فهرست کتاب


فرازهای برجسته از سیره امامان شیعه (ع) جلد دوم

محمد تقی عبدوس و محمد محمدی اشتهاردی

توجه به پنج موضوع درباره خواب و رؤیا

برای آنکه با بصیرت بیشتر، بحث خواب دیدن و تعبیر خواب از دیدگاه امامان (ع) را پی گیریم، در آغاز لازم است به چهار موضوع زیر توجه نمائیم:
1 - هیچ موجود زنده ای نمی تواند، بدون خواب به زندگی خود ادامه دهد، امام صادق (ع) فرمود:
ما من حی الا و هو ینام خلا الله عزوجل
: هر موجود زنده ای می خوابد، جز ذات پاک خدا . (117)
2 - خواب از نعمتهای مجهول است، آنگاه که از انسان گرفته شد، انسان به اهمیت آن پی می برد، آنانکه خواب ندارند و یا به عللی خوابشان اندک است، افرادی علیل، پژمرده و فرسوده هستند، خواب نعمت بزرگی برای تجدید قوا، و ذخیره نیرو و رفع خستگی سلولها در نتیجه تجدید نشاط و آمادگی برای تلاش مجدد خواهد بود .
خداوند در آیه 9 سوره نبأ به این موهبت اشاره کرده، می فرماید:
و جعلنا نومکم سباتا
وما خواب شما را مایه آرامشتان قرار دادیم
واژه سبات، از سبت، در لغت به معنی قاطع و سپس به معنی تعطیل کار آمده است، این تعبیر اشاره لطیفی به تعطیل قسمتهای قابل توجهی از فعالیتهای روحی و جسمی انسان در حال خواب می کند، که موجب بازسازی اعضاء خسته و فرسوده، و نشاط و تقویت و آرامش خواهد شد .
یکی از رزمندگان، بر اثر اصابت ترکش، به قسمتی از سرش، اصلا نمی خوابید و می گفت: رگ خوابم آسیب دیده، این آقا وقتی که شب می شد، شکنجه اش شروع می شد، تا صبح در رنج و عذاب بود.
خواب چیست؟: دانشمندان قدیم و جدید، درباره حقیقت آن، مطالب مختلف گفته اند .
ولی در فرهنگ قرآن، خواب یکنوع قبض روح (یکنوع مر! است،منتها مرگ ضعیف و کم رنگ، در قرآن، در آیه 412 سوره زمر می خوانیم:
الله یتوفی الانفس حین موتها و التی لم تمت فی منامها ...
: خداوند، ارواح را به هنگام مرگ، قبض می کند، و ارواحی را که نمرده اند نیز به هنگام خواب می گیرد.
از این آیه فهمیده می شود که؛ ارتباط روح با بدن، سه نوع است: 1 - ارتباط صد در صد (هنگام بیداری ) 2 - ارتباط ناقص و کم رنگ (هنگام خواب ) 3 - قطع ارتباط کامل (مرگ) بنابراین خواب، برادر مرگ است، و چهره ضعیف مرگ می باشد
4 - خوابهای گوناگون: از مجموع روایات، به دست می آید که خواب دیدن دارای اقسام و انواعی است، که خلاصه آن به صورت سه نوع در سخن رسول خدا(ص) آمده است آنجا که می فرماید:
الرؤیا ثلاثة: بشری من الله و تحزین من الشیطان و الذی یحدث به الانسان نفسه، فیراه فی منامه
: خواب دیدن بر سه گونه است: 1 - جنبه الهامی دارد و بشارتی از سوی خدا است . 2 - افکار ولگرد و آشفته شیطانی است . 3 - از اسرار نهانی انسان است که انسان آن را در خواب ( به صورت خود یا شکل دیگر ) می بیند(118) و در نقل دیگر آمده، امام صادق (ع) فرمود:
الرؤیا علی ثلاثة وجوه: بشارة من الله للمؤمن و تحذیر من الشیطان، و ضاضغاث احلام
: خواب دیدن بر سه گونه است: 1 - بشارتی از خدا برای مؤمن 2 - و هشدار تلقیناتی از طرف شیطان 3 - و خوابهای آشفته و پریشان . (119)
امام صادق (ع) به شاگرد هوشمندش مفضل فرمود: ای مفضل،
درباره خواب دیدن ها بیندیش، خداوند راست و دروغ آن را با هم در آمیخته، چرا که اگر همه آن خواب دیدنها، راست باشد، همه انسانها (که خواب می بینند ) پیامبر خواهند شد، و اگر همه دروغ باشد، بیهوده و بی فایده خواهد گردید، بنابراین گاهی راست است و گاهی بی پایه، در نتیجه مردم از خوابهایی که می بینند در مصالح خود به وسیله آنها هدایت شده و بهره مند می گردند، و یا به زیان موضوعی پی برده و از آن دوری می کنند، و بسیاری از خواب دیدنها، دروغ است، تا مردم اعتماد کامل به آنها ننمایند . (120)
5 - اصل خواب دیدن و تعبیر خواب از نظر قرآن و روایات، یک موضوع مسلم و غیر قابل انکار است، منتها بخشی از خوابها بی اساس و پوچ است و خوابهای آشفته و شیطانی است، و بخش دیگر، خوابهای صحیح و دارای تعبیر می باشد .
رسول خدا (ص) فرمود:
من لم یؤمن بالرؤیا الصادقة فانه لم یؤمن بالله و رسوله
: کسی که صحت خواب دیدنهای راست را باور نکند، به خدا و رسول خدا (ص) ایمان نیاورده است . (121)

