بهداشت مسجد

نویسنده : محمد مهدی اصفهانی

سخن پایانی

مسجد خانه خدا و پایگاه مردمی و مدرسه انسان سازی، بندگی خدا کردن و از بندگی هر چه جزا و رها شدن است .
این پایگاه پذیرای مهمانان خدا، پویندگان راه تعالی و تهذیب نفس است و میهماندار این خانه خدا است - شایسته است که فضای مقدس مسجد از هر شائبه و آلودگی مادی و معنوی پاکیزه باشد، تا جائیکه بندگان صالح خدا، خود در این مدرسه درس پاکیزگی جسم و جان را تکرار کنند و شکوه و زیبائی حقیقی آن که در پاکیزگی و حضور مصمم و بهم فشرده نمازگزاران خداجو است در دنیای ما نیز نورافشانی کند و جاذبه آن انبوه حق جویان را بسوی این پایگاه توحید جذب کند و همه را در یک مسیر و به سوی یک هدف پیش برد مساجد را باید پاکیزه نگهداشت و هر تلاشی که در این زمینه شود گامی در جهت احترام به خانه خدا و بزرگتر شمردن صاحب خانه و تامین آسایش مهمانان دعوت شده صاحبخانه است و در حالیکه بدخواهان اسلام که خود قرنها بدور از ابتدا است ترین اصول بهداشت روزگار سر کرده اند و ببرکت ریزه خواری از سفره علوم اسلامی در دو سه قرن اخیر دانش و بیش از آن ادعا و تفاخری بهم رسانده اند مایل به عیب جوئی و متهم کردن ما به بی بهرگی از پاکیزگی و بهداشت هستند بهداشت این مکان مقدس بیش از پیش مایه رضای خدا و یاس شیطان خواهد بود و جا دارد از مساجد ما آموزش طهارت جسم و جان و سالم زیستن و برستگاری شتافتن چشم مومنین را پر فروغ و دلهایشان را استوارتر سازد .
ربنا لا تواخذنا ان نسینا به او اخطانا
آغاز نگارش این کتاب در تاریخ 11/2/72 در مسجد النبی (ص)
و در پایان آن در مسجدالحرام بتاریخ 11/3/72

...................) Anotates (.................
1) اشاره به آیاتی که بیانگر تقدم تسکیه بر تعلیم در رسالت انبیاء علی الخصوص پیامبر اکرم (ص) است مثلا هو الذی بعث فی الامیین رسولا من انفسهم یتلو علیهم آیاته و یزکیهم و یعلمهم الکتاب و الحکمه و ان کانو من قبل لفی ضلال مبین آیه 2- سوره جمعه
2) اشاره به مضمون آیه 6 سوره مائده یا ایهاالذین امنو اذا اقمتم الی الصلوه فاغسلوا وجوهکم و ایدیکم.... درباره وضو به عنوان اقامه نماز
3) اشاره به مضمون آیه 14 سوره طه اقم الصلوه لذکری - نماز برپاکن که بیاد من باشی
4) تفسیر برهان جلد 2، تفسیر نورالثقلین جلد 2 - تفسیر نمونه جلد 6
5) تفسیر نمونه جلد 6
6) وسائل الشیعه جلد 3 (احکام الملابس)
7) آیه 125 سوره بقره که در آغاز پیشگفتار به آن اشاره شد و نیز آیه 25 سوره حج و اذا بوانا لابراهیم مکان البیت ان لاتشرک بی شیئا و طهر بیتی للطائفین والقائمین والرکع السجود - و یادآر که چون ابراهیم در بیت الحرام تمکین دادیم که با من هیچ شریک نگیرد و امر کردیم که خانه مرا برای طواف کنندگان، نمازگذاران و رکوع و سجود کنندگان پاک و پاکیزه بدارد چنان چه عقیده مفسرین براین است که هیچ دلیلی وجود ندارد که این پاکیزگی را فقط به پاکیزگی مادی یا فقط پاکیزگی معنوی منحصر و محدود سازیم بلکه شایسته است در دو مورد بیندیشیم (تفسیر نمونه ج 1)
8) 1- آیه 29 سوره اعراف - ای پیامبر بگو پروردگار من به اجرای عدالت امر کرده و اینکه روی به مساجد کنید و خدایرا در کمال اخلاص بخوانید .
9) اشاره به جمله معروف و تاریخی امام خمینی رضوان الله تعالی علیه مسجد سنگر است سنگرها را حفظ کنید.
10) 3- آیه 96 سوره آل عمران
11) مثلا اقداماتیکه برای تامین آب و دفع صحیح فاضلاب و تهویه و تامین گرما و سرمای مناسب در مساجد قدیمی صورت گرفته است.
12) -بعنوان مثال به چند مورد از تاکیدات اسلامی که در فالب تذکر، بشارت و اندار شده است اشاره می کنیم:
صل فی الجماعه ولو علی راس زج - یعنی حتی اگر بر روی سر نیزه باشد نماز را به جماعت بخوان به نقل از میزان الحکمه
- عن جعفر بن محمد (ص) قال: النبی (ص)- من کان القران حدیثه و المسجد بیته بنی الله له بیتا فی الجنه - وسائل الشیعه جلد( 3) باب استجاب اختلاف الی المسجد و ملازمته -
از حضرت امام جعفر صادق (ص) است که پیامبر (ص) فرمود: آن کسی که قران سخن او و مسجد خانه او است خداوند برای او در بهشت خانه ای بنا کرده است .
- یا اباذر یقول الله تبارک و تعالی: ان احب العباد الی المتحابون من اجلی - التعلقه قلوبهم با لمساجد والنستغفرون باالا سخار - مکارم الاا خلاق
حضرت رسول اکرم (ص) به سفارش، به ابوذر فرمود خداوند تبارک و تعالی می فرماید محبوب ترین بندگان نزد من کسانی هستند که بخاطر من با مردم دوستی کنند و دلهایشان به مساجد بسته است و نیمه شبها استغفار می کنند
روی عن الصادق (ع) قال من مثی الی المسجد لم یضع رجلیه علی رطب ولا یا بس الا سبحت له الی الا ر ضین السابعه - مکارم الاخلاق
از حضرت امام صادق (ع) روایت شده است که فرمود هر کس به سوی مسجد میرود پای بر هیج تر و خشکی نمینهد مگر اینکه تا زمین هفتم برایش تسبیح می کنند
قیل للا مام الصادق (ع): ان الناس یقولون: ان الصلاخ فی جماعه افضل من صلاه الرجل وحده بخمس و عشرین صلاه فقال صد قوا و قال من ترکها رغبه عنها و عن جما عه المومنین من غیر عله فلا صلاه (ای لا صلاه کامله له) - فقه الامام الصادق - جلد 1- چاپ پنجم
به امام صادق (ع) عرض شد مردم می گویند یک نماز انسان به جماعت از 25 نماز به غیر جماعت افضل است فرمود راست گفته اند و فرمود کسی که بدون دلیل از نماز جماعت روی گردان شود نماز نیست یعنی نمار او کانل نیست
- در روایات مامتعدد دیگر از جمله روایت شیخ صدوق (ره) در کتاب الاعمال از حضرت رسول اکرم (ص): کسیکه به سوی مسجدی از مساجد خداوند برود برای او در مقابل هر قدمی که بر میدارد تا زمانیکه به سوی منزل خود باز می گردد ده حسنه در نامه عملش ثبت میگردد و همچنین ده سیئه از سیئات او محو میگردد و به او ده درجه ترفیع داده می شود و نیز روایت کلینی (ره)
در کافی از جابر از حضرت امام باقر (ع) که می فرماید پیامبر (ص) به جبرئیل فرمود کدام بقعه در پیشگاه الهی محبوبترین اهل مساجد در پیشگاه خداوند کسانی هستند که زودتر از دیگران داخل مسجد شوند و پس از همه از مسجد خارج شوند و همچنین روایت شیخ طوسی (ره) در کتاب مجالس از ابوذر در حدیث مفصلی که بخشی از آنرا قبلا بعنوان سفارشهای حضرت رسول اکرم (ص) به ابوذر به نقل از مکارم الاخلاق آوردیم در این حدیث شریف آمده است ای ابوذر خداوند تبارک و تعالی مادامیکه در مسجد نشسته باشی در مقابل هر نفسی که میکشی ده حسنه به تو عطا می کند و ده سیئه از سیئات ترا محو می کند
13) اشاره به آیه 108 سوره توبه
14) پاسداری از سرمایه های انقلاب اسلامی - نوشته محمد محدی اصفهانی - 1367 - انتشارات دفتر همامنگی آموزش بهداشت وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی و نیز کتاب بهداشت برای حوزه های علمیه)) 1363، انتشارات وزارت بهداری
15) همان مدارک و نیز مجموعه درسی بهداشت و تغزیه از دیدگاه اسلام- 1366 نوشته محمد مهدی اصفهانی - دانشگاه تربیت مدرس
16) وسائل الشیعه - کتاب صلواه
17) اشاره به حدیثی که در همین مبحث به نقل از فقه الامام الصادق - جلد 1 از حضرت امام صادق (ع) نقل کردیم و نیز روایت شیخ طوسی (ره) در تهذیب از طلحه بن زید از امام صادق (ع) از حضرت امیرالمومنین همسایه مسجدی که برای ادای نمازهای واجب در حالیکه هم سالم است و هم فراغت دارد در مسجد حضور پیدا نکند نمازش نماز نیست همین روایت در قرب الا سناد از ابو البختری از امام صادق (ع) از پدرانش (علیه السلام) از حضرت امیر المو منین (ع) نفل شده است
18) مثلا حدیث منقول از حضرت امیر المومنین (ع) در جلد 3 وسائل الشیعه: عن الا صبغ غن علی (ع) قال: کان یقول من اختلف الی المسجد اصاب احدی الثمان، اخا مستفادا فی الله او علما مستطرفا او آیه محکمه او یسمع کلمه تدل علی هدی، او رحمه منتظره او کلمه ترده عن ردی او یترک ذبنا خشیه او حیا
کسی که به مسجد میرود یکی از هشت چیز بهرمند میشود برادری که در راه خدا مورد استفاده او باشد، دانش برگزیده ای، نشانه محکمی که در راه حق او را استوار کند، شنیدن سخنی که او را به خدایت رهنمون شود، یا رحمتی که در انتظار آن است یا سخنی که او را از بدی باز دارد یا ترک گناهی
گناهی از بیم خدا یا ترک گناه از روی سرم و حیا
19) اشاره به مضمون بخشی از حدیث منقدل از حضرت امام صادق ( (ع) که میفرماید ...
مومن در مسجد کانند ماهی در آب و منافق در مسجد مانند مرغ در قفس است )) به نقل از کتاب دستورات و برنامه زندگی
20) بخشی از آیه 25 سوره حج
21) اشاره به آیاتی کعه در آنها با مضامینی نظیر ولله یحب المطهرین ( 108 - توبه )از پاکیزگان تمجید شده است
22) عن الصادق (ع) عن آبائه (ع) ان رسول الله قال: من قم مسجد اکتب الله له عتق رقبه و من اخرج منه ما یقذی عینا کتب الله غزوجل له کفلین من رحمه - وسائل الشیعه جلد 3 - باب استجاب کنس المسجد و اخرج الکناسه - همین حدیث در محاسن احمد بن خالد برقی و اندک تفاوتی در امالی شیخ صدوق نیز آمده است
23) هن ابراهیم (ع) قال: قال رسول الله (ص) من کنس تامسجد یوم الخمیس لیله الجمعه قاخرج من التراب قدر ما یذری فی العین غفرانه له - کتاب ثواب الاعمال شیخ صدوق (ره )
24) عن ابراهیم (ع) قال: قال رسول الله (ص ) فی حدیث واجعلو مطا هر کم علی ابواب مساجد کم - وسائل الشیعه جلد 3 - از حضرت موسی بن جعفر(ع) است که پیامبر اکرم(ص) در ضمن حدیثی فرمود بر درهای ورودی مساجد ، مطهره یا وسیله پاکسازی کفشها قرار دهید .

25) مثلا باب استجاب تعاهد النعلین عند باب المسجد و تحریم ادخال النجاسه المتعدیه الیه در وسائل الشیعه
26) عن جعفر بن محمد عن ابیه (ع) قال قال النبی (ص) تعاهدو نعالکم عند ابواب مساجدکم .... وسائل الشیعه جلد 3 حضرت امام صادق (ع) میفرماید پیامبر اکرم (ص) فرمود هنگام ورود به مساجد کفشهای خود را از نظر انتقال آلودگی کنترل نمائید
همچنین در کتاب به نقل از حضرت رسول اکرم (ص) آمده که فرمود که فرمود مساجدتان را از آلودگی ( نجس شدن ) محفوظ بدارید: عن النبی (ص) انه قال جنبوا و نیز طبرسی در مکارم الاخلاق از آن حضرت (ص) در تفسیر آیه شریفه خذوا زینتکم عند کل مسجد )) ( آیه 31 سوره اعراف ) بعنوان موردی از موارد مشمول مضمون آیه شریفه به کنترل پاکیزگی کفشها هنگام ورود به مسجد اشاره می کند: عن النبی (ص) فی قوله تعالی خذوا زینتکم عند کل مسجد قال تعاهدوا نعالکم عند ابواب المسجد
27) همچنین در کتب مختلف و متعددی که در خصوص حسبت یا آئین عملی امر و نهی شرعی در نظام حکومتی اسلامی وجود دارد نظیر کتاب معلم القربه فی احکام الحسبه نوشته محمد بن احمد قرشی ( ابن اخوه) متوفی به سال 729 هق - نهایه الرتبه فی طلب الحسبه عبدالله بن نصر سبزه واری متوفی به سال 589 نصاب الا حتساب یوصف ظیاالدین و نصاب الا حتصاب عمر بن عوض شامی ، فی آداب الحسبه ابو عبدالله محمد سقطی ، رساله عبدون ، کتاب الاشاره عبد الفضل جعفر بن علی دمشقی ، کتاب المختار جبیری و مانند اینها نسبت به تعین وظیفه محتسب نسبت به کنترل بهداشت مساجد مطالبی است که همه حاکی از ضرورت دقت در این مهم میباشد .
