فهرست کتاب


فرازهای برجسته از سیره امامان شیعه (ع) جلد دوم

محمد تقی عبدوس و محمد محمدی اشتهاردی

اصل: 9 بهداشت و درمان در زندگی امامان (ع)

اشاره
یکی از اصول اخلاقی که در سراسر زندگی امامان (ع) به طور آشکار و عمیق دیده می شود، رعایت نظافت و بهداشت، پیشگیری و درمان و طب برای حفظ صحت و سلامتی است، با اینکه در عصر امامان (ع) اطلاعات پزشکی و بهداشتی بسیار محدود بود، ولی آنها در همان عصر در سطح بالا، به بهداشت و درمان اهمیت فراوان می دادند، و پیروان خود را به رعایت آن، توصیه می نمودند .
متأسفانه بر اثر فاصله گرفتن از سیره امامان (ع)، و فرو رفتن در زندگی ماشینی، امراض مختلف در بین ما پیدا شده، و آرامش کم گشته، و خستگی و کسالت و بی حوصلگی جای شادابی و طراوت را گرفته است .
به هر حال هم اکنون نیز اگر سیره امامان (ع) در روش بهداشت و درمانی که داشتند، مورد توجه قرار گیرد، موجب سلامتی و شادابی شده و کمک شایانی در بیماری زدایی خواهد کرد .
این بحث و بررسی جالب را در اینجا در چهار بخش زیر خلاصه می کنیم:
1 - اهمیت طب و درمان در اسلام و در زندگی امامان (ع)
2 - بهداشت و پیشگیری در زندگی امامان (ع)
3 - نمونه هائی از دستورات طبی جالب در گفتار امامان (ع)
4 - فرازهایی از شیوه امامان (ع) در رابطه با بهداشت و درمان.

یک: اهمیت طب و درمان در اسلام و در زندگی امامان (ع)

در اسلام به رعایت حفظ صحت و سلامتی و عوامل پیشگیری و درمان، اهمیت بسیار داده شده است، و دلائلی که بیانگر حرمت ضرر رسانی به بدن است، حاکی است که باید برای دفع ضرر (پیشگیری ) و درمان بیماری ها که برای بدن زیانبخش هستند، اقدام جدی کرد، و هرگز آن را نادیده نگرفت، بر همین اساس علم طب که برای پیشگیری و درمان بیماری ها، وضع شده در اسلام به عنوان یک علم مهم در کنار علم دین، مورد توجه قرار گرفته است، و رسول خدا (ص) در میان علوم مختلف، از این دو علم یاد کرد و فرمود:
العلم علمان، علم الادیان و علم الابدان
: علم، عبارت از دو علم است، علم دین ها و علم بدنها. (303)
و در سخن دیگر فرمود:
تداووا فان الذی انزل الداء انزل الدواء
: بیماری خود را مداوا و درمان کنید، زیرا همان خداوندی که درد و بیماری داده، و درمان نیز داده است . (304)
نیز فرمود:
ما انزل الله من داء الا انزل له شفاء
: خداوند درد و بیماری عارض نکرده مگر اینکه برای آن شفا قرار داده است . (305)
امام صادق (ع) فرمود: یکی از پیامبران بیمار شد، و گفت: مداوا نمی کنم تا همان خدایی که مرا بیمار کرده، مرا درمان کند . ، خداوند به او وحی کرد:
لا اشفیک حتی تتداوی
: تو را شفا ندهم مگر اینکه به معالجه و مداوا بپردازی . (306)
نیز روایت شده: جمعی در محضر رسول خدا (ص) بودند، در مورد مداوا و معالجه بیمار سخن به میان آمد، آنها به رسول خدا(ع) عرض کردند، آیا اگر بیمار شدیم، مداوا نکنیم؟ .
پیامبر (ص) فرمود:
تداووا فان الله لم یضع داء الا وضع له شفاء و دواء الا داء واحدا
: مداوا کنید، چرا که خداوند برای هر درد و بیماری، درمان و شفا و دوا قرار داده است، مگر یک درد و بیماری که شفا ندارد .
عرض کردند آن درد بی درمان چیست؟
فرمود: پیری (307)
امام صادق (ع) فرمود: جامعه سالم دارای سه رکن و پایه است: 1 - رهبر خوب 2 - دانشمند خوب 3 - طبیب بصیر و آگاه (308)
محمد بن مسلم می گوید: از امام باقر (ع) در مورد مداوای یک نفر بیمار توسط طبیب یهودی یا نصرانی، سؤال شد، آن حضرت در پاسخ فرمود:
لا بأس بذلک، انما الشفاء بید الله
: اشکالی ندارد، شفا در دست خدا است . (309)
در زندگی امامان (ع) سه موضوع در رابطه با بهداشت و طب و درمان ، از کارهای مداوم و معمول آنها بوده است:
نخست اینکه: نظافت و بهداشت را کاملا مراعات می کردند، و به موضوع پیشگیری از بیماری ها، اهمیت و توجه بسیار داشتند .
دوم اینکه: خودشان هنگام بیماری به پزشک مراجعه می کردند، و به بیماران دستور می دادند که هنگام بیماری به طبیب مراجعه کنند گرچه آن طبیب، مسیحی یا یهودی و یا مجوسی باشد . (310)
سوم اینکه: خودشان در عین آنکه طبیب روح بودند، و بیماری های اخلاقی و معنوی مردم را با مرهم های معنوی و دستور العمل ها معالجه و درمان می کردند، به مداوای بیماری جسمی افراد نیز می پرداختند، و دستوراتی برای درمان می دادند، جالب اینکه دستورات طبی امامان شیعه (ع) توسط سیزده نفر که در عصر آنها می زیستند جمع آوری شد و در اعصار بعد از امامان (ع) توسط شش نفر، ثبت و تنظیم گردیده است . (311)
در اینجا چند کتاب طبی را که در آنها دستورات پیامبر (ص) و امامان (ع) گرد آوری شده نام می بریم:
1 - طب النبی؛ تألیف حافظ ابونعیم اصفهانی .
2 - طب النبی؛ تألیف ابی وزیر بن احمد ابهری.
3 - طب النبی؛ تألیف شیخ ابی العباس المستغفری .
4 - طب الائمه؛ تألیف محمد قاسم بن غلامعلی الطبیب .
5- طب الائمه؛ تألیف سید عبدالله شبر .
6 - طب اهل البیت (ع)؛ تألیف سید ابی محمد، زید بن علی .
7 - طب الامام الصادق (ع)؛ تألیف میرزا محمد بن میرزا صادق.
8 - طب الرضا(ع)؛ تألیف شیخ محمد بن حسن . (312)
یکی از کتابهای طبی که حضرت رضا (ع) به درخواست مأمون عباسی نوشت، الرسالة الذهبیه است، از این رو این کتاب به این نام موسوم شده که به دستور مأمون آن را با آب طلا تدوین کردند.
این رساله در قست آخر جلد 62 بحار الانوار از صفحه 306 تا 356 ذکر شده است .
درمان و دستورات طبی امامان (ع) نیز بسیار بوده، که به عنوان نمونه، بخشی از آن در کتاب بحار الانوار، جلد 62، از صفحه 62 تا 356 آمده است، همچنین در کتابهایی که نام آنها در بالا ذکر شد ( که مجموعا شش کتاب به نام طب طب الائمه تا طب الرضا (ع) بود ) بخش دیگری از دستورهای طبی امامان (ع) آمده است .
از مجموع این مطالب چنین نتیجه می گیریم که امامت شیعه (ع) به طب و درمان، توجه عمیق داشتند، و اهمیت خاصی به آن می دادند.

