دگرگونی احادیث گذاشت تا به اهداف شوم خود که همان پیروزی بر اسلام حقیقی و ناب بود، دست یابد.
استاد ابوریه می گوید: ضرورت ایجاب می کند تا از یکی از عوامل بسیار مهم جعل حدیث که تأثیر عمیقی بر زندگی مسلمانان داشته است پرده برداریم و سخن بگوییم؛ زیرا آثار این عمل تاکنون در افکار مسموم و عقلهای متحجّر و واپس گرا و انسانهای متعصب باقی است. آری دست سیاست از آستین برآمد و در جعل حدیث دخالت کرد و اثر بسیار عمیقی بر این امر نهاد و جریان جعل حدیث را رهبری کرد و در اختیار گرفت تا از آن، در جهت تأیید سیاستهای اعمال شده و قوام بخشیدن به پایه های حکومت بهره برداری نماید.
اوج این جریان در زمان معاویه بود که با مال و نفوذ خود به آن سرعت بخشید؛ لذا جاعلان حدیث نه تنها در بیان فضایل معاویه و ستودن او دست به جعل حدیث زدند بلکه متعصبانه به یاری او پرداختند؛ تا جایی که مقام شام - پایگاه حکومت معاویه - را تا حدی بالا بردند که نه مدینة الرسول و نه مکه معظمه که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در آن متولد شده بود به پایه آن نمی رسید. در این امر بغایت زیاده روی کردند و فراوان نوشتند؛ چنان که درباره عظمت شام و معاویه کتابها فراهم آمد...(68)
ابن ابی الحدید از استاد خود ابو جعفر اسکافی نقل می کند: معاویه گروهی از صحابه و عده ای از تابعان را مأمور ساخت که درباره علی (علیه السلام) احادیثی جعل کنند که موجب طعن در شخصیت حضرت و بیزاری مردم از وی بشود و برای این خوش خدمتی، جوایزی قرار داد که آنان را به طمع انداخت؛ لذا از صحابه، ابو هریره، عمرو بن عاص و مغیرة بن شعبه و از تابعان، عروة بن زبیر آنقدر حدیث جعل کردند که رضایت خاطر معاویه جلب شد. در زیر به نمونه هایی از این احادیث اشاره می کنیم:
زهری روایت می کند: عروة بن زبیر از عایشه چنین روایت کرده است: روزی نزد پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بودم که عباس و علی (علیه السلام) وارد شدند. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: ای عایشه! این دو نفر غیر مسلمان از دنیا خواهند رفت! در حدیث دیگری از عروه نقل می کند که گفت: عایشه برایم نقل کرد: نزد پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بودم که عباس و علی (علیه السلام) داخل شدند: پیامبر به من فرمود: ای عایشه! اگر خوش داری به دو نفر از اهل دوزخ بنگری، به این دو مرد که وارد شدند بنگر.
بخاری و مسلم با سندهای متصل به عمروبن عاص، از قول او آورده اند که: از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم شنیدم که می گفت: آل ابو طالب اولیا و دوستداران من نیستند؛ دوستداران من خدا و مومنان صالحند.
