فهرست کتاب


فرازهای برجسته از سیره امامان شیعه (ع) جلد دوم

محمد تقی عبدوس و محمد محمدی اشتهاردی

حقیقت و فلسفه استخاره از دیدگاه اسلام، و راز استخاره کردن امامان (ع)

در آغاز باید بدانیم که استخاره در اسلام، یک موضوع مهم است، و باید به آن اهمیت فراوان داد، تا آنجا که امام صادق (ع) فرمود؛ خداوند می فرماید:
من شقاء عبدی ان یعمل الاعمال و لا یستخربی
: از بدبختی بنده من است که کاری از کارهایش را بدون استخاره (طلب خیر از ) من، انجام دهد . (176) نیز فرمود:
کان النبی یعلمنا الاستخارة فی الامور کلها پیامبر (ص) همواره استخاره در همه امور را به ما می آموخت (177)
اما حقیقت استخاره، بر خلاف آنچه مرسوم شده، که استخاره را برای رفع تحیر و سرگردانی می کنند، حدود 70 درصد، بلکه 80 درصد از روایات ما(178) در مورد استخاره،مربوط به سرگردانی و رفع سرگردانی نیست، بلکه روایات می گویند: بعد از فکر و مشورت، حتما استخاره کن، نه با قرآن و نه با تسبیح، بلکه دو رکعت نماز بخوان و بعد از نماز با حضور قلب و خلوص نیت، بگو: خدایا!من از عقل و مشورت بهره بردم، اینک از تو می خواهم که این کار را برای من، خیر گردانی .
امام باقر (ع) فرمود: پدرم امام سجاد (ع) هرگاه می خواست کاری را انجام دهد، وضو می گرفت و دو رکعت نماز می خواند، بعد از نماز دویست بار از درگاه خدا طلب خیر می کرد، سپس دعا می کرد، و بعد آن کار را انجام می داد . (179)
نیز روایت شده، امیرمؤمنان علی (ع) در کیفیت استخاره فرمود: ابتدا دو رکعت نماز بخوان، بعد صد بار بگو: استخیرالله: از درگاه خدا، طلب خیر می کنم آنگاه دعا کن، و سپس کار خود را انجام بده . (180)
ابو یعفور می گوید: از امام صادق (ع) شنیدم در کیفیت استخاره چنین فرمود: نخست خدا را تمجید کن و حمد و ثنای الهی را بجا آور، و بعد بر محمد (ص) و آلش صلوات بفرست، آنگاه بگو:
اللهم انی اسئلک بانک عالم الغیب و الشهادة، الرحمن الرحیم، و انت علام الغیوب، استخیر الله برحمته
: خدایا از درگاه تو مسئلت می نمایم،ای خدایی که به آشکار و پنهان، آگاه هستی، بخشنده و مهربان می باشی، و بر همه نهانها آگاهی کامل داری، بر اساس رحمتش از درگاهش طلب خیر و صلاح می کنم
آنگاه امام صادق (ع) فرمود: اگر کار مهم و مشکل بود، دعای فوق را صد بار بخوان و اگر آسان بود، سه بار بخوان . (181)
نتیجه اینکه: مطابق اکثر روایات، سخن از استخاره با قرآن و تسبیح و برای رفع سرگردانی، نیست، بلکه برای همه مستحب است در هر حال، قبل از انجام کار، استخاره کنند یعنی از خدا طلب خیر کنند، و اگر این کار بعد از نماز و دعا و با طهارت و حضور قلب باشد، قطعا بهتر است، نام این استخاره به تعبیر علامه مجلسی در کتاب مفاتیح الغیب ، استخاره مطلق است .
امام صادق (ع) در مورد همین استخاره (مطلق ) فرمود:
صل رکعتین و استخر الله فو الله ما استخار الله تعالی مسلم الا خار الله له البتته
: دو رکعت نماز بخوان، و از خدا طلب خیر کن، سوگند به خدا، هیچ مسلمانی از درگاه خدا طلب خیر نکرد، مگر اینکه قطعا خداوند خیر او را فراهم سازد . (182)
اما فلسفه استخاره: علاوه بر طلب خیر از خدا، چنانکه از روایات متعدد استفاده می شود، این است که انسان به رأی و نظر خود، استبداد نداشته باشد بلکه متوسل به خدا شود و در تمام امور بر او توکل کند، و در پیشگاه خدا اقرار کند که به مصالح خودش، ناآگاه است، و از او بخواهد که راه خیر را برایش فراهم سازد، چنانکه یک بنده مخلص، در برابر خدای بزرگ باید این گونه متواضع و تسلیم باشد، و خود را در برابر خدای قادر و با عظمت، درمانده و ناچیز بشمرد، بنابراین، استخاره بر اساس، یک عبادت شایسته است، زیرا روح عبادت، در تواضع در برابر خدا، خلاصه می شود (183)
قابل توجه اینکه: در استخاره مطلق ، طبق روایات، نخست باید استخاره کرد (یعنی از خدا طلب خیر نمود) سپس با افراد شایسته مشورت نمود، و چنین استخاره ای در حقیقت، نخست مشورت با خدا است، و سپس مشورت با دیگران، از این رو امام صادق (ع) فرمود: هرگاه یکی از شما تصمیم بر انجام کاری داشت، نخست استخاره کند (یعنی از خدا طلب خیر کند ) و مشورت با خدا را بر مشورت با دیگران، مقدم بدارد، سپس با دیگران مشورت نماید ، آنگاه امام صادق (ع) این مطلب را چنین تبیین فرمود:
اذا بدء بالله اجری الله له الخیر علی لسان من شاء من الخلق
: هنگامی که آغاز به خدا نمود، خداوند خیر و صلاح او را بر زبان مشورت شوندگان دیگر جاری می سازد . (184)
امامان (ع) بر همین اساس، از درگاه خدا طلب خیر می کردند، زیرا آنها بنده خالص خدا بودند و همه چیز را در دست خدا می دانستند و در هر جا پیوند خود را با او برقرار می ساختند .

چهار نوع استخاره، یا مشهورترین انواع استخاره

اما استخاره های دیگر، که از آنها برای رفع سرگردانی و تحیر استفاده می شود، دارای انواع و اقسام است که از مجموع روایات و گفتار علماء، بدست می آید که مشهورترین آنها، چهار نوع زیر است:

1 - استخاره با قلب

امام جواد (ع) در مورد یکی از شیعیان که در مورد فروش زمینی که داشت، سؤال کرده بود، در ضمن نامه ای نوشت:
صد بار بگو: استخیر الله خیرة فی عافیة : طلب خیر از خداوند می کنم، بهترین خیری که در عافیت باشد در بین این ذکر، با کسی صحبت نکن، پس از پایان صد بار، هر چه به قلبت القاء شد، همان را انجام بده . (185)
آنگاه فرمود: سزاوار است که استخاره تو بعد از دو رکعت نماز باشد، و بعد از نماز با هیچ کس صحبت نکن و صد بار ذکر فوق را بگو، هر چه به قلبت شیرین آمد، همان را انجام بده.
و در روایت دیگر آمده، پیامبر (ص) به انس بن مالک فرمود:
اذا هممت بامر فاستخر ربک فیه سبع مرات، ثم انظر الی الذی یسبق الی قلبک، فان الخیرة فیه
: هنگامی که به کاری تصمیم گرفتی، از درگاه پروردگارت، هفت بار طلب خیر کن، سپس توجه به قلبت کن آنچه را که به قلبت پیشی گرفته، خیر در همان است، همان را انجام بده . (186)