فهرست کتاب


فرازهای برجسته از سیره امامان شیعه (ع) جلد دوم

محمد تقی عبدوس و محمد محمدی اشتهاردی

اصل: 6 تواضع در زندگی امامان (ع)

اشاره:
یکی از ویژگی های مهم اخلاقی که به عنوان یک اصل عالی در زندگی امامان (ع) دیده می شد، اصل تواضع بود، امامان (ع) در هر فرصت به آن توصیه می کردند، و ضد آن، یعنی خصلت تکبر را با شدیدترین تعبیرات نکوهش می نمودند .
در اینجا این اصل را به طور اختصار در سه بخش، مورد تجزیه و تحلیل قرار می دهیم:
1 - معنی تواضع، و اقسام آن
2 - اهمیت تواضع از دیدگاه قرآن و روایات
3 - فرازهایی از شیوه زندگی امامان (ع) در رابطه با تواضع

1 - معنی تواضع و اقسام آن

علامه مجلسی (ره ) در تبیین معنی تواضع می گوید:
التواضع ترک التکبر، و التذلل لله و لرسوله و لاولی الامر و للمؤمنین، و عدم حب الرفعة و الاستیلاء
: تواضع یعنی تکبر نکردن، و کوچکی و فروتنی در برابر خدا و رسول خدا (ص) و امامان (ع) و در برابر مؤمنان، و علاقه نداشتن به برتری جوئی و چیره شدن است . (253)
بنابراین تواضع بر دو گونه است:
1 - تواضع در برابر فرمان خدا و رسول و امامان (ع)، که عبارت است از خضوع و خشوع و تسلیم شدن در برابر آنها، و مقدم داشتن خواسته آنها بر خواسته خود، و عدم سرپیچی از راه و روش آنها .
2 - تواضع و فروتنی نسبت به مؤمنان، و اظهار کوچکی در برابر آنها، و عدم بلند پروازی و برتری جویی نسبت به آنها .
در آیات و روایات اسلامی به هر دو سفارش مؤکد شده است، با این تفاوت که تواضع در برابر خدا و رسول (ص) و امامان (ع) در جایگاه عالیتر قرار گرفته و از اجزاء اصلی مقام عبودیت، و از خصال برجسته و نخستین بندگان صالح الهی است .

2 - اهمیت تواضع از دیدگاه قرآن و روایات

در قرآن مجید، در آیه 63 سوره فرقان می خوانیم:
و عباد الرحمن الذین یمشون علی الارض هونا
: بندگان خاص خداوند رحمن، آنها هستند که با نرمش و آرامش بی تکبر بر زمین راه می روند .
قابل توجه اینکه در آیه فوق و آیات بعد از آن، دوازده صفت از صفات برجسته بندگان خاص خدا، ذکر شده، ولی صفت تواضع، به عنوان نخستین صفت آنها عنوان شده است .
تعبیر به تواضع در راه رفتن بیانگر آن است که صفت تواضع بر روح بندگان خدا، حکومت دارد، به طوری که آثار آن در راه و روش و در اعضاء آنها آشکار می باشد .
امام صادق (ع) درباره معنی آیه و تواضع در راه رفتن فرمود: منظور این است که انسان به حال طبیعی خودش راه برود، و تکلف و تکبر در آن نداشته باشد . (254)
و در آیه 54 مائده، خداوند در وصف انسانهایی که خدا و رسولش را دوست دارند، و خدا و رسول، آنها را دوست دارد می فرماید:
اذلة علی المؤمنین اعزة علی الکافرین
: آنها در برابر مؤمنان، متواضع و فروتن، و در برابر کافران، نیرومند هستند .
و در آیه 88 سوره حجر خداوند به پیامبر (ص) خطاب کرده و می فرماید:
و اخفض جناحک للمومنین
: بال و پر خود را برای مؤمنان بگستر و فرود آر.
این تعبیر زیبا کنایه از تواضع آمیخته با مهر و محبت است، و تمثیل لطیفی برای نشان دادنا نهایت تواضع است، تمثیل از این جهت که: همان گونه که پرندگان، هنگامی که می خواهند به جوجه های خود اظهار علاقه کنند، با کمال فروتنی، بالهای خود را گسترده و پائین آورده و آنان را زیر بال و پر می گیرند، تا هم در برابر حوادث احتمالی مصون بمانند، و هم از تشتت و پراکندگی حفظ شوند، پیامبر (ص) نیز از طرف خداوند مأمور است تا نسبت به مؤمنان این گونه باشد .
اینک می گوئیم وقتی که پیامبر (ص) با آنهمه عظمت مقام، چنین مأموریتی دارد، قطعا بر ما لازم تر است که آن را رعایت کنیم.
در روایات اسلامی، صدها روایت در اهمیت و ستایش تواضع، از پیشوایان عظیم اسلام نقل شده، در اینجا به عنوان نمونه به چند روایت زیر توجه کنید:
1 - خداوند به حضرت داود (ع) چنین وحی کرد:
کما ان اقرب الناس من الله المتواضعون کذلک ابعد الناس من الله المتکبرون
: همان گونه که نزدیکترین انسانها به خدا، افراد متواضع و فروتن است، دورترین انسانها از خدا، افراد متکبر می باشند . (255)
2 - امام صادق (ع) فرمود:
ان فی السماء ملکین موکلین بالعباد، فمن تواضع لله رفعاه، و من تکبر وضعاه
: همانا در آسمان دو فرشته بر بندگان گماشته شده اند؛ هر کس که برای خدا تواضع کند، آن دو فرشته، مقام او را بالا می برند، و هر کس که تکبر نماید، آن دو فرشته مقام او را پائین آورند. (256)
3 - امیرمؤمنان علی (ع) فرمود:
علیک بالتواضع فانه من اعظم العبادة
: بر تو باد که تواضع کنی، چرا که تواضع از بزرگترین عبادت است .(257) 4 - رسول اکرم (ص) فرمود:
اذا رأیتم المتواضعین من امتی فتواضعوا لهم، و اذا رأیتم المتکبرین فتکبروا علیهم
: هرگاه افراد متواضع از امت مرا دیدید، در برابر آنها تواضع کنید، و هرگاه افراد متکبر را دیدید، در برابر آنها تکبر نمائید . (258)
5 - امام صادق (ع) فرمود:
من التواضع ان ترضی بالمجلس دون المجلس، و ان تسلم علی من تلقی، و ان تترک المراء و ان کنت محقا، و ان لا تحب ان تحمد علی التقوی
: از (نشانه های )تواضع است که در نشستن به قسمت پائین مجلس راضی باشی، و با هر که ملاقات نمایی، سلام کنی، و از ستیز و پر چانگی بپرهیزی اگر چه حق با تو باشد، و دوست نداشته باشی که تو را به عنوان فردی با تقوا و پاک، تعریف کنند . (259)
ز خاک آفریدت خداوند پاک - پس ای بنده افتادگی کن چو خاک
تواضع ز گردن فروزان نکوست - گدا گر تواضع کند خوی اوست