از ابو هریره هم روایتی نقل شده است که مضمون آن این است: علی (علیه السلام) در زمان حیات پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از دختر ابو جهل خواستگاری کرد. پیامبر خشمگین شد و در خطبه ای چنین فرمود: نه، به خدا سوگند، دختر ولی خدا نمی تواند با دختر دشمن خدا - ابو جهل - در زیر یک سقف جمع شوند. فاطمه (علیهما السلام) پاره تن من است، آنچه موجب آزار او شود موجب آزار من نیز هست؛ اگر علی دختر ابو جهل را می خواهد، از دختر من جدا شود و هر کار می خواهد بکند... و نیز ابو جعفر از اعمش روایت می کند که در عام الجماعه(69) ابو هریره با معاویه به عراق آمد و به مسجد کوفه وارد شد. دید تعداد زیادی از مردم به استقبال او آمده اند؛ بر روی زانوهای خود نشست و چند بار بر پیشانی خود زد؛ آنگاه گفت: ای مردم عراق، آیا شما گمان می کنید من بر خدا و رسولش دروغ می بندم(70) و با این کار آتش جهنم را برای خودم فراهم می آورم! به خدا سوگند از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم شنیدم که می فرمود: هر پیامبری حرمی دارد و حرم من در مدینه است. در محدوده عیر و ثور.(71) هر کس در آن بدعتی پدید آورد لعنت خدا و فرشتگان و همه مردم بر او باد و من گواهی می دهم که علی در آن بدعت نهاد. چون این سخن به معاویه رسید او را ستود و پاداشی نیکو داد و به امارت مدینه منصوب کرد.(72)
همچنین ابن ابی الحدید از استادش ابو جعفر اسکافی نقل می کند که: معاویه صد هزار درهم به سمرة بن جندب داد تا روایت کند آیه و من الناس من یعجبک قوله فی الحیاة الدنیا و یشهد الله علی ما فی قلبه و هو ألد الخصام و اذا تولی سعی فی الارض لیفسد فیها و یهلک الحرث و النسل و الله لا یحب الفساد(73) درباره علی بن ابی طالب و آیه و من الناس من یشری نفسه ابتغاء مرضاة الله و الله رؤف بالعباد(74) درباره ابن ملجم نازل شده است. سمره قبول نکرد؛ دویست هزار درهم به او داد، باز هم نپذیرفت؛ سیصد هزار درهم به او داد، باز هم نپذیرفت؛ تا اینکه چهارصد هزار درهم به او داد و او پذیرفت و چنین روایتی را جعل کرد.(75)
آری معاویه نیاز داشت که از مقام و مرتبه ای برخوردار باشد تا با کسی چون امام علی (علیه السلام) برابری کند؛ لذا کوشش می کرد مقام پست خودش را بالا ببرد تا امکان مقابله با امیر مؤمنان (علیه السلام) را پیدا کند؛ از این رو جایزه ها می گذاشت تا در فضیلت وی و پایگاه حکومتش حدیث جعل کنند و در این راه از هیچ کوششی فروگذار نمی کرد.
ابوریه می گوید: معاویه و پدرش - چنان که روشن است - در روز فتح مکه اسلام آوردند؛ لذا از طلقاء (آزاد شدگان) به شمار می آید و نیز از گروه مولفة قلوبهم است که به عنوان اجرت اسلام آوردنشان، از پیامبر پول می گرفتند. اوست که اساس خلافت راستین در اسلام را ویران کرد و بعد از او تا کنون، خلافت بر اساسی، استوار نشد. دمشق را پایتخت حکومت خود قرار داد. درباره خود او و فضیلت شام احادیث فراوانی ساختند و به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نسبت دادند. اکنون برخی از این احادیث را ذکر می کنیم:
ترمذی روایت می کند: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم درباره معاویه گفت: خداوندا! او را هدایتگر و هدایت شده قرار ده! در حدیث دیگری آمده است که پیامبر فرمود: پروردگارا! به او کتاب و حساب بیاموز و از عذاب مصونش بدار! در روایتی دیگر، این عبارت نیز اضافه شده است: و او را به بهشت وارد کن.
برغم فزونی احادیث بی اساس که درباره فضایل معاویه جعل شده است، اسحاق بن راهویه - امام برجسته حدیث و استاد بخاری - می گوید: حتی یک حدیث صحیح درباره فضیلت معاویه وجود ندارد.(76)
علامه امینی احادیث صحیحی را که هیچ خدشه ای در سند آنها نیست در نکوهش معاویه نقل کرده و گفتار جامعی درباره غلوگرایی ها در شأن معاویه دارد که ما را از سخن گفتن در اینجا بی نیاز می کند.(77)
نیز استاد ابوریه می گوید: تمجید کاهنان یهودی (کعب الاحبار و دنباله روهای وی) از شام به عنوان جایگاه فرمانروایی پیامبر، برای اغراضی بود که در دل پنهان داشتند وگرنه در گذشته روشن ساختیم که شام هیچ فضیلتی نداشت و شایسته آن همه تمجید نبود؛ جز اینکه دولت بنی امیه در آنجا پایه گذاری شد؛ دولتی که نظام حکومتی اسلام را از خلافت شایسته، به پادشاهی ستمگونه بدل ساخت؛ دولتی که در سایه حمایت آن، فرقه های اسلامی یکی پس از دیگری سر بر آورد و باعث فروپاشی قدرت و تجزیه دولت اسلامی شد و در آن زمان، جعل حدیث بالا گرفت. البته چنین شرایطی، کاهنان یهودی را بر آن داشت تا فرصت را مغتنم بشمارند و در آتش فتنه بدمند و آشوب را با انبوهی از احادیث دورغین و نیرنگ آمیز گسترده نمایند. از جمله این دورغها این بود که در ستایش شام و ساکنان آن بغایت کوشیدند و اظهار داشتند که آنچه خیر است یکجا در شام فراهم آمده و آنچه شر است بتمامه در دیگر سرزمینهاست.(78)
از جمله بافته های این کاهنان در فضیلت شام، آنکه پادشاهی و سلطنت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در شام ظهور خواهد کرد. بیهقی در کتاب دلائل از ابو هریره - شاگرد و دست پرورده کعب الاحبار - روایت یم کند: خلافت در مدینه و پادشاهی در شام خواهد بود. و باز از کعب الاحبار است: مردم شام شمشیری از شمشیرهای خداوندند که خدا به وسیله ایشان از تبه کاران انتقام می گیرد.
نیز روایت کرده اند: بزودی شام بر روی شما گشوده خواهد شد. پس اگر خواستید در آنجا منزل اختیار کنید، در شهری انتخاب کنید که نامش دمشق است - پایتخت امویان - چه اینکه آن شهر مرکز ارتش اسلام در رفع فتنه ها است، و خرگاه آن در سرزمینی است که به آن غوطه می گویند.(79)
دمشق را تا آنجا ستودند که گفتند مقصود از ربوه در آیه مبارکه و آویناهما الی ربوة ذات قرار معین(80) دمشق است. و این گفته را به پیامبر اکرم نسبت دادند. ابو هریره دمشق را یکی از شهرهای بهشت شمرده است و نیز در حدیث دیگری از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم چنین نقل می کند که فرمود: چهار شهر، از شهرهای بهشتند: مکه، مدینه، بیت المقدس و دمشق.(81)
همچنین معاویه را - که بخوبی از کعب آموخته بود چگونه حدیث جعل کند - می بینیم که خود را این گونه می ستاید که پیامبر به او وعده داده است بزودی خلافت آن حضرت به او خواهد رسید. او در خطبه ای که بعد از بازگشت از عراق و بیعت امام حسن (علیه السلام) در سال 41 هجری، در شام ایراد کرد می گوید: ای مردم، رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: تو بزودی بعد از من به خلافت خواهی رسید. پس سرزمین مقدس را برای پایگاه حکومت خود انتخاب کن؛ چون ابدال(82) در آن سرزمینند.(83)
ابوریه می گوید: هنوز از آن زمان که معاویه شام را سرزمین ابدال نامید چندان گذشته بود که احادیثی منسوب به پیامبر بر دست این ابدال ظهور کرد؛ که سیوطی در الجامع الصغیر آنها را آورده است.(84)
تاکنون از بخش عظیمی از نیرنگهای یهودیان بداندیش نسبت به مسلمانان و دین و حاکمیت اسلام پرده برافتاد؛ زیرا اینان تنها به آنچه درباره فضیلت شام گفتند اکتفا ننمودند و بسیار بر آن افزودند تا آنجا که گفتند: فرقه پیروزمند و بر حق، در شام ظهور می کند و حتی گفتند: نزول عیسی از آسمان هم در سرزمین شام خواهد بود.
در صحیح مسلم و بخاری آمده است: یک طایفه از امت من همیشه بر حق و پیروزمندند. خذلان و مخالفت کسی به آنان ضرر نمی رساند و آنان بر این صفت تا قیامت باقی اند. بخاری نقل می کند: آن طایفه در شامند(85) و در روایت ابو امامه باهلی است که: آنها گروهی هستند که وقتی از پیامبر درباره ایشان سوال شد فرمود: در بیت المقدس و اطراف آن هستند.(86)
در صحیح مسلم از ابو هریره نقل شده است که پیامبر فرمود: تا روز رستاخیز همواره اهل مغرب زمین بحق پیروزمند. احمد و دیگران گفته اند: مراد، مردم شام است. در کتاب کشف الخفاء آمده است: کعب الاحبار می گوید: اهل شام شمشیری از شمشیرهای خدایند که خداوند به وسیله آنان از گردنکشان و عاصیان انتقام می گیرد. ابوریه در ذیل این سخن می گوید: شاید مراد از عاصیان و گردنکشان در اینجا کسانی باشند که سر تسلیم در مقابل معاویه فرود نیاورده اند و از غیر او پیروی کرده اند و مراد از غیر تنها امیر مؤمنان علی بن ابی طالب (علیه السلام) است.(87)
آری؛ کینه توزان در شخص معاویه و شام زمینه مناسبی برای کاشتن بذر نفاق و تفرقه میان مسلمانان یافتند؛ لذا با امام امیر مؤمنان (علیه السلام) که مصداق بارز حقیقت درخشان اسلام (اسلام ناب) بود دشمنی ورزیدند و همه همت خود را بر سر دشمنی با او و اسلام، در قالب تمجید از معاویه و شام نهادند.
