فهرست کتاب


فرازهای برجسته از سیره امامان شیعه (ع) جلد دوم

محمد تقی عبدوس و محمد محمدی اشتهاردی

فراز ششم:

معتب می گوید: امام کاظم (ع) در باغ خرمای خود بود و شاخه می برید، دیدم یکی از غلامان آن حضرت، دسته ای از خوشه های خرما را برداشت و ( به عنوان دزدی ) پشت دیوار انداخت، من رفتم و غلام را گرفته و نزد حضرت آوردم و ماجرا را گفتم، امام کاظم به غلام رو کرد و فرمود:
فلانی!آیا گرسنه ای!
غلام: نه،ای آقای من .
امام: آیا برهنه ای؟
غلام: نه،ای آقای من .
امام: پس چرا آن دسته خوشه های خرما را برداشتی؟
غلام: دلم چنین خواست .
امام: آن خرماها مال خودت باشد، سپس فرمود: غلام را رها کنید . (224)

اصل: 4 رفق و مدارا در رفتار امامان (ع)

اشاره:
یکی از اصول اخلاق اسلامی که امامان (ع) آن را در سرلوحه شیوه های رفتاری خود قرار داده بودند رفق و مدارا بود، آنها در رفتار خود با مردم، نرم خو و ملایم و گشاده رو بودند و در برابر تندی ها و بی نزاکتی مردم تحمل داشتند، نرمش عظیم و تحمل قهرمانانه آنها موجب شد که بسیاری از گمراهان به راه راست هدایت شده و به سوی اسلام جذب گردیدند .
محقق معروف ملا مهدی نراقی ( متوفی 1209 ه.ق) در کتاب جامع السعادة در مورد فرق بین مداراة و رفق، می گوید: مداراة یعنی نرم خویی و رفتار ملایم با مردم، ولی رفق یعنی تحمل و شکیبایی در برابر تندخوئی طرف. (225)
به هر حال امامان ما بر اساس رفق و مدارا با مردم رفتار می کردند، و از جمله ابزار کار آنها در رفتار با مردم همین اصل بود، و اگر امامان (ع) این اصل را نداشتند حتی یک روز نمی توانستند با مردم زندگی کنند، زیرا مردم یکسان نیستند، بلکه آنها دارای فرهنگها و ملیت ها و اخلاقها و تربیتهای گوناگون هستند، یکی زود عصبانی می شود، دیگری تندخو و عجول است، سومی کم طاقت و بی حوصله است و ... اگر رهبران الهی و سایر مردم که با انسانهای مختلف سر و کار دارند، دو صفت رفق و مدارا را نداشته باشند و آن را رعایت نکنند، در زندگی شکست می خورند و هرگز نمی توانند در صحنه حضور داشته باشند .
اگر انسان خشک و یک دنده و انعطاف پذیر باشد نمی تواند در کنار مردم باشد، حتما منزوی شده و تنها می ماند، با توجه به اینکه انسانهای منزوی و دور از مردم نمی توانند برای جامعه، مفید و کارگشا باشند.
براستی اگر امروز و هر روز دیگر، مردم در رفتار خود در ادارات، در محل زندگی، در خانه با همسر، با همسایه ها، با خویشان، و در بازار با مشتریان، و راننده ها هنگام رانندگی، و در بیمارستانها بین بیماران و پرستاران و ... این دو خصلت بسیار عالی یعنی رفق و مدارا رعایت گردد، بسیاری از عصبانیتها، نزاعها، ستیزها، اخم ها، کدورتها، نازیبائی ها، تلخی ها، و رنجها به گلستانی از صفا و زیبایی و آسایش و شادابی تبدیل می یابد، و مردم با اعصابی آرام، و رفتاری خوش، و زندگی ای بی دغدغه به کار خود ادامه می دهند، و با کمال آسودگی و آسایش زندگی خواهند نمود .
بر همین اساس امام باقر (ع) فرمود:
ان لکل شی ء قفلا و قفل الایمان الرفق
: همانا برای هر چیزی قفلی وجود دارد، (یعنی حافظی وجود دارد ) و قفل ایمان، نرمخویی است . (226)
قرآن و موضوع رفق و مدارا
در آیه 159 سوره آل عمران چنین می خوانیم که خداوند به پیامبر اسلام (ص)خطاب کرده و می فرماید:
فبما رحمة من الله لنت لهم و لو کنت فظا غلیظ القلب لا نفضوا من حولک فاعف عنهم و استغفر لهم و شاورهم فی الامر
: از پرتو رحمت الهی در برابر مردم، نرم ( و مهربانی ) شدی، و اگر خشن و سنگدل بودی از اطراف تو پراکنده می شدند، بنابراین آنها را عفو کن، و برای آنها طلب آمرزش نما، و در کارها با آنها مشورت کن.
و در آیه 88 سوره حجر می خوانیم؛ خداوند به پیامبرش می فرماید:
و اخفض جناحک للمؤمنین و بال و پر خود را برای مؤمنان فرود آر . (227)
رفق و مدارا از نظر روایات
روایات بسیاری در ستایش و تمجید رفق و مدارا نقل شده، در اینجا به ذکر چند روایت می پردازیم:
رسول اکرم (ص) فرمود:
الرفق یمن و الخرق شؤم - الرفق لم یوضع علی شیی ء الا زانه، و لا ینزع من شیی ء الا شأنه
: رفاقت و نرم خویی، مایه برکت است، ولی خشونت و تندی مایه شومی و نامبارکی است، نرم خوئی موجب زینت و آرایش است، و ترک آن موجب زشتی و نازیبائی است . (228)
نیز فرمود:
اعقل الناس اشدهم مداراة للناس، و اذل الناس من اهان الناس
: خردمندترین انسان، کسی است که مدارای او با مردم استوارتر و بیشتر است، و بیچاره ترین مردم کسی است که به مردم اهانت کند . (229)
بنابراین مدارا کردن، نشانه عقل و قدرت تدبیر است، نه نشانه ضعف و ذلت و عقب نشینی، بلکه به عکس تندی و اهانت کردن، نشانه ضعف و ذلت خواهد بود .
نیز فرمود:
المداراة نصف الایمان
: مدارا کردن: نیمی از ایمان است . (230)

فرازهایی از مدارا و نرمخویی، در زندگی امامان (ع)

در اینجا برای آشنایی بیشتر به اهمیت رفق و مدارا به چند فراز عملی از شیوه زندگی امامان (ع) در این راستا، توجه کنید: