فهرست کتاب


فرازهای برجسته از سیره امامان شیعه (ع) جلد دوم

محمد تقی عبدوس و محمد محمدی اشتهاردی

اصل نهم: حقیقت استخاره، و شیوه آن در زندگی امامان (ع)

اشاره:
یکی از اموری که در اسلام، در جایگاه رفیعی قرار دارد، استخاره است (171) که در شیوه زندگی امامان (ع)، یکی از برنامه های حتمی آنها بوده، و به آن خو گرفته بودند، برای روشن شدن موضوع باید امور زیر بررسی شود:
1 - حقیقت استخاره چیست؟ و انواع آن کدام است؟
2 - چرا امامان (ع) استخاره می کردند؟ (فلسفه استخاره )
3 - آداب استخاره کدام است؟
4 - استخاره را چه کسی باید انجام دهد؟ آیا استخاره، وکالت بردار است؟ و مسائل دیگری که در ضمن بحثهای آینده روشن خواهد شد .

دو مرحله ، قبل از استخاره

باید توجه داشت که قبل از استخاره، باید، از دو موضوع استفاده کرد، و دو مرحله را پشت سر گذاشت که اگر در آن دو مرحله، نتیجه نگرفتیم، نوبت به مرحله استخاره می رسد:
مرحله اول: بهره مندی از عقل و اندیشه
در اسلام، قبل از انجام هر کاری، روی فکر و شناخت و مسائل کارشناسی، و تشخیص سود و ضرر آن کار، تکیه شده است، و در آیات و روایات اسلامی سفارش زیاد شده که قبل از انجام کار، درباره آن کار و نتائجش، از فکر و عقل خود استفاده کنید، و در مورد سود و زیان آن کار، بیندیشید.
در اینجا نظر شما را به دو روایت جالب، جلب می نمایم:
1 - امیرمؤمنان علی (ع) فرمود:
اصل السلامة من الزلل، الفکر قبل الفعل
: اساس سالم ماندن از لغزشها، اندیشیدن قبل از انجام کار است . (172)
نیز فرمود:
فکر المرء مرآة تریه حسن عمله من قبحه
: اندیشیدن انسان، آئینه ای ست که نیک و زشت کارش را به او نشان می دهد . (173)
مرحله دوم: بهره مندی از مشورت
پس از فکر، باید در هر کار مهمی، با افراد آگاه و پاک و با تجربه، مشورت کردت در قرآن یک سوره به نام سوره شوری است، یعنی سوره مشورت کردن، در آیه 38 این سوره، خداوند در وصف مؤمنان متوکل می فرماید:
و امرهم شوری بینهم : کارهای آنها بر اساس مشورت در بینشان انجام می گیرد
امام علی (ع) می فرماید:
لا ظهیر کالمشاورة، و الاستشارة عین الهدایة
: هیچ پشتیبان و تکیه گاهی همچون مشورت نیست، و مشورت عین هدایت است . (174)
بنابراین مشورت، پشتوانه استواری است، زیرا مشورت باعث می شود که کارها کارشناسی شود و از تجربیات دیگران استفاده گردد، و پخته شود، و بی گدار به آب زدن که حرکت بدون مشورت است، غالبا موجب غرق شدن است، ولی مشورت موجب هدایت و رشد خواهد بود از این رو امام علی (ع) فرمود:
ما شقی عبد قط بمشورة، و لا سعد باستغناء رأی
: هیچکس هرگز با مشورت، بدبخت نگشته، و با استبداد رأی خوشبخت نشده است (175)
پس از این دو مرحله، اگر نتوانست تصمیم بگیرد، نوبت به استخاره می رسد

حقیقت و فلسفه استخاره از دیدگاه اسلام، و راز استخاره کردن امامان (ع)