ابن جوزی از عبدالله بن احمد بن حنبل نقل می کند که گفت: از پدرم پرسیدم: نظرت درباره علی و معاویه چیست؟ پس از لحظه ای درنگ گفت: درباره آن دو چه بگویم؛ علی (علیه السلام) دشمنان زیادی داشت. این بدخواهان به قصد یافتن عیبی در او کوششها کردند ولی چیزی به دست نیاوردند؛ لذا جانب مردی را گرفتند که با آن حضرت از در خصومت در آمده و به پیکار او کمر بسته بود، (منظورش معاویه است) پس به قصد توطئه علیه علی (علیه السلام) بر گرد او جمع شدند.(88)
ابن حجر می گوید: ابن جوزی با این سخن به روایات بی اساسی که در فضایل معاویه ساخته و پرداخته بودند اشاره می کند. - وی می گوید: - درباره فضایل معاویه احادیث زیادی در دست است که هیچکدام سند درستی ندارند. اسحاق بن راهویه، نسائی و دیگران نیز به این امر گواهی قطعی داده اند.(89)
جالب توجه اینکه بخاری، در کتاب الفضائل از صحیح خود، باب ویژه درباره معاویه را چنین عنوان گذاری کرده است: باب ذکر معاویه و جرأت نکرده است که همچون سایر ابواب، بر آن عنوان فضایل بنهد و اساسا در آن باب از نکته قابل ملاحظه ای یاد نکرده است.(90) ابن جوزی(91) و دیگران هم به همین شکل عمل کرده اند؛ لذا ابن حجر در شرح صحیح بخاری می گوید بخاری در این شرح حال از لفظ ذکر، استفاده کرد و بر آن اطلاق فضیلت یا منقبت نکرد؛ زیرا از احادیث ذکر شده در این باب هیچ فضیلتی به دست نمی آید.(92) به دیگران سخن: از احادیثی که در ضمن این شرح حال آورده است فضیلتی بر نمی آید. در گذشته هم معلوم شد که هیچ حدیثی درباره معاویه صحیح نیست.
ذهبی روایت می کند: هنگامی که نسائی به دمشق آمد، از وی درباره فضایل و برتری معاویه سوال شد. وی گفت: آیا معاویه به برابری رضایت نمی دهد که در پی برتری است. - او همچنین می گوید: - به خاطر این اظهار نظر، حاضران در مسجد یکی پس از دیگری او را می راندند و بر دو پهلوی او فشار وارد می کردند تا اینکه از مسجد اخراج گردید و سپس به مکه برده شد و در آنجا در گذشت.(93)
در تمام دوره پس از معاویه تا زمانی که سلطه امویان پا برجا بود نیز امور بر همین منوال می گذشت؛ مثلا مشاهده می کنیم که هشام بن عبدالملک اطرافیان و عالم نمایان چاپلوس آن عصر را واداشت که روایت کنند: آیه و الذی تولی کبره منهم له عذاب ألیم(94) درباره علی (علیه السلام) نازل شده است و آنان نیز دستور او را پذیرفتند.(95)
6. جعل حدیث در همسویی با خواست عوام الناس و چشم داشتن به اموال و ثروتی که در اختیار آنان است.
قصه پردازان حرفه ای از این گروهند. آنان اساطیر و افسانه های کهن و حوادث عجیب و غریب را برای مردم نقل می کردند تا پول، کمکهای غیر نقدی و غذای اضافی آنان را به چنگ آورند.
حدیث سازی برای خشنودی عوام و مورد قبول واقع شدن نزد آنان و به دست آوردن دلشان جهت حضور در مجالس وعظ و گستراندن و پر جمعیت کردن حلقه های بحث در آن زمان امری رایج بوده و همچنان ادامه دارد.