خواب دیدن از دیدگاه قرآن

در قرآن، در چندین مورد از رؤیا و تعبیر آن سخن به میان آمده که از مجموع به دست می آید که رؤیا و تعبیر آن، از نظر قرآن، یک حقیقت و واقعیت انکارناپذیر است، در اینجا به این موارد اشاره می کنیم:
1 - در سوره یوسف، در سه مورد از خواب و تعبیرش سخن به میان آمده است:
نخست؛ خواب دیدن یوسف که یازده ستاره و خورشید و ماه او را سجده می کنند و تعبیر آن ( آیه 5 و 102 یوسف ).
دوم؛ خوابدیدن دو جوان در زندان، و تعبیر آن توسط یوسف (ع) (آیه 37 و42 یوسف) .
سوم؛ خوابدیدن عزیز مصر، و تعبیر آن توسط یوسف (آیه 43 تا 49).
2 - در مورد خواب دیدن حضرت ابراهیم (ع) درباره ذبح اسماعیل (ع) که در سوره صافآت آیه 102 و 105 آمده است .
3 - در مورد پیامبر اسلام (ص) در سه مورد ( 1 - انفال: 43، 2 - اسراء: 60، 3- فتح: 27 ) از خواب و تعبیر آن سخن به میان آمده است، توضیح اینکه:
یک: در آیه 43 انفال می خوانیم:
اذ یریکهم الله فی منامک قلیلا و لو اراکهم کثیرا لفشلتم و لتنازعتم فی الامر
: در آن موقع، خداوند تعداد دشمنان ( در جنگ بدر ) را در خواب به تو کم نشان داد، و اگر فراوان نشان می داد، سست می شدید و کارتان به اختلاف می کشید .
در تفسیر این آیه آمده: در آستانه جنگ بدر، پیامبر (ص) در عالم خواب دید که تعداد کمی از دشمنان در مقابل مسلمانان، حاضر شده اند، این خواب را برای مسلمانان نقل کرد، و همین موجب تقویت روحیه مسلمانان شد، گرچه تعداد کافران در ظاهر زیادتر از تعداد مسلمانان بود، ولی آنها در باطن، اندک و ضعیف بودند، و می دانیم که خوابها، به باطن و تعبیر آنها، اشاره می نمایند .
دو: در آیه 60 اسراء می خوانیم:
و ما جعلنا الرویا التی اریناک الا فتنة للناس
: و ما آن خوابی را که به تو نشان دادیم، فقط برای آزمایش مردم بود .
در اینکه منظور از رؤیا در این آیه، چه بود، چندین قول گفته شده است، به گفته جمعی از مفسرین شیعه و سنی، و مطابق بعضی از روایات، این آیه اشاره به خوابی است که رسول خدا، در مورد حاکمان بعد از رحلت خود، دید، و آن این بود که در خواب دید: میمون هایی از منبر او بالا می روند و پائین می آیند، از این مسأله بسیار غمگین شد، به طوری که بعد از این خواب، کمتر می خندید (122) . [ این خواب را به آمدن بنی امیه تعبیر کرده اند که پس از پیامبر (ص) یکی بعد از دیگری خلافت را به دست گرفتند و حکومت اسلامی را به فساد کشاندند . ]
سه: در آیه 27 سوره فتح می خوانیم:
لقد صدق الله رسوله الرؤیا بالحق لتدخلن المسجد الحرام
: آنچه را که خداوند در عالم خواب به پیامبر (ص) نشان داد، راست بود و تحقق یافت .
آنگاه که پیامبر (ص) در سال ششم هجرت در مدینه بود، در عالم خواب دید که به اتفاق یارانش برای انجام مناسک عمره، وارد مکه می شوند، این خواب را برای اصحاب بیان کرد، همه آنها خوشحال شدند که بزودی مکه فتح می شود، و مسلمانان به آنجا رفته و عمره حج را بجا می آورند، بعضی تصور می کردند که تعبیر خواب، در همان سال (6 هجرت) رخ می دهد، از این رو وقتی که آن سال مشرکین در ماجرای (حدیبیه) از ورود مسلمانان به مکه ممانعت نمودند، آنها شک کردند که مگر خواب پیامبر (ص) ممکن است نادرست باشد؟، پیامبر (ص) به آنها فرمود: مگر من به شما گفته بودم که تعبیر این رؤیا، همین امسال رخ می دهد؟
به هر حال، سال بعد( ذیقعده سال هفتم هجرت) پیامبر (ص) و یارانش وارد مکه شدند و عمرة القضاء را بجا آوردند و تعبیر خواب آشکار گردید .
نتیجه اینکه: مسأله خواب دیدن و تعبیر خواب، از دیدگاه قرآن، یک واقعیت قطعی است، بنابراین مسلمانان هرگز نمی توانند خواب و تعبیر خواب را در ردیف خرافات، یا حدسیات بدانند.

