فهرست کتاب


فرازهای برجسته از سیره امامان شیعه (ع) جلد دوم

محمد تقی عبدوس و محمد محمدی اشتهاردی

اصل: 7 توجه امامان (ع) به نیازهای مردم، و رفع مشکلات آنها

اشاره
یکی از اصول اخلاقی امامان (ع) که در شیوه زندگی همه امامان به طور فراوان دیده می شود، و در همه زوایای زندگی پر بار آنها آشکار است، توجه امامان (ع) به نیازهای مردم، و برطرف نمودن مشکلات آنها و شادمان نمودنشان است، امامان (ع) تا سر حد ایثار، از همه امکانات خود برای حل مشکلات گوناگون مردم، استفاده می کردند، به طوری که می توان گفت: آنها خود را دربست وقف مردم کرده بودند، و کوشش بسیار در رفع نیازها و احتیاجات روزمره آنها می نمودند .
برای تجزیه و تحلیل و بررسی این بحث، لازم است در اینجا سه مطلب مورد دقت و توجه قرار گیرد:
1- اهمیت رفع نیازها و حل مشکلات مردم از نظر قرآن و روایات
2 - انتقاد شدید امامان (ع) از بی توجهی به نیازهای مردم
3 - فرازهایی از شیوه امامان (ع) در راستای حل مشکلات گوناگون مردم

1 - اهمیت رفع نیازها، و حل مشکلات مردم، از نظر قرآن و روایات

انسانها در فراز و نشیب زندگی و در میان کورانها و حوادث تلخ و ... غالبا در زندگی به همدیگر نیاز پیدا می کنند، و به تنهایی بدون کمک مردم نمی توانند بار سنگین نیازهای خود را به مقصد برسانند، خداوند متعال با تأکیدها و تعبیرات مختلف، مردم را به تعاون، همکاری، زکات و کمکهای مالی، انفاقات و ... دعوت کرده، و شدیدا از بی توجهی و بی اعتنایی به نیازهای جامعه و مردم، نهی نموده و هشدار داده است، در اینجا نخست به آیاتی از قرآن توجه کنید:
در قرآن 32 باز سخن از زکات( که وسیله ای برای رفع نیازهای مردم است ) سخن به میان آمده، جالب اینکه 28 بار از آن، بعد از دستور نماز، ذکر شده، که بیانگر نزدیکی نماز با زکات است، و به ما می آموزد: که پس از برقراری پیوند با خدا، پیوند با خلق خدا نیز لازم است .
در اینجا به عنوان نمونه به ذکر یک آیه از آن آیات می پردازیم، در سوره توبه آیه 11 می خوانیم:
فان تابوا و اقاموا الصلوة و اتو الزکاة فاخوانکم فی الدین
: هرگاه مشرکان توبه کنند، و نماز را بپا دارند و زکات را بپردازند، برادران دینی شما هستند .
تعبیر به برادران دینی بیانگر آن است که از ویژگی ها و آثار برادری،
انجام نماز و ادای زکات است، بنابراین کسانی که با دادن زکات اموالشان، نیازمندی های اجتماعی و فردی افراد را تأمین می کنند، به وظیفه برادری دینی خود عمل نموده اند.
در اسلام، مسأله تعاون و همکاری و کمکهای مالی و غیره به همدیگر نمودن، یک اصل کلی اسلامی است که شامل سراسر مسائل اجتماعی، حقوقی و اخلاقی و سیاسی خواهد شد، در قرآن در آیه 2 سوره مائده می خوانیم:
و تعاونوا علی البر و التقوی : در راه نیکی و تقوا همواره با همدیگر همکاری کنید .
تعبیر به بر یعنی در کارهای مفید و مثبت، همکاری نمائید، و تعبیر به تقوی بیانگر آن است که باید این تعاون و همکاری بر اساس پاکی و خلوص و دوری از هر گونه انحراف و ناخالصی ها باشد .
نتیجه اینکه: قرآن همکاری و کمکهای مالی و ... را که در راستای رفع نیازهای فردی و اجتماعی مختلف زندگی مردم باشد، به عنوان یک اصل اصیل و رکن استوار، در سرلوحه برنامه های دستوری خود قرار داده و برای استواری و جا افتادن آن در جامعه، تأکیدات فراوان نموده است .

نگاهی به پاره ای از روایات

در کتاب بحارالانوار در جلد هفتاد و چهار 126 روایت در رابطه با قضای حاجت مؤمن، ذکر شده است .
و در نهج البلاغه و اصول کافی و ... نیز روایات و سخنان بسیار در این رابطه گفته شده است، و از همه آنها به خصوص از عهدنامه مالک اشتر در نهج البلاغه فهمیده می شود که اصل توجه به نیازهای مردم، و سعی و کوشش در رفع آنها به خصوص در مورد مسئولان و کارگزاران که امکانات بیشتری در اختیار دارند، تأکید بیشتری شده است، اینک در اینجا به چند روایت زیر توجه کنید:
1 - امام کاظم (ع) فرمود:
ان لله عبادا فی الارض یسعون فی حوائج الناس، هم الآمنون یوم القیامة، و من ادخل علی مؤمن سرورا فرح الله قلبه یوم القیامة
: همانا خداوند در زمین بندگانی دارد که برای رفع نیازهای مردم سعی و تلاش می نمایند، چنین بندگانی در روز قیامت درامان هستند، و کسی که به مؤمنی شادی برساند، خداوند قلب او را در روز قیامت، شاد خواهد کرد. (270)
2 - امام صادق (ع) فرمود:
لان امشی فی حاجة اخ لی مسلم احب الی من ان اعتق الف نسمة و احمل فی سبیل الله علی الف فرس مسرجة ملجمة
: هرگاه برای نیاز برادر مؤمنم گام بردارم، این عمل در نزد من بهتر از آن است که هزار برده را آزاد سازم و هزار اسب زین و لجام کرده، در راه خدا (به میدان جهاد) حرکت دهم . (271)
3 - نیز فرمود:
من کانت له دار فاحتاج مؤمن الی سکناها فمنعه ایاها، قال الله عزوجل: یا ملائکتی ابخل عبدی بسکنی الدار الدنیا و عزتی و جلالی لا یسکن جنانی ابدا
: کسی که دارای خانه ای باشد، و مؤمنی به سکونت در آن نیاز دارد، ولی او از سکونت مؤمن جلوگیری کند، خداوند خطاب به فرشتگانش می فرماید: ای فرشتگان من، بنده مؤمن به بنده دیگرم از نشستن در خانه دنیا بخل ورزید، سوگند به عزت و جلالم هرگز او را در بهشتم سکونت ندهم . (272)
4 - نیز فرمود:
ما من مؤمن یمشی لاخیه المؤمن فی حاجة الا کتب الله عزوجل بکل خطوة حسنة و حط عنه بها سیئة، و رفع له بها درجة، وزید بعد ذلک عشر حسنات و شفع فی عشر حاجات
: مؤمنی نیست که برای رفع نیاز بردار مؤمنش گام بردارد، مگر اینکه خداوند برای او در هر گامی، پاداشی می نویسد، و گناهی از او نابود می سازد، و درجه ای از او بالا می برد، و سپس ده حسنه بر حسنات او بیفزاید، و در مورد ده حاجت، شفاعت او را بپذیرد . (273)
5 - رسول خدا (ص) فرمود:
من سر مؤمنا فقد سرنی، و من سرنی فقد سر الله
: کسی که مؤمنی را شاد کند، مرا شاد کرده، و کسی که مرا شاد کند خدا را شاد نموده است . (274)