قرطبی در مقدمه تفسیرش می گوید: گروهی از جاعلان حدیث گدایانی بودند که مدتها در بازار یا مسجد می ایستادند و به جعل حدیث می پرداختند و احادیث ساختگی را با سندهای راست نمایی که از قبل درست کرده بودند برای مردم نقل می کردند.(96)
ابن جوزی می گوید: گروهی هم هستند که حفظ احادیث برایشان دشوار است؛ لذا آناً و در لحظه نیاز اقدام به جعل حدیث می کنند و یا چون می بینند نقل حدیث از حفظ، معروف و مقبول است، سخنانی غریب و شگفت آور که می تواند خواست آنان را برآورده سازد، نقل می کنند. این گروه دو دسته اند: دسته اول داستان پردازان (قُصّاص) هستند که بیشتر بدبختی هم به وسیله آنان دامن زده می شد؛ زیرا اینان احادیثی با ظاهری آراسته و دلپسند می ساختند؛ در حالی که در احادیث صحیح چنین چیزهایی کمتر یافت می شود. چون حفظ احادیث بر این طایفه دشوار است و احیانا فاقد تقوی و دینند و حاضران در مجلس هم ناآگاهند لذا هر چه می خواهند می گویند. دو نفر از فقیهان ثقه از یکی از این داستان سرایان زمان ما که مردی عابد نما و زاهد پیشه بود، برایم نقل کردند که وی به آن دو گفت: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: هر کس در روز عاشورا فلان عمل را انجام بدهد چه مقدار ثواب خواهد برد و هر کس فلان کار را بکند، چه و چه... تا آخر، سپس آن دو به او گفتند: این احادیث را از کجا آورده ای! گفت: راستش را بخواهید، اینها را از جایی نگرفته ام و اصلا با آن آشنایی ندارم بلکه اکنون در دم آنها را ساختم.
وی در ادامه می گوید: بدون شک داستان سرایان انسانهای شرآفرین و نگون بختی هستند که مردم به آنان توجهی ندارند. نه دنیای آبادی دارند نه آخرتی. یکی از داستان سرایان زمان ما کتابی فراهم آورده است که در بخشی از آن می گوید: حسن و حسین بر عمر بن خطاب وارد شدند و او مشغول کاری بود. چون کارش تمام شد، سرش را بالا آورد و آن دو را دید؛ از جا برخاست و آن دو را بوسید و به هر یک هزار درهم بخشید و گفت: مرا ببخشید متوجه ورود شما نشدم. آن دو بزرگوار برگشته و نزد پدرشان علی (علیه السلام) از عمر تشکر کردند، حضرت فرمود: از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم شنیدم که فرمود: عمر بن خطاب نور اسلام و چراغ اهل بهشت است. ایشان به نزد عمر بازگشتند و حدیث را برای او نقل کردند. وی دوات و کاغذی خواست و نوشت: بسم الله الرحمان الرحیم؛ سروران جوانان اهل بهشت از پدرشان علی مرتضی از جدشان محمد مصطفی برایم روایت کردند که پیامبر فرمود: عمر نور اسلام در دنیا و چراغ بهشتیان در بهشت است. سپس وصیت کرد که وقتی او را کفن کردند این نوشته را روی سینه اش بگذارند و چنین شد. چون صبح شد، نوشته را بر روی قبرش یافتند که در آن آمده بود: راست گفتند حسن و حسین پدرشان و جدشان که عمر نور اسلام و چراغ اهل بهشت است.
ابن جوزی می گوید: وقاحت و بی شرمی این مرد تا جایی است که مثل چنین حدیثی را در کتابش آورده و به این هم اکتفا نکرده و کتابش را بر بعضی از فقهای بزرگ عرضه کرده است. ایشان هم بر نوشته او تأیید نگاشته اند؛ بی آنکه خود او یا آن فقها، بدانند که چنین امری محال است. آری این جهل فراوانی است که روشن می شود وی از ناآگاهترین انسانهایی است که حتی بوی نقل حدیث هم به شامه اش نخورده است و شاید این مطلب را از بعضی رهگذران شنیده باشد.(97)
امام احمد بن حنبل می گوید: دروغگوترین مردمان، گدایان و داستانسرایان هستند. از ابو قلابه نیز نقل شده است: علم را نابود نساخت مگر این داستانسرایان. ابو عبدالرحمان می گفت: از قُصّاص بر حذر باشید.(98)
کسی که قصه خوانی در مساجد را به راه انداخت معاویة بن ابی سفیان بود. زبیر بن بکار در اخبار المدینه از نافع و دیگر عالمان نقل می کند: قصه خوانی و افسانه پردازی از بدعتهای جدیدی است که به دست معاویه در سالهای فتنه به راه افتاد.(99) ولی ما در بحث از اسرائیلیات خواهیم گفت که داستانسرایی در مساجد، در اواخر دوران خلافت عمر به راه افتاد. تمیم داری از وی اجازه خواست که در مسجد بایستد و برای مردم قصه بگوید و عمر به وی اجازه داد.(100)
این امر در زمان عثمان هم ادامه داشت تا اینکه امیر مؤمنان (علیه السلام) در زمان خود اینان را از مساجد راند.(101) بر خلاف معاویه که از زمان رخصت دادن عمر، بر تداوم آن در مساجد اصرار می ورزید.