اهمیت رؤیای صادقه

خوابهای راست که از آن به رؤیای صادقه یا خوابهای رحمانی ، تعبیر می شود، از نظر اسلام در جایگاه بسیار رفیعی قرار دارد، و یکی از منابع آگاهی و کشف اسرار است، اهمیت آن در حدی است که رسول خدا (ص) فرمود:
الرؤیا الصالحة جزء من سبعین جزء من النبوة
: خواب دیدن شایسته، یک قسم از هفتاد قسم نبوت است . (123)
و در سخن دیگر فرمود:
و منها جزء من ستة و اربعین جزء من النبوة
: بخشی از خواب دیدنها، یک قسم از 46 قسم مقام نبوت است . (124)
در قرآن، در آیه 64 سوره یونس، در وصف اولیاء خدا می خوانیم:
لهم البشری فی الحیاة الدنیا و فی الاخرة ...
: برای آنها در زندگی دنیا و در آخرت، بشارت شادی هست. شخصی از رسول خدا(ص) در مورد بشارت دنیوی، که در آیه فوق آمده سؤال کرد که چیست؟
رسول خدا (ص) در پاسخ فرمود:
هی الرؤیا الحسنة، یری المؤمن فیبشر بها فی دنیاه
: این بشارت، همان خواب دیدن نیکی است که مؤمن آن را در عالم خواب می بیند، و به وسیله آن در دنیا، بشارت داده می شود .) (125)
قابل توجه اینکه مسأله خواب دیدن مؤمن، به قدری در نزد پیامبر اسلام (ص) مهم تلقی می شد، که حضرت رضا(ع) فرمود:
ان رسول الله (ص) کان اذا اصبح قال لاصحابه هل من مبشرات؟ یعنی به الرؤیا
: رسول خدا (ص) هر روز صبح، به اصحاب خود می فرمود: آیا از بشارت دهنده ها چیزی در نزدتان دارید؟ ، منظور آن حضرت از بشارت دهنده ها، خواب دیدنها بود. (126)
روزی رسول خدا (ص) به اصحاب خود رو کرد و فرمود:
خیارکم اولو النهی : بهترین افراد شما، صاحبان خرد هستند .
شخصی پرسید: صاحبان خرد کیانند؟ ، فرمود .
اولو النهی اولو الاحلام الصادقة
: صاحبان خرد، آنها هستند که خوابهای راست می بینند . (127)
امام صادق (ع) فرمود:
رأی المؤمن و رؤیاه جزء من سبعین جزء من النبوة، و منهم من یعطی علی الثلث
: نظریه مؤمن، و خواب دیدن او، یک قسم از هفتاد قسم مقام نبوت است، و به بعضی از مؤمنان (کامل ) یک قسم از سه قسم نبوت داده می شود. (128) [ یعنی رأی و رؤیای آنها آنچنان در سطح بالاست، که اگر مقام نبوت را سه قسمت کنند، رأی و رؤیای مؤمن، در یک قسمت آن قرار دارد . ]
روایات در اهمیت خواب دیدن مؤمن، بسیار است، در اینجا برای حسن ختام این عنوان، به ذکر یک روایت دیگر می پردازیم، و آن اینکه رسول خدا (ص) فرمود:
الا انه لم یبق من مبشرات النبوة الا الرؤیا الصالحة، یراها المسلم او تری له
: آگاه باشید، همانا از بشارتهای پیامبری، جز خواب دیدن شایسته، باقی نمانده، که آن را مسلمان در خواب می بیند، یا برای او در خواب دیده می شود . (129)