فهرست کتاب


فرازهای برجسته از سیره امامان شیعه (ع) جلد دوم

محمد تقی عبدوس و محمد محمدی اشتهاردی

1 - معنی رحم، و اهمیت صله رحم

واژه رحم در اصل به معنی خویشاوندی است، و از نظر عرف و لغت شامل همه خویشاوندان از زن و مرد، از دور و نزدیک خواهد شد، گرچه آنها که نزدیکتر هستند، در مورد صله رحم نسبت به آنها تأکید بیشتر شده است .
فقیه عالیمقام، شهید اول (محمد بن مکی، متوفی 787 ه.ق ) در کتاب قواعد خود، همین معنی وسیع را در معنی واژه رحم انتخاب کرده، و قول بعضی از علمای اهل تسنن را که صله رحم را محدود به خویشانی که محرم هستند نموده، رد کرده و می فرماید: به مقتضای معنی لغوی، و عرف و روایات، واژه رحم، معنی وسیعی دارد و شامل همه خویشان از دور و نزدیک خواهد شد، سپس به عنوان شاهد، به قرآن تمسک کرده که در آیه 22 سوره محمد(ص) می فرماید:
فهل عسیتم ان تولیتم ان تفسدوا فی الارض و تقطعوا ارحامکم - اولئک الذین لعنهم الله ...
: اگر روزی گردان شوید، آیا جز این انتظار می رود که در زمین فساد کنید و قطع رحم نمائید ایشان کسانی هستند که خداوند آنها را لعنت نموده است .
در تفسیر علی بن ابراهیم، از امام علی (ع) نقل شده که فرمود: این آیه در مورد بنی امیه نازل شده است .
بنابراین مطابق سخن حضرت علی (ع) در مورد آیه فوق، فهمیده می شود که رحم شامل بستگان دور نیز خواهد شد، با توجه به اینکه بنی امیه نسبت به بنی هاشم، از بستگان دور بودند .(235)
نگارنده گوید: درباره وسعت معنی رحم ، روایات دیگری نیز نقل شده است، از جمله:
رسول اکرم (ص) فرمود: در شب معراج هنگامی که مرا در آسمان سیر دادند، در آنجا شخصی را دیدم که خود را به عرش خدا آویخته و از یکی از رحم (خویش ) خود شکایت می کند، از او پرسیدم: بین تو و او از ناحیه پدر، چقدر فاصله است؟ .
در پاسخ گفت: اربعین ابا: به اندازه واسطه شدن چهل پدر. .(236)
و در مورد اهمیت صله رحم و کیفر قطع رحم، آیات و روایات بسیار نقل شده است، به عنوان نمونه:
1- قال رسول الله: اوصی الشاهد من امتی و الغائب منهم و من فی اصلاب الرجال و ارحام النساء الی یوم القیامة ان یصل الرحم و ان کانت منه علی مسیرة سنة، فان ذلک من الدین
: رسول خدا (ص) فرمود: وصیت می کنم به حاضران و غائبان و به آنها که در پشت مردان و رحم زنان تا روز قیامت هستند، که صله رحم کنند، اگر چه با پیمودن فاصله یک سال راه باشد، زیرا صله رحم، جزء دین است . (237)
2 - امام باقر (ع) فرمود: صلة الارحام تحسن الخلق، و تسمح الکف، و تطیب النفس، و تزید فی الرزق، و تنسی ء الاجل
: صله رحم، خوی انسان را نیکو، و دست را باز ، و روح را پاکیزه، و روزی را زیاد، و مرگ را به عقب می اندازد . (238)
3 - شخصی به محضر رسول خدا (ص) آمد و گفت: به من خبر بده بهترین چیز در اسلام چیست؟ .
پیامبر (ص) در پاسخ فرمود: ایمان به خدا.
او عرض کرد: بعد از آن چیست؟
پیامبر (ص) فرمود: صله رحم . (239)
4 - نیز فرمود:
اعجل الخیر ثوابا صلة الرحم
صله رحم، صفتی است که ثواب آن از همه چیز زودتر به انجام دهنده آن برسد . (240)
5 - امام صادق (ع) به یکی از یاران به نام میسر فرمود:
قد حضر اجلک غیر مرة، کل ذلک یؤخرک الله بصلتک رحمک و برک قرابتک
: قوت مرگ تو چندین بار فرا رسید، ولی در هر بار خداوند آن را به خاطر صله رحم، و نیکی تو به خویشانت، تأخیر انداخت . (241)
6 - رسول خدا (ص) فرمود:
الصدقة بعشرة، و صلة الاخوان بعشرین، و صلة الرحم باربعة و عشرین
: پاداش صدقه، ده برابر است، پاداش ارتباط نیک با برادران دینی، بیست برابر است، پاداش صله رحم، بیست و چهار برابر است . (242)

