فهرست کتاب


فرازهای برجسته از سیره امامان شیعه (ع) جلد دوم

محمد تقی عبدوس و محمد محمدی اشتهاردی

استفاده از آب پاکیزه و وسائل پاک

امامان (ع) برای رعایت بهداشت و پیشگیری از بیماری ها سعی فراوان داشتند تا از آب پاکیزه و تمیز استفاده کنند، و از آب آلوده وسائلی که به بهداشتی بودن آب آن اطمینان ندارند، استفاده نکنند .
حضرت رضا (ع) می فرمود:
من اخذ من الحمام خزفة فحک بها جسده، فاصابه البرص فلا یلو من الا نفسه، و من اغتسل من الماء قد اغتسل فیه فاصابه الجذام فلا یلو من الا نفسه
: کسی که از حمام قطعه سفالی را بر دارد و با آن بدن خود را بمالد و در نتیجه به بیماری برص مبتلا گردد، هرگز جز خودش کسی را ملامت نکند و کسی که با آبی که قبلا در آن غسل شده (یا قبلا کسی خود را در آن شستشو داده ) [ مثل آب خزینه ] خود را بشوید و در نتیجه به بیماری جذام مبتلا شود، هرگز جز خودش کسی را سرزنش ننماید .
یکی از حاضران عرض کرد: مردم مدینه می گویند در چنین آبی (که دیگران در آن غسل کرده اند ) شفای چشم هست .
امام رضا (ع) فرمود:
کذبوا یغتسل فیه الجنب من الحرام، و الزانی و الناصب الذی هو شر هما و کل خلق الله ثم یکون فیه شفاء من العین ...
: آنها دروغ گفتند، آبی که در میان آن اشخاصی مانند جنب از حرام، زناکار، و ناصبی (دشمن امامان) که بدتر از آنها است، و افراد دیگر در آن غسل (یا شستشو) می کنند، آیا چنین آبی شفابخش چشم است؟ بلکه شفای چشم با تلاوت سوره حمد، دو سوره معوذتین (سوره ناس و فلق ) و بخور دادن با عود هندی و صمغ مغربی و کندر، حاصل می شود . (نه با آب کثیف ) (322)
مسواک و فوائد بهداشتی آن در اسلام
یکی از دستورهای مهمی که در شیوه زندگی امامان (ع) وجود داشت و در گفتار امامان (ع) اهمیت بسیار به آن داده شده، مسواک و خلال (پاک نمودن دندانها به وسیله چوب باریک ) که همین دستور یکی از عوامل عمیق و مهم بهداشتی و پیشگیری از بیماری ها است . در این مورد دهها، بلکه صدها روایت نقل شده (323) در اینجا به عنوان نمونه به ذکر چند روایت، بسنده می شود:
1 - رسول خدا (ص) فرمود:
مازال جبرئیل یوصینی بالسواک حتی ظننت انه سیجعله فریضة
: همواره جبرئیل مرا به مسواک کردن توصیه می کرد، تا آنجا که گمان کردم که بزودی جبرئیل آن را به عنوان دستور واجب، قرار می دهد . (324)
2 - نیز فرمود:
تخللوا علی اثر الطعام و تمضمضوا فانهما مصحة الناب و النواجد
: بعد از غذا خلال کنید، و دهان خود را با آب بشوئید زیرا این دو کار، موجب سلامتی دندانهای نیش و آسیا می گردد . (325)
3 - امام باقر (ع) فرمود:
لو یعلم الناس ما فی السواک لاباتوه معهم فی لحاف
: اگر مردم می دانستند که مسواک کردن دارای چه فوائد ( مهم و بسیار ) است، وسیله مسواک کردن را از رختخواب خود دور نمی کردند . (326)
4 - امام صادق (ع) از پدرانش روایت کرد که پیامبر (ص) فرمود:
رکعتان بسواک افضل من سبعین رکعة بغیر سواک
: دو رکعت نماز بعد از مسواک کردن بهتر از هفتاد رکعت نماز بدون مسواک است . (327)
