فهرست کتاب


فرازهای برجسته از سیره امامان شیعه (ع) جلد دوم

محمد تقی عبدوس و محمد محمدی اشتهاردی

دو: اهمیت اعتدال از دیدگاه قرآن و روایات

در قرآن در وصف بندگان خاص خدا، در آیه 67 سوره فرقان می خوانیم:
و الذین اذا انفقوا لم یسرفوا و لم یقتروا و کان بین ذلک قواما
: آنها کسانی هستند که هرگاه انفاق کنند، نه اسراف می کنند و نه سخت گیری، بلکه در میان این دو، حد اعتدال دارند .
و در مورد دیگر از زبان لقمان می خوانیم که در مقام نصیحت به پسرش گفت:
و اقصد فی مشیک و اغضض من صوتک ان انکر الاصوات لصوت الحمیر
: پسرم!در راه رفتن، اعتدال را رعایت کن، از صدای خود بکاه ( یعنی هرگز فریاد مزن بلکه به طور معتدل سخن بگو) که زشت ترین صداها صدای خران است . (لقمان - 19 )
از این آیات فهمیده می شود که از دیدگاه قرآن، در همه امور - حتی در کار نیک مثل انفاق - باید رعایت اعتدال کرد و از کندروی و تندروی پرهیز نمود.
در روایات اسلامی نیز بسیار سخن از اعتدال به میان آمده، در اینجا به عنوان نمونه: به ذکر چند روایت اکتفا می شود:
1 - رسول اکرم (ص) فرمود:
من اقتصد اغناه الله
: کسی که میانه روی کند، خداوند او را بی نیاز می سازد .
2 - امام علی (ع) فرمود:
المؤمن سیرته القصد
: شیوه زندگی مؤمن بر اساس میانه روی است . (286)
3 - امیر مؤمنان (ع) هنگام شهادت، در ضمن وصیت خود به پسرش امام حسن (ع) فرمود:
اقتصد یا بنی فی معیشتک، و اقتصد فی عبادتک
: ای پسرم!در شئون زندگی خود میانه رو باش، و همچنین در عبادت کردن، رعایت اعتدال کن . (287)
4 - رسول خدا (ص) به حضرت علی (ع) فرمود:
ان هذا الدین متین، فاوغل فیه برفق، و لا تبعض الی نفسک عبادة ربک، فان المنبت لا ظهرا ابقی و لا ارضا قطع
: همانا این دین، متین و استوار است، با نرمش در آن وارد شو، و عبادت پروردگار را (با زیاده روی ) مبغوض خود نگردان، زیرا خسته کننده مرکوب (آن کسی که در راندن مرکب خود زیاده روی کرده ) نه مرکوب باقی گذاشته و نه با پیمودن مسافت، به مقصد رسیده است . (288)
5 - امام صادق (ع) فرمود: من در جوانی مشغول طواف کعبه بودم و در عبادت خدا کوشش فراوان می کردم، در حالی که غرق در عرق شده بودم، پدرم (امام باقر ع ) مرا دید، و به من فرمود:
یا جعفر یا بنی دون ما اراک تصنع، فان الله عزوجل اذا احب عبدا رضی عنه بالیسیر
: ای جعفر ای پسرم!کمتر از آنچه می بینم عبادت کن، چرا که خداوند هرگاه بنده ای را دوست دارد به اندکی از او خشنود می شود . (289)

نتیجه و جمع بندی:

از آیات و روایات فوق چنین بدست می آید که اسلام دین اعتدال در همه امور حتی در عبادت خدا است، و در آیات و روایات مذکور، اعتدال در امور ششگانه زیر مطرح شده:
1 - اعتدال در انفاق 2 - اعتدال در راه رفتن 3 - اعتدال در سخن گفتن 4 - اعتدال در معاش و مخارج زندگی 5 - اعتدال در عبادت 6 - و به طور کلی؛ اعتدال در همه شئون زندگی، سیره و روش انسان با ایمان است .

سه: نتائج شوم دوری از اعتدال

دوری از حد اعتدال در همه امور، موجب پیامدهای انحرافی و بسیار زیانبخش خواهد شد .
افراط و تفریط در مسائل اعتقادی، موجب کفر و شرک شده و انسان را در وادی هولناک الحاد و بی دینی قرار می دهد، به عنوان مثال آنان که در مورد امام علی (ع) راه اعتدال را نپیمودند، بلکه راه افراط را گرفتند، در صف غلات و علی اللهی در آمدند، که امامان (ع) از آنها بیزاری جسته و آنها را لعن کردند. و به عکس آنانکه در مورد امام علی (ع) راه تفریط را پیمودند،
کارشان به جایی رسید که مانند خوارج، علی (ع) را کافر خواندند و به جنگ او رفتند، و حضرت علی (ع) کشتن آنها را واجب دانست، و در جنگ نهروان، چهار هزار نفر از آنها را کشت . (290)
افراط در روش، موجب اسراف و رفاه طلبی و تجملات شده و روح انسان را از ارزشهای انسانی دور ساخته و مسخ می کند .
تفریط در روش، گاهی موجب صوفی گری و بازی های صوفیانه شده، که انسان را فرسخها از اسلام ناب دور می سازد .
افراط در عمل گاهی موجب وسواس در همه کارها شده و از انسان، موجودی طفیلی و پریشان و سست عنصر می سازد که در همه چیز شک می کند، و در این مسیر تا سر حد دیوانگی به پیش می رود .
افراط در عبادت موجب خستگی و بی میلی شده و روح شادابی در عبادت را از انسان می گیرد، و در نتیجه عبادت او را بی محتوا می سازد .
تفریط و کوتاهی در عبادت نیز نتیجه معکوس داشته و موجب پرت شدن انسان از فضای ملکوتی ایمان، به وادی هولناک گناه خواهد شد .
افراط در انفاق، موجب تهی دستی و بیچارگی می شود، و تفریط در انفاق موجب بخل و آز می گردد و ...
به این ترتیب می بینیم راه صحیح و اصولی و نتیجه بخش، همان راه اعتدال است، و راه تفریط و افراط، موجب انحرافها و نتائج شوم و ویرانگر خواهد شد .