در آغاز باید بدانیم که استخاره در اسلام، یک موضوع مهم است، و باید به آن اهمیت فراوان داد، تا آنجا که امام صادق (ع) فرمود؛ خداوند می فرماید:
من شقاء عبدی ان یعمل الاعمال و لا یستخربی
: از بدبختی بنده من است که کاری از کارهایش را بدون استخاره (طلب خیر از ) من، انجام دهد . (176) نیز فرمود:
کان النبی یعلمنا الاستخارة فی الامور کلها پیامبر (ص) همواره استخاره در همه امور را به ما می آموخت (177)
اما حقیقت استخاره، بر خلاف آنچه مرسوم شده، که استخاره را برای رفع تحیر و سرگردانی می کنند، حدود 70 درصد، بلکه 80 درصد از روایات ما(178) در مورد استخاره،مربوط به سرگردانی و رفع سرگردانی نیست، بلکه روایات می گویند: بعد از فکر و مشورت، حتما استخاره کن، نه با قرآن و نه با تسبیح، بلکه دو رکعت نماز بخوان و بعد از نماز با حضور قلب و خلوص نیت، بگو: خدایا!من از عقل و مشورت بهره بردم، اینک از تو می خواهم که این کار را برای من، خیر گردانی .
امام باقر (ع) فرمود: پدرم امام سجاد (ع) هرگاه می خواست کاری را انجام دهد، وضو می گرفت و دو رکعت نماز می خواند، بعد از نماز دویست بار از درگاه خدا طلب خیر می کرد، سپس دعا می کرد، و بعد آن کار را انجام می داد . (179)
نیز روایت شده، امیرمؤمنان علی (ع) در کیفیت استخاره فرمود: ابتدا دو رکعت نماز بخوان، بعد صد بار بگو: استخیرالله: از درگاه خدا، طلب خیر می کنم آنگاه دعا کن، و سپس کار خود را انجام بده . (180)
ابو یعفور می گوید: از امام صادق (ع) شنیدم در کیفیت استخاره چنین فرمود: نخست خدا را تمجید کن و حمد و ثنای الهی را بجا آور، و بعد بر محمد (ص) و آلش صلوات بفرست، آنگاه بگو:
اللهم انی اسئلک بانک عالم الغیب و الشهادة، الرحمن الرحیم، و انت علام الغیوب، استخیر الله برحمته
: خدایا از درگاه تو مسئلت می نمایم،ای خدایی که به آشکار و پنهان، آگاه هستی، بخشنده و مهربان می باشی، و بر همه نهانها آگاهی کامل داری، بر اساس رحمتش از درگاهش طلب خیر و صلاح می کنم
آنگاه امام صادق (ع) فرمود: اگر کار مهم و مشکل بود، دعای فوق را صد بار بخوان و اگر آسان بود، سه بار بخوان . (181)
نتیجه اینکه: مطابق اکثر روایات، سخن از استخاره با قرآن و تسبیح و برای رفع سرگردانی، نیست، بلکه برای همه مستحب است در هر حال، قبل از انجام کار، استخاره کنند یعنی از خدا طلب خیر کنند، و اگر این کار بعد از نماز و دعا و با طهارت و حضور قلب باشد، قطعا بهتر است، نام این استخاره به تعبیر علامه مجلسی در کتاب مفاتیح الغیب ، استخاره مطلق است .
امام صادق (ع) در مورد همین استخاره (مطلق ) فرمود:
صل رکعتین و استخر الله فو الله ما استخار الله تعالی مسلم الا خار الله له البتته
: دو رکعت نماز بخوان، و از خدا طلب خیر کن، سوگند به خدا، هیچ مسلمانی از درگاه خدا طلب خیر نکرد، مگر اینکه قطعا خداوند خیر او را فراهم سازد . (182)
اما فلسفه استخاره: علاوه بر طلب خیر از خدا، چنانکه از روایات متعدد استفاده می شود، این است که انسان به رأی و نظر خود، استبداد نداشته باشد بلکه متوسل به خدا شود و در تمام امور بر او توکل کند، و در پیشگاه خدا اقرار کند که به مصالح خودش، ناآگاه است، و از او بخواهد که راه خیر را برایش فراهم سازد، چنانکه یک بنده مخلص، در برابر خدای بزرگ باید این گونه متواضع و تسلیم باشد، و خود را در برابر خدای قادر و با عظمت، درمانده و ناچیز بشمرد، بنابراین، استخاره بر اساس، یک عبادت شایسته است، زیرا روح عبادت، در تواضع در برابر خدا، خلاصه می شود (183)
قابل توجه اینکه: در استخاره مطلق ، طبق روایات، نخست باید استخاره کرد (یعنی از خدا طلب خیر نمود) سپس با افراد شایسته مشورت نمود، و چنین استخاره ای در حقیقت، نخست مشورت با خدا است، و سپس مشورت با دیگران، از این رو امام صادق (ع) فرمود: هرگاه یکی از شما تصمیم بر انجام کاری داشت، نخست استخاره کند (یعنی از خدا طلب خیر کند ) و مشورت با خدا را بر مشورت با دیگران، مقدم بدارد، سپس با دیگران مشورت نماید ، آنگاه امام صادق (ع) این مطلب را چنین تبیین فرمود:
اذا بدء بالله اجری الله له الخیر علی لسان من شاء من الخلق
: هنگامی که آغاز به خدا نمود، خداوند خیر و صلاح او را بر زبان مشورت شوندگان دیگر جاری می سازد . (184)
امامان (ع) بر همین اساس، از درگاه خدا طلب خیر می کردند، زیرا آنها بنده خالص خدا بودند و همه چیز را در دست خدا می دانستند و در هر جا پیوند خود را با او برقرار می ساختند .