5 - پیامبر (ص) به علی (ع) فرمود:
بر تو باد به مسواک کردن، زیرا مسواک موجب پاکی دهان، و خشنودی خدا، و روشن بینی چشم می شود، و بر تو باد به خلال لای دندانها، چرا که خلال تو را محبوب فرشتگان می کند، زیرا فرشتگان از بوی دهان آن کسی که بعد از غذا خلال نمی کند، رنجیده می شوند. (328)
6 - امام صادق (ع) فرمود:
مسواک کردن دارای دوازده ویژگی و فایده است:
1 - از سنت است و موجب اجرای سنت می گردد 2 - دهان را پاک می کند 3 - به چشم نور و روشنی می بخشد 4 - موجب خشنودی خدا می شود 5 - دندانها را سفید می کند 6 - حفره های چرکین اطراف دندانها را از بین می برد 7 - لثه ها را محکم می نماید 8 - موجب اشتها به غذا می شود 9 - زرداب را از بین می برد 10 - موجب افزایش حافظه می گردد 11 - موجب افزایش نیکی ها می شود 12 - فرشتگان را شاد می نماید . (329)
7- عده ای با دندانهای زرد و موی ژولیده به حضور پیامبر (ص) آمدند، آن حضرت معترضانه به آنها فرمود:
مالی اراکم تدخلون علی قلحا مرغا، مالکم لا تستاکون؟
: چرا شما را چنین می نگرم که با دندانهای زرد و سبز، و موهای کثیف و ژولیده نزد من آمده اید، چرا مسواک نمی کنید .؟ (330)
رعایت نظافت در امور دیگر
از شیوه زندگی و گفتار امامان (ع) چنین به دست می آید که آنها در مورد نظافت و بهداشت، دارای یک فرهنگ جامع بودند، به طوری که هر گونه عواملی را که موجب نظافت و بهداشت می شد، آن را شیوه خود قرار داده و انجام آن را به پیروانشان دستور می دادند، و از هر گونه عوامل خلاف اصول بهداشت، پرهیز کرده و نهی می کردند .
مثلا با ناخن گرفتن، و تمیز کردن موی سر و صورت، و تراشیدن موهای اضافی سر و صورت، زدودن موی بدن، و شستن دستها قبل از غذا و بعد از آن و ... دستورات اکید داده، و خودشان در این امور و امور دیگر بهداشتی پیش قدم بودند، و تز آنها در این سخن امام صادق (ع) خلاصه می شد که فرمود:
انسان برای عمر طولانی آفریده شده است، اما او با عدم رعایت بهداشت، عمر خود را کوتاه می کند . (331)
امامان (ع) از آب پاکیزه و تمیز برای نظافت و بهداشت، استفاده بسیار می کردند، و خداوند را سپاس می گفتند که نعمت آب پاک را در اختیار بشر قرار داده است، امیرمؤمنان علی (ع) هرگاه نگاهش به آب می افتاد، می فرمود:
الحمد لله الذی جعل الماء طهورا و لم یجعله نجسا
: حمد و سپاس خداوندی را که آب را پاک( و پاک کننده ) قرار داد، و آن را نجس و کثیف قرار نداد . (332)
سالم سازی محیط زیست در اسلام و روش امامان (ع)
یکی از شاخه های مهم در بهداشت و حفظ سلامت انسانها، و نگهداری آنها از هجوم بیماری ها، سالم سازی محیط زیست است، برای حفظ محیط زیست، دو برنامه لازم است؛ نخست اینکه: باید تا سر حد توان و امکان، از عوامل دود زا و آلوده کننده محیط زیست جلوگیری کرد و یا کاست، دوم اینکه با درختکاری، و گل کاری، و گسترش زیبائی های طبیعی، سلامتی محیط زیست را بیمه کرد .
اسلام و امامان (ع) در این راستا نیز، دستوراتی داده اند، که برای حفظ و تقویت و گسترش بهداشت، می توان از این دستورات بهره مند شد .
