فهرست کتاب


فرازهای برجسته از سیره امامان شیعه (ع) جلد دوم

محمد تقی عبدوس و محمد محمدی اشتهاردی

اصل: 8 اعتدال در زندگی امامان (ع)

اشاره:
یکی از اصول اخلاقی امامان (ع) رعایت اعتدال در همه مسائل مختلف زندگی، و دوری از افراط و تفریط است، آنها در مسائل اعتقادی، سیاسی، اقتصادی، عبادی و اجتماعی هرگز راه افراط یا تفریط را نپیمودند، و در همه جا معتدل زیستند و رفتارشان با مردم بر اساس اعتدال بود و شدیدا یاران خود را از افراط (زیاده روی ) و تفریط ( کندروی ) نهی کرده و راه اعتدال را که همان راه میانه است سفارش می نمودند . (285)
و همه برنامه های آنها زیر پوشش اعتدال قرار داشت، برای روشن شدن مطلب لازم است این موضوع را در چهار بخش توضیح دهیم:
1 - معنی اعتدال و قلمرو آن در اسلام
2 - اهمیت اعتدال از دیدگاه قرآن و روایات
3 - نتائج شوم دوری از اعتدال (مانند وسواس، اسراف و ...)
4 - فرازهایی از شیوه زندگی امامان (ع) در رابطه با اعتدال

یک: معنی اعتدال و قلمرو آن در اسلام

اعتدال به معنی میانه و حد وسط است در مقابل افراط و تفریط و تند روی و کند روی است، که اولی به معنی زیاده از حد میانه، و دومی به معنی پائین تر از حد میانه است .
فی المثل، آدمی که تشنه است و با یک لیوان آب تشنگی او برطرف می شود، اگر زیادتر از آن بنوشد افراط و زیاده روی کرده، و اگر کمتر بنوشد، تفریط نموده و تشنگیش برطرف نخواهد شد .
اسلام یک آئین کاملا معتدل است، و در همه امور، انسانها را به اعتدال دعوت کرده و از افراط و تفریط بر حذر می دارد، از این رو مسأله اعتدال از دیدگاه اسلام، قلمرو وسیعی دارد و شامل امور اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، عقیدتی، عبادی، رفتاری و ... خواهد شد، و در همه جا به عنوان یک اصل خلل ناپذیر اسلامی، مطرح می گردد، حتی در کارهای نیک، از زیاده روی نهی شده است مثلا در اسلام از عبادت و همچنین از انفاق زیادتر از حد اعتدال نهی شده است .
به طور کلی اسلام یک آئین معتدل در همه ابعاد مختلف زندگی است، و یک مسلمان حقیقی در همه امور معتدل است :
معتدل از نظر عقیده، که نه راه غلو را می پیماید و نه راه تقصیر و شرک را، نه طرفدار جبر است و نه طرفدار تفویض ، نه درباره خدا معتقد به تشبیه است و نه معتقد به تعطیل .
معتدل از نظر ارزشهای معنوی و مادی؛ نه به کلی در جهان ماده فرو می رود که معنویت به فراموشی سپرده شود، و نه آن چنان در عالم معنی فرو می رود که از جهان ماده به کلی بی خبر گردد، نه همچون گروه عظیمی از یهود است که تنها امور مادی را بشناسد، و نه همچون راهبان مسیحی، جمود دارد و علوم دیگران را نمی پذیرد .
معتدل از نظر روابط اجتماعی؛ نه در اطراف خود حصاری می کشد، که به طور کلی از جهانیان منزوی شود،و نه اصالت و استقلال خود را از دست می دهد، که همچون غرب زدگان در میان فرهنگ بیگانگان ذوب گردد .
معتدل از جهات اخلاقی، نه راه مرتاضان می رود و نه راه عیاشان هوسباز، نه راهی که منجر به تعطیل غرائز گردد، و نه راهی که موجب طغیان غرائز شود .
معتدل از نظر عبادت، نه راه عابدانی که در مغاره ها دور از اجتماع بپوسد و نه راه غرق شدگان در امور مادی، که عبادت را با خود یدک بکشد.
معتدل در امور اقتصادی، نه راه دنیاپرستان خود فروخته و تجمل گرا را می پیماید و نه راه ترک کنندگان مواهب دنیا را که موجب محرومیت او از نعمتهای الهی شود .
کوتاه سخن آنکه: یک مسلمان حقیقی در تمام جهات زندگی، مادی و معنوی، راه اعتدال و حد میانه و وسط را می اندیشد و می پیماید، چنانکه مسلمانان در قرآن به عنوان امت وسط معرفی شده اند، آنجا که در آیه 143 سوره بقره می خوانیم:
و کذلک جعلناکم امة وسطا لتکونوا شهداء علی الناس و یکون الرسول علیکم شهیدا
: همین گونه شما را امت میانه ای قرار دادیم، تا گواه ( و الگوی ) مردم باشید، و پیامبر هم گواه بر شما باشد .

دو: اهمیت اعتدال از دیدگاه قرآن و روایات

در قرآن در وصف بندگان خاص خدا، در آیه 67 سوره فرقان می خوانیم:
و الذین اذا انفقوا لم یسرفوا و لم یقتروا و کان بین ذلک قواما
: آنها کسانی هستند که هرگاه انفاق کنند، نه اسراف می کنند و نه سخت گیری، بلکه در میان این دو، حد اعتدال دارند .
و در مورد دیگر از زبان لقمان می خوانیم که در مقام نصیحت به پسرش گفت:
و اقصد فی مشیک و اغضض من صوتک ان انکر الاصوات لصوت الحمیر
: پسرم!در راه رفتن، اعتدال را رعایت کن، از صدای خود بکاه ( یعنی هرگز فریاد مزن بلکه به طور معتدل سخن بگو) که زشت ترین صداها صدای خران است . (لقمان - 19 )
از این آیات فهمیده می شود که از دیدگاه قرآن، در همه امور - حتی در کار نیک مثل انفاق - باید رعایت اعتدال کرد و از کندروی و تندروی پرهیز نمود.
در روایات اسلامی نیز بسیار سخن از اعتدال به میان آمده، در اینجا به عنوان نمونه: به ذکر چند روایت اکتفا می شود:
1 - رسول اکرم (ص) فرمود:
من اقتصد اغناه الله
: کسی که میانه روی کند، خداوند او را بی نیاز می سازد .
2 - امام علی (ع) فرمود:
المؤمن سیرته القصد
: شیوه زندگی مؤمن بر اساس میانه روی است . (286)
3 - امیر مؤمنان (ع) هنگام شهادت، در ضمن وصیت خود به پسرش امام حسن (ع) فرمود:
اقتصد یا بنی فی معیشتک، و اقتصد فی عبادتک
: ای پسرم!در شئون زندگی خود میانه رو باش، و همچنین در عبادت کردن، رعایت اعتدال کن . (287)
4 - رسول خدا (ص) به حضرت علی (ع) فرمود:
ان هذا الدین متین، فاوغل فیه برفق، و لا تبعض الی نفسک عبادة ربک، فان المنبت لا ظهرا ابقی و لا ارضا قطع
: همانا این دین، متین و استوار است، با نرمش در آن وارد شو، و عبادت پروردگار را (با زیاده روی ) مبغوض خود نگردان، زیرا خسته کننده مرکوب (آن کسی که در راندن مرکب خود زیاده روی کرده ) نه مرکوب باقی گذاشته و نه با پیمودن مسافت، به مقصد رسیده است . (288)
5 - امام صادق (ع) فرمود: من در جوانی مشغول طواف کعبه بودم و در عبادت خدا کوشش فراوان می کردم، در حالی که غرق در عرق شده بودم، پدرم (امام باقر ع ) مرا دید، و به من فرمود:
یا جعفر یا بنی دون ما اراک تصنع، فان الله عزوجل اذا احب عبدا رضی عنه بالیسیر
: ای جعفر ای پسرم!کمتر از آنچه می بینم عبادت کن، چرا که خداوند هرگاه بنده ای را دوست دارد به اندکی از او خشنود می شود . (289)