28) عن جعفر بن محمد عن ابیه (ع) قال: قال رسول الله (ص) من رد ریقه تعظیما لحق المسجد جعل الله ریقه صحه فی بدنه و عو فی من بلوی جسده - ثواب الا عمال شیخ صدوق (ره)
- عن ابیعد الله (ع) قال من تنخع فی مسجد ثم ردها فی جوفه لم تمر بدا الا ابراته ( ثواب الاعمال )
عن ابیعبد الله (ع) قال من حبس ریقه اجلالالله تعالی فی صلاته اورثه الله صحه حتی المات ( ثواب الاعمال )
در حدیث اول و سوم بیرون نینداختن آب دهان به احترام به مسجد و اظهار ادب کردن در برابر پرودگار و در حدیث دوم خودداری از بیرون افکندن آب بینی و اخلاط در مسجد اشاره شده است .
29) عن ابی جعفر (ع) قال اذا دخلت المسجد وانت ترید ان تجلس فلا تد خله الاطاهرا -
وسائل الشیعه جلد 3 - حضرت امام باقر (ع) فرمود خنگامی که میخواهی داخل مسجد شوی و بنشینی تنها در حالت طهارت و پاکیزگی داخل شود .
30) عن رفاعه بن موسی قال: ابا عبدالله (ع) عن الوضو فی المسجد فکر هه من البول و الغائط - ( وسائل الشیعه جلد 1 ) - دفاعه بن موسی گفت از حضرت امام صادق (ع) در خصوص وضو گرفتن در مسجد سئوال کردم ایشان از وضو گرفتن بدنبال خروج از توالت اظهار کراهت فرمود .
31) عن احد هما (ع) قال: اذا کان الحدث فی المسجد فلا بلوضو فی المسجد ( وسائل الشیعه جلد 1 )- حضرت امام مجمد باقر یا حضرت امام جعفر صادق (ع) فرمود وقتی که ابطال وضو در مسجد اتفاق افتاده باشد تجدید وضو در مسجد مشکلی ندارد .
32) سراج الشیعه حاج عبدالله المامقانی الغروی: مستحب است حوضخانه و مبال بجهت مسجد در جتب آن در خارج آن بنا شود
33) عنهم علیه السلام قال (ع): الفضل فی دخول المسجدان تبدا بر جلک الیمنی اذا دخلت و با لیسری اذا خرجت ( وسائل السیعه جلد 3 ) معصوم (ع) فرمود بهتر است هنگام ورود به مسجد از پای راست آغاز کنی و بهنگام خروج از 1ای چپ
34) وجود کبد در نیمه راست بدن و سنگینی نسبی نیمه راست بدن نسبت به نیمه چپ می تواند تو ضیحی برای مساله چکونع افتادن تلقی شود این مطلب هم در کتب در طب قانونی و هم در کتب دیگر مورد استفاده قرار گرفته است و سهید دکتر سید رضا پاک نژاد نیز در کتاب گرانقدر اولین دانشگاه و آخرین پیامبر جلد 2 در این باره بحث کافی کرده است
35) مثلا در کتاب نظامالحکومه النویه معروف به التراب الادرایه تالیف شیخ عبدالحی الکتابی به نقل از سنن ابی داود این سخن نقل شده است که: امر رسول الله (ص) بینا المساجد فی الدوران تطیب و تنظیف یعنی حضرت رسول اکرم (ص) دستور فرمود در اطراف مسجد بسازند و آنرا خو شبو و پاکیزه یسازند و نیز در همان کتاب سخنی به نقل از نبی اکرم (ص) آمده که چنانچه روایت مورد اشاره را صرفنظر از بحثی که مولف در خصوص ضعف یا قوت آن عنوان کرده مورد توجه قرار دهیم حاوی نکات جالبی است که از تاکید بسیار بر ارزش کار پاکیزه سازی مسجد حکایت دارد به نوشته مولف یاد شده ، طبرانی در کتاب کبیر خود از ابی قرصافه نقل می کند که شنید حضرت پیغمبر اکرم
(ص) میفرمود مساجد را بسارید و غبار و آلو دگی را از آن دور کنید پس کسی که برای رضای خدا مسجدی را بناکند خداوند برای او در بهشت خانه ای بنا می کند مردی گفت آیا در مورد مساجدی که کنار جاده ها ساخته میشوند نیز همین گونه است ؟ حضرت (ص) فرمود آری و پاکیزه ساختن مساجد نیز مهریه های حورالعین است .
عن ابی قرصافه انه سمع النبی ص یقول ابنوا المساجد و اخرجو االمساجد منها فمن بنی الله مسجدا بنی الله له بیتا فی الجنه فقال رجل یا رسول الله و هذه المساجد التی تبنی فی الطرق ؟ قال نعم اخرج القمامه منها مهور الحوار العین

36) کتاب نظام الحکومه النبویه المسمی التراتیب الاداریه - تالیف شیخ عبدالحی الکتانی جلد 1 در این خصوص مطالبی دلرد که بخشی از آنرا عینا نقل می کنیم:
... ورواه ابن خزیمه فی صحیحه الی انه قال ان امراه کانت تلقط الخلق و العیدان من المسجد و رواه ابن خزیمه ایضا و ابن ماجه عن ابی سعید قال کانت سوداء تقم المسجد فتوفیت لیلا فلما اصبح رسول الله (ص) اخبر بها فقال الی اذ نتمونی فخرج با باصحابه فوقف علی قبرها فکبر علیها والناس خلفه و دعالها ثم انصرف و خرج الطبزانی فی الکیر عن ابن علاس ان امراه کانت تلتقط القذی من المسجد فتوفیت فلم یوذن رسول الله (ص) اذامات لکم فاذنونی وصلی علیها و قال رایتها فی الجنه تلقط الذی من المسجد.
وروی ابوالشیخ عن عبیدین مرزوق قال کانت امراه فی المدینه تقم المسجد فماتت فلم یعلم بها النبی (ص) فمر علی قبرها فقال ماهذالقبر فقالواام محجن فقال التی کانت تقم المسجد؟ قالوا نعم فصف الناس فصلی علیها
... عن ابی السفر عن الخرقاء قال و کانت امراه حبشیه تلقط القذی و تمیط الاذی عن مسجد رسول الله ص فقال النبی (ص) لها کفلان من الاجر و ترجم فی الاصابه محجنه و قیل ام امراه سوداء...