اکنون در این مورد به یک آیه و چند روایت توجه کنید:
در آیه 60 سوره نمل می خوانیم:
... و انزل لکم من السماء ماء فانبتنا به حدائق ذات بهجة ما کان لکم ان تنبتوا شجرها
: خداوند برای شما از آسمان و زمین، آبی فرستاد که با آن باغهای زیبا و سرورانگیز رویاندیم، شما قدرت نداشتید، درختان آن را برویانید.
واژه بهجه که در آیه بالا آمده به معنی زیبائی رنگ و حسن ظاهر و شادابی است که بیننده را غرق سرور و شادمانی می کند.
بنابراین درختهای باغها و میدان ها با آن گلها، غنچه ها و شکوفه ها و برگهای زیبا، از نعمتهای الهی و از نشانه های خدا است، و بهره مندی از آنها، بهره مندی از نعمتهای زیبائی است که خداوند، انسانها را به آن دعوت و تشویق نموده است .
امیرمؤمنان علی (ع) فرمود:
ان الله جمیل یحب الجمال : خداوند زیبا است و زیبائی را دوست دارد . (333)
نیز فرمود:
ثلاثة یجلون البصر: النظر الی الخضرة، و النظر الی الماء، و النظر الی الوجه الحسن
: سه چیز موجب روشنائی چشم می گردد: 1 - نگاه به گیاهان خرم و سبز 2 - نگاه به آب 3 - نگاه به چهره زیبا . (334)
رسول خدا (ص) فرمود:
ان الریح الطیبة تشد القلب
: همانا بوی خوش، قلب را محکم و استوار می سازد . (335)
امام صادق (ع) فرمود:
ازرعوا و اغرسوا، فلا و الله ما عمل الناس عملا احل و لا اطیب منه
زراعت کنید و درخت بکارید، سوگند به خدا، انسانها کاری انجام ندهید که گواراتر و پاکیزه تر از زراعت و درختکاری باشد . (336)
پیامبر (ص) فرمود:
من سقی طلحة او سدرة فکانما سقی مؤمنا من ظلماء
: کسی که شکوفه و گیاه دارای گل و درخت سدر را آب بدهد، مانند آن است که مؤمن تشنه ای را سیراب کرده است. (337)
رسول خدا (ص) فرمود:
من اراد یشم رائحتی فلیشم الورد الاحمر : کسی که می خواهد بوی مرا استشمام کند، گل سرخ را بو کند . (338) [ شاید راز نامگذاری گل سرخ به گل محمدی، همین سخن باشد ]
و در سخن دیگر از امام معصوم (ع) آمده: کسی که می خواهد بوی پیامبر (ص) را استشمام کند، گل را بو کند . (339)
امام علی (ع) فرمود:
حیانی رسول الله بالورد بکلتا یدیه فلما ادنیته الی انفی، قال اما انه سید ریحان الجنة بعد الآس
: رسول خدا (ص) با دو دستش گلی را به من هدیه کرد، هنگامی که آن را به بینی خود نزدیک بردم، آن حضرت فرمود: این گل، بعد از گل آس سرور گلهای بهشت است . (340)
[ آس، درختی است شبیه درخت انار که برگهایش سبز و خوش رنگ و گلهایش سفید و خوشبو می باشد ]
در روایت دیگر آمده: هرگاه گلی را نزد رسول خدا (ص) می آوردند، آن حضرت آن را می گرفت و بو می کرد و سپس رد می کرد . ولی هنگامی که گیاه خوشبوی مرزنگوش (مرزه گوش ) (341) را حضور پیامبر اکرم (ص) می آوردند، آن را برای خود نگه می داشت و می فرمود:
علیکم بالمرزنجوش، فشموه فانه جید للخشام
: بر شما باد به بهره بردن از گیاه خوشبوی مرزنگوش، آن را بو کنید، که بو کردن آن برای بینی (رگها و منفذهای بینی ) سودمند و مفید است. (342)

سه: نمونه هایی از دستورات طبی و بهداشتی امامان (ع)

از آنجا که امامان شیعه (ع) به سلامتی و بهداشت فرد و جامعه، اهمیت می دادند، در این راستا برای حفظ سلامتی و رعایت بهداشت پرهیز از عوامل بیماری زا، دستورات مفید دادند، که بخشی از آنها به صورت کتابهایی مانند طب الائمه و طب الامام الصادق (ع) و ... (که قبلا ذکر شد ) جمع آوری شده است، در اینجا به عنوان نمونه، به چند دستور زیر توجه کنید:
1 - در محضر امام صادق (ع) در مورد درمان بیماری تب سخن به میان آمد، آن حضرت فرمود:
انا اهل بیت لانتداوی الا بافاضة الماء البارد یصب علینا و اکل التفاح
: ما خاندان، تب را مداوا نمی کنیم مگر با آب سرد که بر بدن ما ریخته می شود، و با خوردن سیب (343)
نیز فرمود:
الحمی من قیح جهنم فاطفئوها بالماء البارد
: تب از فوران جوشش دوزخ است، آن را با آب سرد خاموش کنید.(344)
[ در جهان پزشکی امروز نیز پاشوره با آب سرد را برای مبتلایان به تب، سفارش می کنند . ]
2 - امام باقر (ع) فرمود:
لو یعلم الناس ما فی التفاح، ما داو و امرضاهم الا به
: اگر مردم می دانستند که چه فوائد مهمی در سیب هست، بیماران خود را جز با سیب، مداوا نمی کردند. (345)
3- امیرمؤمنان علی (ع) فرمود: در علم طب (دانش پزشکی ) چهار کلمه هست که اگر بقراط یا جالینوس (دو طبیب معروف قبل از اسلام ) آن را می گفت؛ صد ورق قبل از ذکر آن، در وصف آن، مطلب می نوشت، سپس نوشته خود را با این چهار کلمه می آراست، و آن این است:
توقوا البرد فی اوله، و تلقوه فی آخره، فانه یفعل فی الابدان کفعله بالاشجار اوله یحرق و آخره یورق
: از سرما در آغازش (پائیز ) بپرهیزید، و در آخرش (نزدیک بهار ) به استقبالش بروید، زیرا در بدنها همان می کند که با درختان می کند، در آغاز خشک می کند و در آخر برگ می آورد . (346)
4 - امیرمؤمنان علی (ع) به فرزندش امام حسن (ع) فرمود: اگر چهار دستور را رعایت کنی از طبیب و درمانهای طب بی نیاز خواهی شد، و آن چهار دستور این است:
لا تجلس علی الطعام الا و انت جائع، و لا تقم عن الطعام الا و انت تشتهیه، و جود المضغ، و اذا نمت فاعرض نفسک علی الخلاء
: 1 - جز هنگام گرسنگی در کنار غذا برای خوردن ننشین 2 - در حالی که میل و اشتها به غذا داری، از غذا دست بکش 3 - در جویدن غذا مراقب باش تا خوب گوارده گردد 4 - قبل از خواب به دستشوئی برو و قضاء حاجت کن . (347)
5 - امام رضا(ع) فرمود:
الحمیة رأس کل دواء، و المعدة بیت الادواء و عود بدنا ما تعود
: مراقبت و پرهیز در رأس دوا و درمان است، و معده خانه دردها است(348) و با بدن بر اساس عادتش رفتار کن . (349)
6 - نیز فرمود:
الماء المغلی ینفع من کل شی ء و لا یضر من شیی ء
: آب جوشیده شده، برای هر چیز نافع است و زیانی ندارد . (350)
[ با توجه به اینکه هم اکنون پزشکان، برای تصفیه آب، و رفع آلودگی آن، به جوشاندن آن سفارش می کنند . ]
7 - امام کاظم (ع) فرمود:
لیس من دواء الا و هو یهیج داء، و لیس شی ء فی البدن انفع من امساک الید الا عما یحتاج الیه
: هر دارویی موجب یکنوع بیماری خواهد شد، و برای بدن، هیچ چیز نافعتر از آن نیست که از مصرف هر گونه دارو جز آن داروئی که مورد نیاز است - خودداری شود . (351)
[ این دستور در جهان پزشگی امروز، تحت عنوان مصرف بی رویه دارو ، شدیدا مورد توجه است . ]
8 -شخصی که مبتلا به بیماری بواسیر حاد بود نزد امام صادق (ع) آمد و گفت: به من نوشیدن مقداری شراب را به عنوان درمان این بیماری، سفارش و توصیف کرده اند، و من از نوشیدن آن، قصد لذت ندارم بلکه قصد درمان دارم، آیا اجازه هست از آن بنوشم؟!
امام صادق (ع) در پاسخ فرمود:
ان الله عزوجل لم یجعل فی شیی ء مما حرمه دواء و لا شفاء
: همانا خداوند متعال در چیزی که آن را حرام کرده، درمان و شفا قرار نداده است . (352)
9 - حضرت رضا(ع) فرمود:
رأس الحمیة؛ الرفق بالبدن
: رفق و مدارا با بدن در رأس مراقبت و پرهیز است . (353)
[ یعنی برخورد نرم و آرام با بدن و دوری از کارهای سخت که موجب فشار بر بدن است، در سر لوحه دستور مراقبت و پرهیز برای حفظ سلامت بدن است . ]
10 - ابو یوسف قندی می گوید: در مکه بودم در آنجا بیماری وبا شایع شده بود و من هم به آن مبتلا شده ام، برای امام کاظم (ع) نامه نوشتم و درخواست درمان کردم، آن حضرت در پاسخ نوشت: سیب بخور، من به این دستور عمل کردم و سلامتی خود را باز یافتم . (354)

چهار: فرازهایی از شیوه امامان در مورد بهداشت و درمان

در اینجا برای اینکه با شیوه زندگی پیامبر (ص) و امامان (ع) در رابطه با بهداشت و درمان آشنا شویم، به ذکر چند نمونه می پردازیم: