فهرست کتاب


فرازهای برجسته از سیره امامان شیعه (ع) جلد دوم

محمد تقی عبدوس و محمد محمدی اشتهاردی

2 - اهمیت تواضع از دیدگاه قرآن و روایات

در قرآن مجید، در آیه 63 سوره فرقان می خوانیم:
و عباد الرحمن الذین یمشون علی الارض هونا
: بندگان خاص خداوند رحمن، آنها هستند که با نرمش و آرامش بی تکبر بر زمین راه می روند .
قابل توجه اینکه در آیه فوق و آیات بعد از آن، دوازده صفت از صفات برجسته بندگان خاص خدا، ذکر شده، ولی صفت تواضع، به عنوان نخستین صفت آنها عنوان شده است .
تعبیر به تواضع در راه رفتن بیانگر آن است که صفت تواضع بر روح بندگان خدا، حکومت دارد، به طوری که آثار آن در راه و روش و در اعضاء آنها آشکار می باشد .
امام صادق (ع) درباره معنی آیه و تواضع در راه رفتن فرمود: منظور این است که انسان به حال طبیعی خودش راه برود، و تکلف و تکبر در آن نداشته باشد . (254)
و در آیه 54 مائده، خداوند در وصف انسانهایی که خدا و رسولش را دوست دارند، و خدا و رسول، آنها را دوست دارد می فرماید:
اذلة علی المؤمنین اعزة علی الکافرین
: آنها در برابر مؤمنان، متواضع و فروتن، و در برابر کافران، نیرومند هستند .
و در آیه 88 سوره حجر خداوند به پیامبر (ص) خطاب کرده و می فرماید:
و اخفض جناحک للمومنین
: بال و پر خود را برای مؤمنان بگستر و فرود آر.
این تعبیر زیبا کنایه از تواضع آمیخته با مهر و محبت است، و تمثیل لطیفی برای نشان دادنا نهایت تواضع است، تمثیل از این جهت که: همان گونه که پرندگان، هنگامی که می خواهند به جوجه های خود اظهار علاقه کنند، با کمال فروتنی، بالهای خود را گسترده و پائین آورده و آنان را زیر بال و پر می گیرند، تا هم در برابر حوادث احتمالی مصون بمانند، و هم از تشتت و پراکندگی حفظ شوند، پیامبر (ص) نیز از طرف خداوند مأمور است تا نسبت به مؤمنان این گونه باشد .
اینک می گوئیم وقتی که پیامبر (ص) با آنهمه عظمت مقام، چنین مأموریتی دارد، قطعا بر ما لازم تر است که آن را رعایت کنیم.
در روایات اسلامی، صدها روایت در اهمیت و ستایش تواضع، از پیشوایان عظیم اسلام نقل شده، در اینجا به عنوان نمونه به چند روایت زیر توجه کنید:
1 - خداوند به حضرت داود (ع) چنین وحی کرد:
کما ان اقرب الناس من الله المتواضعون کذلک ابعد الناس من الله المتکبرون
: همان گونه که نزدیکترین انسانها به خدا، افراد متواضع و فروتن است، دورترین انسانها از خدا، افراد متکبر می باشند . (255)
2 - امام صادق (ع) فرمود:
ان فی السماء ملکین موکلین بالعباد، فمن تواضع لله رفعاه، و من تکبر وضعاه
: همانا در آسمان دو فرشته بر بندگان گماشته شده اند؛ هر کس که برای خدا تواضع کند، آن دو فرشته، مقام او را بالا می برند، و هر کس که تکبر نماید، آن دو فرشته مقام او را پائین آورند. (256)
3 - امیرمؤمنان علی (ع) فرمود:
علیک بالتواضع فانه من اعظم العبادة
: بر تو باد که تواضع کنی، چرا که تواضع از بزرگترین عبادت است .(257) 4 - رسول اکرم (ص) فرمود:
اذا رأیتم المتواضعین من امتی فتواضعوا لهم، و اذا رأیتم المتکبرین فتکبروا علیهم
: هرگاه افراد متواضع از امت مرا دیدید، در برابر آنها تواضع کنید، و هرگاه افراد متکبر را دیدید، در برابر آنها تکبر نمائید . (258)
5 - امام صادق (ع) فرمود:
من التواضع ان ترضی بالمجلس دون المجلس، و ان تسلم علی من تلقی، و ان تترک المراء و ان کنت محقا، و ان لا تحب ان تحمد علی التقوی
: از (نشانه های )تواضع است که در نشستن به قسمت پائین مجلس راضی باشی، و با هر که ملاقات نمایی، سلام کنی، و از ستیز و پر چانگی بپرهیزی اگر چه حق با تو باشد، و دوست نداشته باشی که تو را به عنوان فردی با تقوا و پاک، تعریف کنند . (259)
ز خاک آفریدت خداوند پاک - پس ای بنده افتادگی کن چو خاک
تواضع ز گردن فروزان نکوست - گدا گر تواضع کند خوی اوست

3- فرازهایی از شیوه زندگی امامان (ع) در رابطه با تواضع

پیامبر (ص) و امامان (ع) با اینکه دارای مقامهای ارجمند بودند، و به خاطر دارا بودن امتیازات، شایستگی برای مقامات بالا را داشتند، هرگز تکبر نکردند، و در همه جا در مجالس، در ملاقاتها، در گفتگوها و ... تواضع داشتند، آنها مانند افراد عادی به بازار می رفتد و لوازم زندگی را خودشان خریداری کرده به خانه می آوردند، با فقراء و تهی دستان همنشین می شدند، بر پشت بام رفته و اذان می گفتند، و در مسافرتها هرگز حاضر نمی شدند که دور از مردم باشند، بلکه درکنار آنها همانند آنها، زندگی می کردند و از هر گونه تشخص و امتیاز ظاهری دوری می جستند، اینک در اینجا به عنوان نمونه به چند فراز متواضعانه آنها توجه کنید :

فراز اول:

در سال دوم هجرت به پیامبر (ص) خبر رسید که کاروانی از مشرکان مکه به سوی شام می روند، پیامبر (ص) همراه صد و پنجاه نفر برای سرکوبی این گروه توطئه گر، از مدینه حرکت کردند، و به سرزمین عشیره رسیدند و در آنجا به جستجو پرداختند، ولی به مشرکان دست نیافتند، پیامبر (ص) و همراهان، حدود یک ماه در آن سرزمین ماندند، روزی حضرت علی (ع) و عمار یاسر، در آن سرزمین زیر سایه درختهای خرما رفتند و روی خاک به استراحت پرداختند، رسول خدا (ص) به بالین آنها آمد و آنها را بیدار کرد، آنها بیدار شده و برخاستند، در حالی که لباسهای گرد آلود خود را می تکاندند، در این هنگام پیامبر (ص) به علی (ع) فرمود: ای ابوتراب ، یعنی: ای پدر خاک!، این لقب در حقیقت بیانگر خاکی بودن و تواضع حضرت علی (ع) است، و پیامبر (ص) این لقب را برای آن حضرت پسندید (260) از آن پس امام علی (ع) که خصلت تواضع و فروتنی به طور سرشار در نهادش وجود داشت، این لقب را دوست می داشت، و آن را برای خود می پسندید، ولی دشمنان آن حضرت، به جای القاب دیگر آن بزرگوار، همین لقب را تکرار می کردند، و هدفشان تحقیر نمودن آن حضرت بود.