37) اشاره به بخشی از حدیث منقول از حضرت رسول اکرم (ص) که در زیر نویس پیشگفتار به نقل از مکارم الااخلاق جلد 1 - آوردیم ... الا طوبی لعبد تو ضا فی بیته ثم زارنی فی بیتی الا ان علی المزر کرامه الزائر ... خوشا بحال بنده ای که در خانه خود وضو بگیرد سپس مرا در خانه ام زیارت کند بدرستیکه گرامیداشتن زیارت کننده بر عهده زیارت شونده است .
38) با الهام از مضمون آیه 31 سوره اعراف و سخنی که تحت عنوان مسجد و پاکیزگی ، پیش از این داشتیم
39) قال رسول الله (ص) الا ان بیوتی فی الارض المساجد تضیئی النجوم لا هل الارض ... مکارم الاخلاق جلد 1 پیامبر اکرم (ص) فرمود خانه های من در زمین مساجد هستند که برای اهل آسمان مانند ستارگان برای اهل زمین نورافشانی می کنند .
40) عن انس قال: قال رسول الله (ص) من فی مسجد اسرج فی مسجد من مساجد جد الله عزوجل سراجا لم تزل الملائکته و حملته العرش یستغفرون له مادام فی ذالک المسجد ضوء من السراج ذواب الا عمال شیخ صدوق ، وسائل الشیعه باب استحباب الاسراج فی المسجد
انس گفت: رسول الله (ص) مهر کس در مسجدی از مساجد خدا چراغی روشن کند تا زمانیکه روشنائی آن چراغ در مسجد باقی است فرشتگان خدا و حاملین عرش ربوبی برای او طلب آموزش می کنند .

41) اکثر فی الطهور یزدالله فی عمرک مکارم الاخلاق جلد 1 یعنی بسیار در پاکیزگی بکوش که پروردگار بر عمرت بیفزاید
42) عن الصادق (ع) عن امیر المومنین (ع) قال: تنظفوا بالماء من الرائجه المنتنه فان الله تعالی یبغض من عباده القاذوره - مکارم الاخلاق جلد 1 - تندرستی در پناه اسلام نوشته محمد مهدی اصفهانی - 1364
43) نمونه های متعددی از احادیث مربوطه رادر باب 91 وسایل الشیعه تحت عنوان استحباب تاتطیب اول النهار و استحباب التطیب لصلاه و بعد الوضوء و لدخول المساجد و نیز باب 101، استحباب البخور بالقسط و المر و اللبان و العود الهندی و استعمال ماء الورد و المسک بعده میتوان یافت.
44) عن الصادق (ع): ما االفقت فی الطیب فلیس بسرف - ( مکارم الا خلاق جلد 1 ) یعنی آنچه که در مورد تهیه بوی خوش صرف میکنی مصداق اسراف نیست .
45) من صحیفه الرضا (ع) عنه آبائه عن امیرالمومنین علیه السلام قال: التطیب نشره و الغسل نشره و الی الخضره نشره و الرکوب نشره ( مکارم الاخلاق جلد 1 ) یعنی امیرالمومنین (ع) فرمود خوشبو ساختن ، شستشو ، نگاه بر سبزه و سوارکاری مایه شادابی و نشاط است .
46) مثلا مقاله anabel berchalدر مجله new scientist در شماره 25 اوت 1990
47) قال الصادق (ع): رکعتان یصلیها متعطرا افضل من سبعین رکعه یصلیهماغیر متعطر (وسائل الشیعه جلد 3 و مکارم الاخلاق جلد 1 ) و نیز در جلد 3 از وسائل الشیعه باب 43 استجاب التطیب للصلاه بلمسک و غیره آمده است عن علی بن ابراهیم رفعه عن ابیعبد الله (ع) قال کانت لرسول الله (ص) برائحه ( وسائل الشیعه جلد 3 ) در حدیث دیگری در همان کتاب در مورد حضرت امام سجاد (ع) آمده است عن ابن حارث قال کانت لعلی بن الحسین قاروه مسک فی مسجد فذا دخل الی الصلاه اخذ منه فتمسح به یعنی حضرت امام سجاد (ع) شیشه ای حاوی مشک در محل نمازگزاران خود داشت وقتی که میخواست نماز بخواند ازآن شیشه مشک بر می داشت و به خود می مالید
48) عن اب یالحسن (ع) قال کان یعرف موضوع سجود ابی عبدالله (ع) بطیب ریحه ( وسائل الشیعه جلد 3 باب 43 ) عن الرضا (ع) کان یعرف موضوع جعفر علیه السلام فی المسجد بطیب ریحه
49) عن ابن فال سالت ابا عبدالله عن الکراث فقال لا باس با کله مطبوخا و غیر مطبوخ و لکن ان اکل منه شیئا له اذی فلا الی المسجد کراهیه اذاه من یجالس ( مخاسن احمد بن خالد برقی - وسائل تاشیعه جلد 3 )
ابن سنان گفت از حضرت امام (ع) در مورد تره سوال کردم فرمود خوردن تره بصورت پخته یا خام اشکالی ندارد اما اگر انسان چیزی بخورد که بوی آن مایه ناراحتی شخصی دیگری که در کنار او نشسته شود ، به مسجد نرود . نظیر این ردایت با تفاوت اندکی در موضوع از دیگر معصومین (ع) نیز نقل شده است بعنوان مثال از جضرت امام محمد باقر (ع) درباره خوردن سیر سوال شد حضرت فرمود که حضرت رسول اکرم (ص) بخاطربوی نامطبوعش نهی فرمود از اینکه کسی سیر بخورد و به مسجد بیاید اما اگر بخورد و به مسجد نیاید اشکالی ندارد .. عن محمد بن مسلم عن ابی جعفر (ع) قال ساله عن اکل الثوم فقال انما نهی رسول الله (ص) لریحه فقال من اکل هذه القله الخبثه فلا یقرب مسجد نا فاما من اکله و لم یات المسجد فلا باس علل الشرایع شیخ صدوق - وسائل الشیعه جلد 3 )
در جدیث دیگر جتی سفر جضرت امام باقر ع) به ینبغ بخاطر خوردن سیر مطرح شده که به اهتمام الزام عملی آن جضرت نسبت به پیشگیری از نا خوشنودی خاطر کسی بخاطر بوی این ماده غذائی اشاره دارد عن الحسن الزیات ( فی حدیث ) انه قصد ابا جعفر (ع) الی ینبغ فقال یا حسن اتیتنی الی هیهنا ؟ قلت نعم ، قال انی اکلت عن هذه البقاه یعنی الثوم فاردت ان اتنحی عن مسجد رسول الله (ص)