حدود و وسعت صله رحم

حدود صله رحم، بر اساس روایات، بسیار وسیع و گسترده است، و در همه حالات باید رعایت گردد، حتی در موردی که خویشان قطع رحم کردند، و یا گناهکار و منحرف هستند، باز شما وظیفه دارید، نسبت به آنها نیز صله رحم کنید، فقط تنها مورد که استثناء شده، آن موردی است که صله رحم شما موجب انحراف شما از راه حق گردد، در اینجا به روایت زیر توجه کنید:
مردی به محضر رسول خدا (ص) آمد و گفت: همه خویشان من با من قطع رابطه کرده اند و به من ناسزا می گویند، آیا برای من رواست که مقابله به مثل کرده و با آنها قطع رابطه کنم؟
پیامبر (ص) در پاسخ فرمود:
تصل من قطعک، و تعطی من حرمک، و تعفوا عمن ظلمک فانک اذا فعلت ذلک کان لک من الله علیهم ظهیرا
: با کسی که از تو برید، پیوند برقرار کن، و به هر که محرومت کند عطا کن، و از آنکه به تو ستم کند بگذر، هرگاه چنین کردی خدا تو را بر آنها یاری نماید . (243)

2 -اقسام و شاخه های مختلف صله رحم

چگونگی صله رحم بستگی به تناسبات عرفی دارد و دارای مراتب و شاخه های گوناگون در محیطهای مختلف است، کمترین مرتبه آن، دیدار و رفت و آمد و احوالپرسی از همدیگر است، قسمتهای دیگر عبارت است از آزار نرساندن خویشان، کمک کردن و دفاع از حق آنها با زبان و عمل می باشد، اینک در اینجا به چند سخن از امامان (ع) توجه کنید:
امام صادق (ع) فرمود:
صل رحمک و لو بشربة من ماء، و افضل ما توصل به الرحم کف الاذی عنها
: با خویشان خود ارتباط داشته باش، گرچه به وسیله مقداری آب دادن باشد، و بهترین صله رحم، آزار نرسانیدن به خویشان است . (244)
رسول خدا (ص) فرمود:
بلوا ارحامکم و لو بالسلام
: پیوند با خویشان خود را گرچه با سلام کردن باشد تر و تازه کنید . (245) فقیه عالیقدر مرحوم شهید اول در کتاب قواعد می گوید: صله رحم در مورد پدر و مادر فقیر، به کمک کردن مالی، واجب است، ولی نسبت به سایر بستگان فقیر، صله رحم با کمک مالی، مستحب می باشد، سپس می فرماید:
بالاترین مرتبه صله رحم آن است که انسان با جان و دل ارتباط صمیمانه با خویشان خود داشته باشد، سپس ضرر و زیانی که متوجه او است، دفع نماید، و پس از آن منفعت به او برساند ... و پائین ترین مرتبه صله رحم، سلام کردن به او است، سپس سلام به پیام آور او است و دعا کردن در غیاب او، و ستودن در حضور او می باشد .
و در ادامه سخن می فرماید: صله رحم بر دو قسم است:
1 - واجب 2 - مستحب، صله رحم واجب آن است که انسان را از حد قطع رحم، بیرون آورد، زیرا قطع رحم از گناهان بزرگ است، پس ترک آن واجب می باشد، ولی صله رحم مستحب، اضافه بر این حد می باشد . (246)