دو: بهداشت و پیشگیری در زندگی امامان (ع)

می دانیم که بخشی عظیمی از صحت و سلامتی بستگی به رعایت بهداشت و مسأله پیشگیری دارد، و در این راستا، رعایت نظافت و پاکیزگی، مهمترین نقش را ایفا می کند.
اسلام و امامان (ع) در گفتار و دستور العمل های خود به نظافت و پاکیزگی که اساس بهداشت را تشکیل می دهد، سفارش بسیار نموده و آن را جزء ایمان، و از شرائط ضروری هر فرد مسلمان قرار داده اند . (313)
در قرآن، در آیه 157 سوره اعراف، یکی از اهداف پیامبر اسلام (ص) چنین بیان شده است:
و یحل لهم الطیبات و یحرم علیهم الخبائث
: و پاکیزه ها را برای آنها حلال می کند و ناپاکی ها را برای آنها حرام می نماید
بنابراین رعایت نظافت و پاکیزگی ظاهری و باطنی که همان بهداشت جسمی و روحی است، یکی از اهداف بعثت پیامبر اسلام (ص) بوده است.
رسول اکرم (ص) فرمود:
تنظفوا بکل ما استطعتم فان الله تعالی بنی الاسلام علی النظافة
: به وسیله هر چیز پاک کننده ای که توان تحصیل آن را دارید، خود را پاک سازید، چرا که خداوند متعال اسلام را بر اساس نظافت و پاکیزگی بنا نموده است . (314)
امیرمؤمنان علی (ع) فرمود:
تنظفوا بالماء من الریح المنتن الذی یتأذی به، و تعهدوا انفسکم فان الله یبغض من عباده القاذورة الذی یتأنف به من جلس الیه
: به وسیله آب، خود را از بوی بد آزار دهنده پاک سازید، و خود را همواره پاکیزه نگهدارید، چرا که خداوند در میان بندگانش، بنده کثیف خود را که اگر کسی نزد او بنشیند، بینی خود را به خاطر بوی بد او می گیرد، دشمن دارد . (315)
در گفتار پیامبر (ص) و امامان (ع) از اموری که موجب کثافات (و تولید میکربها) می شود، به عنوان محل و مرکز (شیطان)، یاد شده، و سفارش شده که از آن امور پرهیز شود، که قطعا پرهیز از آن امور، بهداشت فردی و عمومی را تأمین خواهد کرد، به عنوان نمونه:
1 - امیر مؤمنان علی (ع) فرمود:
لا تؤوا التراب خلف الباب فانه مأوی الشیاطین
: خاک(یا خاکروبه ) را در پشت در خانه جا ندهید، زیرا پناهگاه شیطانها خواهد شد . (316)
2 - رسول خدا (ص) فرمود: لا تؤوا مندیل اللحم فی البیت فانه مربض الشیطان
: حوله ( و دستمال ) گوشت را در خانه جا ندهید، چرا که چنین حوله ای محل پرورش شیطان است . (317)
3 - نیز فرمود:
لا تبیتوا القمامة فی بیوتکم و اخرجوها نهارا فانها مقعد الشیطان
: زباله و آشغال را در خانه خود، شب تا صبح نگه ندارید تا در روز بیرون ببرید، زیرا زباله مرکز نشست شیطان است . (318)
4 - نیز فرمود:
بیت الشیاطین من بیوتکم بیت العنکبوت
: خانه عنکبوت در خانه های شما، خانه شیطانها است . (319)
5 - نیز فرمود:
لا یطولن احدکم شاربه، و لا عانته، و لا شعر ابطه، فان الشیطان یتخذها مخابی یستتر
: حتما هر کدام از شما، طولانی نکند موی سبیل و موی زیر شکم و موی زیر بغل خود را، زیرا شیطان محل آنها را مخفیگاه خود قرار داده و در میان آنها پنهان می گردد . (320)
6- امام باقر (ع) فرمود:
انما قصت الاظفار لانها مقیل الشیطان
: همانا ناخن ها که گرفته می شود، به خاطر آن است که محل آنها خوابگاه شیطان است . (321)
این گونه روایات، بیانگر آن است که انسان باید از هر گونه عواملی که موجب ناپاکی و انباشته شدن چرک و کثافات و پرورش میکربها و موجودات زیانبخش (شیطان) می شود، دوری و پرهیز کند، و به زبان روز باید کاملا بهداشت را مراعات کرده و هر گونه امور بیماری زا را از خود دور سازد .