و نیز از شیخ صدوق (ره) در کتاب خصال از امیرالمومنین (ع) نقل می کند که فرمود هر کسی چیزی بخورد که بویش آزار دهنده بود ( تا رفع بوی آن ) به مسجد نزدیک نشود: قال من اکل شیئا من الموذیات ریحها فلا یقرن المسجد از حضرت امام جعفر صادق (ع) نیز در حدیث دیگری که متضمن اشاره به کار برد داروئی سیر است شبیه همان مطلب نقل شده است: عن ابی بصیر عن ابیعبد الله (ع) انه سال عن اکل الثوم و البصل و الکراث قال لا باس باکلمه نیا و فی القدور و لاباس بان یتداوی بالثوم ولکن اذا اکل ذلک فلا یخرج الی المسجد ( وسائل الشیعه جلد 3 )
50) بهداشت تغذیه - نوشته محمد مهدی اصفهانی - 1360 - 1362 -1364 - 1370
64
51) عند داود بن فرقد عند ابیعبدالله (ع) قال: قال رسول الله (ص) من اکل هذه البقله فلا یقربن مسجدنا و لم یقله انه حرام - ( وسائل الشیعه جلد 3 )
52) با نظافت دائمی بدن مساله بوی ناخوشایند ناشی از تعریق نیز منتفی خواهد شدد چنانچه اگر کسی مقید به انجام غسل های واجب و مستجب باشد تقریبا یکروز در میان باید استجمام کند - و این بمعنای پاکیزگی مطلوب است.از حضرت امام علی بن موسی الرضا (ع) نقل شده که فرمود استحمام یکروز در میان مایه تکثیر و تقویت نسوج بدن میگردد لیکن افراط در استحمام (استحمام هر روز ) پیه کلیه ها را آب میکند: عن سلیمان الجعفری عن ابی الحسن (ع) قال الحمام یوم و یوم لایکثر اللحم و ادمانه کل یوم یذیب شحم الکلیتین - وسائل الشیعه جلد 3
با وجود این لازم است تذکر داده شود کسانی که تا این حد نمیتواند در شستشوی خود بکوشند با عدم استفاده از لباسهای زیری که دارای الیاف مصنوعی هستند و پوشیدن لباسهای نخی از پیدایش بوی نامطبوع عرق در فواصل بسیار کوتاه پیشگیری نمایند - ضمنا به کسانی که با وجود کوتاه نگهداشتن موی زیر بغل و شستشوی زود به زود از بوی ناخوشایند عرق زیربغل در عذابند توصیه میکنیم پس از پایان استحمام و قبل از پوشیدن لباس خود مقداری آبلیمو به زیر بغل خود بمالند این کار سبب میشود با اسیدی شدن محیط زیر بغل توسط یک اسید غیر فرار (اسید سیتریک ) تا استحمام بعدی باکتریهای موجود در زیر بغل نتوانند با تجزیه عرق بدن، بوی نامطبوع ایجاد کنند - شبیه این کار را با مالیدن صابون به زیر بغل پس از پایان استحمام و قبل از پوشیدن لباس میتوان انجام داد. در خصوص چگونگی اثر آبلیمو در رفع بوی بد زیر بغل اینجانب در کتاب بهداشت تغذیه انتشار یافته توسط شرکت انتشار توضیح داده ام.
53) ای فرزندان آدم به هنگام مسجد رفتن زینت خود را با خود بردارید .
54) اضافه میکنیم بخاطر حفظ هر چه بیشتر احترام مسجد ، اجتناب از خرید و فروش در آن و ورود دیوانگان و اطفالی که مراعات احترام آنرا نمی کنند و اعلام اشیاء گمشده و اجرای حدود و بلند کردن صدا توصیه شده است چنانچه در علل الشایع شیخ صدوق (ره ) این حدیث آمده است قال ابو عبدالله (ع) جنبو ا مساجدکم الشعراء والبیع و المجانین و الصبیان و الضاله و الاجکام والحدود و رفع الصوت و با اندکی تفاوت در عبارت در کتاب من لا یحضره الفقیه بصورت: جنبوا مساجدکم صبیانکم و مجانیکم و رفع اصواتکم و شراوکم و بیعکم و الضاله والحدود والاحکام - همچنین در مساله 914 و 915 رساله احکام حضرت امام خمینی رضوان الله تعالی علیه آمده است: خوابیدن در مسجد اگر انسان ناچار نباشد و صحبت کردن راجع به کارهای دنیا مشغول صحبت شدن و خواندن شعری که نصیحت و مانند آن نباشد مکروه است و نیز مکروه است گمشده ای را طلب کند و صدای خود را بلند کند ولی بلند کردن صدا برای اذان مانعی ندارد راه دادن بچه و دیوانه به مسجد مکروه است - در کتاب وسائل الشیعه جلد 3 ضمن حدیثی از حضرت امام جعفر صادق (ع) میخوانیم که میفرماید حضرت امیرالمومنین (ع) در مسحد مردی قصه گو - ( نقال ) را مشاهده فرمود و او را با چوبدستس از مسجد بیرون کرد: عن ابیعبدالله (ع) قال ان امیرالمومنین (ع) رای قاصا فی المسجد فضربه با لدره وطرده
55) مثلا باب 101 از جلد وسائل الشیعه تحت عنوان باب استجاب البحور بلقسط و المر و البنان والعود الهندی واستعمال ماالورد و المسک بعده
56) در مواردی هم از دود کردن دانه اسفند که دفع کننده بوهای ناخوشابند و در حد خود زداینده آنها می باشد (دارای ماده موثر harmalin است )میتوان استفاده کرد - بخصوص با توجه به فراوانی و قابلیت دسترسی این دانه خودرو و بوی خوشایند آن استفاده از آن در راهروهای منتهی به دستشوئی ها آسان و سودمند است .
57) هم اکنون نیز شستشوی خانه کعبه در مسجدالحرام و مرقد مطهر حضرت امام رضا (ع) و قبور مطهر امام زادگان در نقاط مختلف کشور با گلاب طی مراسم ویژه ای متداول است
58) روی عن رسول الله (ص) 9 انه قال: جمروا مساجدکم - کتاب نظام الحکومه النبویه المسمی التراب الادرایه - شیخ عبدالحی الکتانی جلد 1 به نقل از الجامع من البیان و التحصیل ابن رشد
59) در باب سفارش اسلام به پاکیزگی دندان و مسواک بهنگام وضو نحوه مسواک به نحوی مسواک کردن ،نوع مسواک مناسب - استفاده درست از مسواک به نحوی که در واقع آنرا با شیوه صحیح بکار بردن میتوان مسواک یکبار مصرف تلقی کرد ، گرد دندان مناسب با فرمول ارائه شده از حضرت امام علی بن موسی الرضا (ع) در کتاب رساله ذهبیه مطالب خواندنی بسیاری وجود دارد که ما برخی از آنها را در بعضی از تالیفات خود مانند بهداشت از دیدگاه اسلامی درس ارائه شده در رانشگاه تربت مدرس و غیره آوردیم ذیلا به چند مورد حدیث از میان دها روایت موجود در این خصوص بسنده می کنیم .