کسی که قصه خوانی در مساجد را اشاعه دارد، کعب الاحبار بود. وی در روزگار فتنه و آشوب فرصت را غنیمت شمرد و به خاطر کینه توزی ای که با اسلام داشت، چون سیاست معاویه را بستر مناسبی یافت به اشاعه افسانه های بی اساس در بین مردم پرداخت.
عمر وی را تهدید کرد که اگر به داستان سرایی و خرافه بافیهای خود ادامه دهد، او را به سرزمین بوزینگان - یعنی شهرهای یهودی نشین - تبعید خواهد کرد. البته کعب در برابر این تهدید چاره ای جز نسلیم نداشت ولی با ناراحتی و حقد تمام لب فرو بست. جز آنکه در پنهان کار خود را ادامه می داد و چنانچه (در بخش اسرائیلیات) خواهد آمد به همین جهت اسلام آورده بود که خرافه پرانی کند و در عقاید مسلمانان خدشه وارد کند؛ و هرگز با چنین تهدیدهایی دست بردار نبود.
ابوریه می گوید: چندی نگذشت که فرصت توطئه برایش فراهم آمد. در توطئه قتل عمر که گروهی سری آن را طراحی کرده بودند دست داشت و به گستردن آتش آن دامن می زد؛ چون با کشته شدن عمر زمینه را مساعد یافت تا آزادانه عمل کند و با تمام توان به اشاعه و گسترش اسرائیلیات که باعث لکه دار شدن چهره تابان دین می شد، بپردازد و در این مهم، شاگردان برجسته اش، عبدالله بن عمرو بن عاص، عبدالله بن عمر بن خطاب و ابو هریره به او کمک کردند.
این کاهن یهودی فرصت طلب که در شخصیت معاویه، تحقق اهداف و امکان رواج اسرائیلیات را یافته بود، فرصت را از دست نداد و از زمان عثمان دست به کار شد. در زمان عثمان که آتش فتنه روشن شد و شعله های آن برافروخته گردید و دامن عثمان را گرفت، کعب الاحبار این کاهن حیله گر این فرصت را از دست نداد و با تمام قدرت به صحنه آمد و با حیله های برخواسته از روح کینه توز یهودانه اش آنچه در توان داشت در شعله ورتر کردن آتش فتنه کوشید. از جمله حیله هایش در این فتنه، به راه انداختن موجی بود با این عنوان که: خلافت پس از عثمان از آن معاویه خواهد بود. وکیع از اعمش از ابو صالح نقل می کند که: شتربانی، شتر خود را می برد و می گفت:
امیر بعد از عثمان علی است - و زبیر دارای اخلاق پسنده است(102)
کعب که دیده بود معاویه بر قاطری سوار می شد، گفت: بلکه امیر بعد از او، صاحب قاطر - یعنی معاویه - است. این سخن به گوش معاویه رسید. نزد کعب آمد و گفت: ای ابا اسحاق چگونه این سخن را بر زبان می رانی در حالی که در میان مردم امثال علی، زبیر و اصحاب محمد وجود دارند. کعب گفت: تو صاحب خلافت هستی - و شاید هم، بر حسب عادتش گفته باشد: این موضوع را در تورات دیده ام - معاویه این جسارت کعب را ارج نهاد و او را به انواع نعمتها متنعم ساخت.
به شهادت تاریخ، این کاهن در زمان عثمان به شام رفت و تحت کنف حمایت معاویه قرار گرفت. معاویه وی را از مقربان و نزدیکان خود ساخت تا با نقل روایات دروغ و نشر اسرائیلیات در ضمن قصه های خود به تأیید او بپردازد و پایه های حکومت وی را استوار سازد.
ابن حجر عسقلانی می گوید: معاویه شخصا کعب را مأمور کرده بود که در شام به قصه گویی بپردازد(103)