- عن معاویه بن عمار قال سمعت اباعادالله (ع) یقول کان فی وصیته النبی (ص) لعلی (ع) ان قال یا علی اوصیک فی نفسک بخصال فا حفظها عنی ثم قال اللهم اعنه ( وعد جمله من الخصال الی ان قال ) وعلیک بالسواک عند کل وضو - وسائل الشیعه جلد 1 حضرت رسول اکرم (ص) در وصیت به حضرت امیرالمومنین (ع) فرمود ترا به خصلت هائی سفارش می کنم پس آنها را از من فراگگیر سپس عرض کرد خدایا او را یاری کن ( و خصلت هائی را برشمرد یا اینکه فرمود )برتو باد ب 8ه مسواک کردن بهنگام وضو .
- وسائل الشیعه جلد 1 از شیخ صدوق (ره ) نقل می کند که حضرت رسول اکرم (ص) به حضرت امیرالمومنین توصیه فرمود به مسواک کردن بهنگام وضوی هر نماز: قال النبی (ص) لعلی (ع) یا علی علیک بالسواک عند وضوئ کل صلاه
- قال (ع) السواک شطر الوضو ( وسائل الشیعه جلد 1: حضرت امیر المومنین (ع) فرمود مسواک کردن با وضو گرفتن همسو است
- قال النبی (ص) لو لا ان اشق علی امتی لامرتهم بالسواک عند وضو کل صلاه ( وسائل الشیعه جلد 1 ) - حضرت رسول اکرم (ص) فرمود اگر موجب مشقت امت من نمی شد مسواک کردن بهنگام وضوی هر نماز را واجب می کردم
- در کتاب محاسن احمد خالد برقی از حضرت امام صادق (ع) به نقل از حضرت رسول اکرم (ص) آورده است که راه قرآن را پاکیزه کنید گگفته شد یا رسول الله راه قرآن چیست ؟ فرمود دهانهایتان عرض شد بچه وسیله فرمود بوسیله مسواک عن ابیدالله (ع) رسول الله (ص) طریق القرآن قیل یا رسول الله و ما طریق القرآن قال افواهکم قیل بماذا قال بالسواک
- قال امیرالمومنین (ع) ان افواهکم طرق القرآن فطهروها بالسواک ( وسائل الشیعه جلد 1 ) امیرالمومنین ع فرمود دهانهایتان راههای قرآن است پس آنها را با مسواک کردن پاکیزه سازید .

60) در یک تعریف بسیار ساده و در عین حال جامع می توان بهداشت را اینگونه معرفی کرد: تامین، حفظ و ارتقاسطح تندرستی
61) و اما اینکه تندرستی چیست ؟ در اساسنامه سازمان جهانی بهداشت موصوب 1948 آمده است تندرستی عبارت است از رفاه کامل جسمی، روانی و اجتماعی و نه فقط نبودن بیماری و معلولیت - باین ترتیب تندرستی چیزی بیشتر از بیماری یا معلول نبودن بلکه در حالت بالاتر یعنی آسایش بودن در سه بعد جسمی، روانی و روابط اجتماعی است ودر شکل ( الف ) در فصل مشترک 3 دایره نشان دهنده رفاه جسمی، روانی و اجتملعی نشان داده میشود اما از آنجا که برای یک انسان مسلمان و کمال طلب این تعریف نا کامل است آنرا در شکل ب با دایره دیگری با عنوان محدوده اعتقادی محدودتر می سازیم . توضیحات بیشتری در این باره را در رهنمودهای بهداشتی اسلام ارائه شده به کنگره بین المللی تاریخ پزشکی ( 1371 ) آوردیم

62) اشاره به آیه کریمه - الا یذکر الله تطمئن القلوب - سوره رعد آیه 38
63) بحث مفصلی در این خصوص را تحت عنوان بهره گیری از دهنمودهای اسلامی در پیشگیری، رویارویی و کاهش پیامدهای استرس در دومین سمپوزیوم سراسری استرس 1372 ارائه نموده ایم .
64) اشاره به حدیث نبوی (ص) علیکم بذکر الله فانه شفاء . ایاکم و ذکر الناس فانه داء ( مجموعه و رام ) یعنی بر شما با به ذکر خدا که آن شفا است و وبر حذر باشید از یاد مردم بجای یاد خدا که آن موجب درد است . در حدیث دیکری از حضرت امیرالمومنین (ع) به نقل غررالحکم، ذکر خدا نور قلب توصیف شده ایت: علیک بذکرالله فانه نورالقلوب
65) به عنوان مثال به مطالعه ای که روی تعدادی بیمار غیر مسلمان در کلینیک آلبر در شهر پاناما در ایالت فلوریدای آمریکا صورت گرفته و نشان داده شده وقتی آیات قرآنی خوانده میشود امواج الکتروآنسفالوگرافی و الکترومیوگرافی، میزان انقباض عروق، سرعت جریان خون و شاخص های دیگر همه در جهت اصلاح و بهبود تغییر می یابند در حالیکه دقتی با همان لحن جملات عربی دیگری خوانده می شود این اثر مشهود نیست مطالعه مورد اشاره در یک کنگره بین المللی پزشکی ارائه شده و در منبع زیر نیز درج شده است
elkadee, a dacumentation of the physioloyic
effects the quran - bul. ls.med vol 2 4891
اضافه می کنیم که آیه شریفه و ننزل القرآن ما هو شفاء و رحمه للمومنین ( آیه 82 سوره اسرای ) با توجه به وسعت دامنه معنای شفا هم شفای روح و دل را شامل میشود و هم روح و دل و دل را شامل می شود و هم حتی شفای جسم را .
66) اشاره به مطالعه برخی از روامپزشکان آلمان - آقای دکتر محمد عشایری دانشکده توانبخشی دانشگاه علوم پزشکی ایران
67) در فصل گذشته در این خصوص توضیح داده ایم .
68) مشروحی از این بحث در نقاله مبسوط رهنمودهای بهداشتی اسلام - ( 1371 ) در کنگره بین المللی تاریخ پزشکی ارائه نموده ایم .
ره
69) آموزش بهداشت را امروزه با تغییر و اصلاح و ارتقا رفتار بهداشتی تعریف میکنند و در این تعریف به برانگیختن انگیزه های درونی و جلب مشارکت مردم در فعالیتهای بهداشتی تاکید دارند و به عبارت دیگر در آموزش بهداشت به گونه ای عمل می کنند که آموزش گیرنده با کسب آگاهی های لازم به تغییر نگرش و حذف عادات نادرست و آراسته شدن به عادات مناسب تر و به عبارت دیگر تغییر رفتار نایل گرددامیرالمومنین (ع) در یک جمله نغز و پر مغز می فرماید پائین ترین درجه دانش آن است که روی زبان متوقف باشد و بالاترین مرتبه آن دانشی است که در دفتار آدمی ظاهر میشود اوضع العلم ما وقف علی اللسان و ارفعه ما ظهر فی الجوارح والارکان - نهج البلاغه - کلمات قصار
70) بر اساس انچه که در مبحث عقل ( از مدرک چهارگانه فقه امامیه ) در خصوص، غیر مستقلات عقلیه یا استلزامات عقلیه مطرح میشود مقدمه واجب، واجب و مقدمه حرام حرام است بحقث کافی در
این خصوص را در کتاب پاسداری از سرمایه های فردای انقلاب اسلامی - انتشارات دفتر هماهنگ آموزش بهداشت (1367 ) آوردیم .
71) به عنوان نمونه به آیاتی اشاره می شود که مخاطب آنها انسان است مقل آیه یا بنی آدم خذوا زینتکم عند کل مسجد آیه 31 سوره اعراف و یا انتهای همان آیه کلوا واشربو ولا تسرفوا و نیز فلینظر الانسان الی طعامه آیه 24 سوره عبس همچنین آیهیا ایهاالناس کلوا مما فی الارض حلالا طیبا ... ( آیه 168 سوره بقره
72) عن الصادق (ع) ما انفقت فی الطیب فلیس یسرف ( مکادم الاخلاق جلد 1 ) یعنی آنچه که در مورد بوی خوش هزینه میکنی اسراف نیست
73) در برخی نوشته های خود از جمله مجموعه درسی بهداشت از دیدگاه اسلام درس دانشگاه تربیت مدرس (1365 ) و نیز در کتاب بهداشت برای حوضه های علمیه (1363 ) انتشارات وزارت بهداری این مطلب را توضیح داده ایم .
74) فصوص المهمه - حر عاملی (ره)
75) در احادیث مندرج در مجموعه کتب گرانقدر روائی از جمله کتاب وسائل الشیعه نکاتی درباره انتخاب محل مسجد برای آمده است .
76) شایسته است مامورین بهداشتی در مراجعه به این مهمان خانه ها، نسبت به ضرورت بهداشتی بودن فضای نمازخانه ها و حفض شئون نمازگزاران حسساسیت بیشتری نشان دهد و با آموزشی متصدیان امر، آنها را متوجه ضرورت توجه کافی به این مساله مهم بنمایند .
77) در زمان ما که جمعی از عزیزان فرزندان اسلام در میدانهای شرف و ایثار، گرفتار نقص عضو شده اند، تعجیل در فراهم ساختن زمینه حضور آسان آنها در مساجد نوعی تجلیل از روحیه فداکاری و جهاد است بنظر می رسد هم بخاطر رفاه جانبازان و هم بخاطر تامین آسایش انسانهای صبوری که گرفتار نثص عضو موقرند شایسته است همه جات در کوچهها، خیابانها و اماکن عمومی و لا اقل در مساجد که خانه های خدا برای پذیرائی از مردمند ساختن معابر مناسب یک حرکت لازم و حق شناسنامه باشد .
78) پرکلرین بصورت گرد یا گرانول سفید عرضه انحلال در آب گاز کلر آزاد شده نقش ضد عفونی کننده کاملا بسته در جای خشک نگهداری کرد و از قراردادن آن در کنار کرئولین ( ماده ای است که برای ضد عفونی توالت بکار برده می شود ) نوداری نمود زیرا خطر آتش سوزی دارد .
79) رجوع شود به بحثی که در فصل اول تحت عنوان پاداش پاکیزه ساختن مسجد و چگونگی آن آمده است .

80) مثلا وقتی کسی مبتلا به میکروب بیماری زای شیگلاست و پس از خروج از ممستراح دست خود را با آب و صابون نمیشویند می توانمد با دست زدن به دستگیره ها تعداد قابل توجهی میکروب به آنها منتقل کند و برای مبتلا کردن دیگری به بیماری اسهال خونی ناشی از شیگلا فقط وجود تعداد 200 میکروب کافی است به عبارت دیگر اگر شخص دوم دست آلوده شده خود را به غذا و دهان خود بزند به آسانی ممکن است به این عارضه مبتلا گردد - آلودگی به بیماری های دیگر روده ای نیز کم و بیش همینطور ممکن است اتفاق بیفتد .
81) در همین قسمت تحت عنوان بهداشت صحن مسجد فرمولهایی برای مواد ضد عفونی کننده مورد نظر ارائه شده است .
82) در فصل اول تحت عنوان پاداش پاکیزه ساختن مسجد و چگونگی آن در این باره توضیح داده ایم .
83) با الهام از همین رهنمود اسلامی قرار دادن دمپائی های مشخص و علامتگذاری شده ای در مدخل کفش کن شبستانها برای استفاده نمازگزارانی که در التزام عملی به رهنمودهای اسلامی شستن پاها را قبل ار ورود به فضای مقدس محل اقامه جماعت ضروری می دانند نیز مکمل پاکیزه گر مورد اشاره خواهد بود .
84) معمولا هر لیتر آب با محلول که توسط پمپ سمپاش پاشیده می شود سطحی معادل 200 متر مربع را می پو شاند .
85) اگر فایکام برای سمپاشی علیه مگس استفاده می شود به چای محلول 6 در هزار از محلول 3 در هزار استفاده خواهد شد منتها هنگام حل کردن سم در آب بازا هر 10 لیتر آب 200 گرم شکر نیز به عنوان جاذب مگس به محلول سم اضافه میگردد.
86) بعنوان مثال در کتاب گرانقدر وسائل الشیعه در ابواب ما یسجد علیه احادیث متعددی در مورد آنچه که سجده بر آنها مجاز است آمده است در برخی از این احادیث ضمنا توضیحاتی در مورد فلسفه سجده بر خاک و خود داری از سجده بر اشیا دیگر که پیامبر اکرم (ص) - بر آنها سجده نفرموده است از میان مجموعه روایات ذکر شده به ذکر چند مورد بسنده می کنیم
عن ابیعبد الله (ع) قال علی الارض افضل لانه ابلغ فی التواضع والخضوع لله عزوجل حضرت امام (ع) فرمود سجده کردن بر خاک افضل است زیرا به مبالغه در تواضع و خضوع در برابر پیامبر عزوجل نزدیک تر است .
سال ابا عبدالله عن السجود علی الحصر و البواری فقال لا باس و ان یسجد علی الارض احب الی فان رسول الله (ص) یحبه
از حضرت املام صادق (ع) در باره سجده بر حصیر و بوریا سوال شد فرمود اشکالی ندارد ولی من بیشتر دوست دارم سجده بر خاک را زیرا که حضرت رسول اکرم (ص) دوست داشت پیشانی مبارک را بر خاک بگذارد و من هم بدای تو آنچه را که پیامبر اکرم (ص) دوست داشت می پسندم
عن هشام بن الحکم انه قال لا بیعبد الله (ع) اخبرنی عما یجوز السجود علیه و عما مالا یجوز قال السجود لا یجوز الا علی الارض او علی ما انبتت الارض الا ما اکل او لبس فقال له جعلت فداک ما العله فی ذلک قال لان السجود خضوع لله عزوجل فلات ینبغی ان یکون علی ما یوکل او یلبس لان ابنا الدنیا عبد ما یاکلون و یلبسون والساجد فی سجوده فی عباده الله عزوجل فلا ینبغی ان یضع جبهته فی سجوده علی معبود ابنا الدنیاالذین اغتر و بعرورها ( علل الشرایع شیخ صدوق - (ره) - هشام بن حکم از حضرت امام صادق (ع) در مورد آنچه که سجده بر آن مجاز است ( مگر آنچه که از روئیدنی ها خوردنی یا پوشیدنی باشد که در اینصورت سجده بر آنها مجاز نیست )هشام گفت فدایت شوم علت این مساله چیست حضرت فرمود برای این که سجود خضوع در برابر خدای عزوجل است و شایسته نیست که برآنچه که خورده می شود یا پوشیده می شود باشد چون فرزندان دنیا بنده آنچه می خورند و می پوشند هستند و سجود کننده هنگام سجود در عبادت خدا است پس سزاوار نیست که پیشانی او در این هنگام بر معبود دنیا طلبان مغرور به دنیا باشد .
87) در این خصوص کتاب ارزشمندی تحت عنوان الارض و التربه الحسینیه نوشته علامه الشیخ محمد حسین ال کاشف الغظاوجود دارد که در نوع خود بسیار خواندنی و آموزنده است
88) قال الصادق (ع) السجود علی طین فبر الحسین (ع) ینور الی الارضین السبعه و من کانت معه سبحه من طین قبر الحسین (ع) کتب مسبحا و ان لم یسبح بها ( وسائل الشیعه ) باب استحباب سجود علی تربه الحسین (ع)
89) عن ابی الحسن موسی بن جعفر (ع) قال لا یستغنی شیعتنا عن اربع خمره یصلی علیها و خاتم یتختم به وسواک یستاک به و سبحه من طین قبرا بیعبد الله (ع) وسائل الشیعه باب استحباب سجود علی تربه الحسین (ع)
90) اشاره به آیه 9 سوره ماعده: و ان کنتم مرضی او علی سفر او جائ احد منکم من الغائط اولا مستم النسائ و لم تجدوا مائ فتیمموا صعیدا طیبا و امسحوا بوجوهکم و ایدیکم، ... و نیز آیه 42 سوره نسائ ...فتیمموا صعیداطیبا...
91) در بیمارستانها استفاده از سنگ مذکور کاربرد بیشتری خواهد داشت لذا هم برای مسجد بیمارستان و هم در هر بخش برای بیمارانی که در همان بخش به نحوی نماز خود را بجا می آورند استفاده از یک قطعه سنگ ساختمانی به ابعاد ذکر شده مناسب خواهد بود .
92) در فصل اول تحت عنوان پاداش پاکیزه ساختن مسجد احادیثی در این خصوص نقل کرده یم .
93) گاهی سوال می شود آیا صابون دستشوئی می تواند خود عامل انتقال آلودگی ها باشد خوشبختانه با توجه به اینکه مکانیسم عمل صابون خیس کنندگی، پخش کنندگی و امولسیه کردن آلودگی است و به هر صورت صابون زدن با استفاده از آب و زدوده شدن سطح آن توام است لذا عملا می توان کفت جای نگرانی وجود ندارد لذا حتی اگر استفاده از صابون مایع میسر نباشد با صابونهای عمومی هم می توان گام مهمی در جهت تامین پاکیزکی برداشت .
94) استثنائ مساجددارای حمام در ایران وجود دارد ( از جمله در یزد )
95) قبلا در فصل اول تحت عنوان پاداش پاکیزه ساختن مسجد و چگونگی آن را توضیح داده ایم
96) گاهی برخی به ظاهر بخاطر صرفه جوئی در مصرف آب و به حیال خود خودداری از اسراف در کشیدن سیفون یا ریختن آب کافی سهل انگاری می کنند لازم به تذکر است که به هر میزان که برای رفع آلودگی ریختن آب ضرورت پیدا کند مصرف در جهت صحیح است و نه بیهوده .
97) اگر مقدور باشد از محلول 5 درصد دتول ( تقریبا 1 پیمانه دتول در 20 پیمانه آب )و اگر در دسترس نبود لااقل از محلول شامل 1 قاشق مربا خوری ( 5 گرم ) پرکلرین در 5 لیتر آب استفاده نمایند .
98) ممکن است گفته شود این کارها را نه کسی انجام می دهد و نه کسی وقت کافی برای این دارد اما نباید فراموش کرد که در یک مستراح عمومی انجام این خدمت کاملا ضروری است و کسی که بخاطر رضای حدا در مسیر حدمت به مسجد قرار مگیرد صرف حداکثر 15 دقیقه تا نیم ساعت وقت برای او آنقدرها هم سخت نخواهد بود .
99) با استفاده از نوار لامپ مولد اشعه ماورائ بنفش و مشاهده درخشش ادرار موش با فلو سانس سبز می توان به وجود موشد در محل پی برد
100) یعنی درجه حرارت آن بیش از 70 درجه سانتی گراد باشد .
101) این توصیه از آن جهت است که برخی باکتریهای هاگزا مانند کلستریدیوم پرفرنژنس ( ولش یا ولچای ) هاگ یا اسپرشان در برابر ححرارت طبخ مقاومت می کند و در طول زمان نگهداری در یخچال باکتری مذکور به شکل رشته ای و غعال در می آید در اینصورت جوشانیدن قبل از مصرف شکل رشته ای آنرا نابود خواهد ساخت .
102) بخصوص آن گروه مسمومیت های غذائی که عامل ایجاد آنها باکتریهای دسته سالمونلا، استرپتوکوک، و یبریوپا راهمولیتیکوس می باشند .
103) پیش از یان نکاتی را از سفارش های اسلامی در باب خوداری از آلوده سازی مساجد با آب دهان و بینی ذکر کرین در اینجا اشاره به نکته دیگری سودمند است کتاب تنبیه الخواطر و نزهه النواظر ( مجموعه ورام ) جلد دوم از حضرت امیر المومنین (ع) نقل می کند که فرمود پیامبر اکرم (ص)از سرفه توام با صاف کردن سینه ( تنحنح که با پراکندن ترشحات دستگاه تنفسی توام است ) در مساجد نهی فرمود: عن علی بن ابیطالب (ع) قال: نهی رسول الله (ص)عن التنحنح فی المساجد ...
104) به نقل از:
sofler a . the greatest lnternational killer - chest lol : 1-2)2991(