فهرست کتاب


فرازهای برجسته از سیره امامان شیعه (ع) جلد دوم

محمد تقی عبدوس و محمد محمدی اشتهاردی

فلسفه ازدواجهای مکرر امامان (ع)

اکنون این سؤال مطرح می شود که چرا بسیاری از امامان (ع)، بیش از یک همسر داشتند، و بعضی پنج تا شش همسر و یا هشت همسر داشتند؟!
پاسخ به این سؤال را که در شش مطلب زیر در اینجا به طور خلاصه بیان می شود در می یابیم:
1 - تولید نسل
در آن عصر، جنگ زیاد بود، مردها کشته می شدند، جبهه اسلام از نظر نیروی انسانی ضعیف می شد (با توجه به اینکه در آن عصر، پیروزی در جنگها، بیشتر بر تعداد نفرات سپاه، بستگی داشت ) امامان (ع) ازدواجهای مکرر داشتند، تا دیگران نیز از آنها پیروی کنند و با کنیزان و زنان بیوه، ازدواج نمایند و فرزندانی به وجود آید تا در آینده، سپاه اسلام از نظر جمعیت، مشکل و کمبودی نداشته باشد، بر این اساس، ازدواج یک تکلیف بود، و پشتوانه ای برای آینده سپاه اسلام .
2 - حفظ شخصیت زنان و تربیت آنها
در جنگها عده ای از زنان اسیر می شدند، و به صورت برده در می آمدند، و یا با کشته شدن شوهرانشان، بی سرپرست می شدند، و شخصیت اجتماعی آنها پائین می آمد، از ظرفی ازدواجها بسیار ساده بود، و قید و شرط سنگین نداشت، و موجب مشکلات اقتصادی نمی شد، امامان (ع) برای حفظ شخصیت این بانوان با آنها ازدواج می کردند، تا در جامعه تحقیر نشوند و عقده ای و سرشکسته نگردند، با توجه به اینکه ادامه این وضع، باعث پیامدهای شوم و مفاسد و انحرافات می گردید، ازدواج عامل اصولی برای جلوگیری از انحرافات، و حفظ شخصیت بانوان و پاسداری از حریم عفاف می شد، بنابراین لازم و ضروری بود، که از کنار این مشکل، بی تفاوت نبود، و در حل طبیعی آن اقدام کرد، که ازدواج یکی از راههای مهم حل مشکل بود .
و ازدواج امامان (ع) با زنان برده، نوعا برای حفظ شخصیت آنها و احترام به کرامت انسان بود، امامان (ع) با آنها ازدواج می کردند و آنها را تربیت نموده، سپس آزاد می نمودند، به این ترتیب، هم یکی از مشکلات جامعه را حل می نمودند، و هم با آینده نگری حساب شده، از پیامدهای شوم افزایش برده، جلوگیری می نمودند، به عنوان مثال:
امام سجاد (ع) با کنیز عمویش امام حسن (ع)، ازدواج کرد، و غلام آزاد شده اش را همسر مادر رضاعی خود نمود، عبدالملک (پنجمین خلیفه عباسی، که طبق خوی اشرافی خود این کار را مناسب شأن امام سجاد (ع) نمی دانست) نامه اعتراض آمیزی برای آن حضرت نوشت (که مثلا تو با این کار خود، شخصیت عرب آزاده را کوبیدی )
امام سجاد (ع) در پاسخ نوشت: از مضمون نامه تو آگاه شدم، بدان که ما از شیوه رسول خدا پیروی می کنیم، که زینب دختر عمه اش را همسر غلام زید بن حارثه نمود، و با کنیز آزاد کرده اش صفیه دختر حی بن اخطب ازدواج کرد (7)
نظیر این شیوه، در مورد امامان دیگر نیز نقل شده است، بنابراین یکی از فلسفه های ازدواجهای مکرر امامان (ع)، حفظ حریم شخصیت، بانوان بوده است .
3 - حفظ بانوان از فساد اخلاقی
امامان (ع) الگو بودند، یکی از اهداف آنها در ازدواجهای مکرر، این بود که ازدواج بین مسلمین رواج یابد، و زنان دارای همسر گردند، و از مفاسد جنسی جلوگیری به عمل آید، چرا که زن بی شوهر هم خودش در خطر انحراف بود، و هم اگر او می توانست پاک زندگی کند، افراد سبکسر، او را به خاطر اینکه سرپرست ندارد، مورد آزار قرار داده، و برای او ایجاد مزاحمت می نمودند، به عنوان نمونه، در تاریخ آمده، عبدالله بن عامر ( بر اثر دسیسه معاویه، برای آنکه همسر زیبای او با یزید ازدواج کند ) همسرش ام خالد را طلاق داد، ولی قبل از آنکه معاویه اقدام کند، امام حسن (ع) باام خالد ازدواج کرد . (8)
این ازدواج، ازدواج صوری بود، چرا که ام خالد یک زن زیبایی بود، هوسبازان با نیرنگ خود می خواستند او را همسر یزید کنند و در این راستا او را به فساد بکشانند.
امام حسن (ع) برای جلوگیری از انحراف، با او ازدواج کرد، و پس از مدتی عبدالله بن عامر که از کار خود پشیمان شده بود، برای گرفتن امانتی که نزد همسر سابقش ام خالد داشت، به خانه امام حسن (ع) آمد، امام حسن (ع)به او فرمود: من با همسر سابق تو به خاطر حفظ او، ازدواج کرده ام، او را پاک و سالم به عنوان امانت نگه داشته ام و امروز این امانت را به تو رد می کنم، عبدالله شاد شد و امام حسن (ع) او را طلاق داد و به عقد ازدواج مجدد عبدالله در آورد، عبدالله همسر خود را به خانه اش بازگردانید . (9)
این فراز تاریخی نشان می دهد که ازدواجهای امامان (ع) برای شهوترانی نبوده، و بر اساس مصالح اجتماعی و جلوگیری از هر گونه فساد، انجام می گرفته است .
در اینجا خطاب به خانواده های عزیز شهیدان، به عنوان خیرخواهی یادآوری می شود: که بعضی با بهانه هایی از جمله اینکه من با شوهرم عهد کرده ام ازدواج نکنم و ... ازدواج نمی کنند، این عهد، اساسی ندارد و یک بهانه پوچ است، برای حفظ موقعیت و شخصیت زن، و حفظ او از فساد و ... لازم است که ازدواج کنند.
باید به بانوانی که چنین می اندیشند، گفت: بانوانی مانند اسماء بنت عمیس همسر جعفر طیار، شهید جنگ موته، پس از شهادت شوهرش، ازدواجهای مکرر نمود، سکینه دختر امام حسین (ع) پس از شهادت شوهر اولش، عبدالله بن حسن (ع) به ازدواجهای مجدد اقدام نمود،لبابه همسر حضرت عباس (ع) (دختر عبدالله بن عباس ) پس از شهادت حضرت عباس (ع)، با زید بن امام حسن (ع) ازدواج کرد، و از او دارای دو فرزند گردید (10) و ...
رسول خدا (ص) فرمود من تزوج فقد اوتی نصف العبادة : کسی که ازدواج کند، نیمی از پاداش عبادات (از مجموع عبادات ) به او داده شود.(11)
بنابراین، ترک ازدواج نه تنها وفاداری و تقدس و ارزش نیست، بلکه ضد تقدس و ارزش است .
4 - ازدواج پس از فوت همسر
باید توجه داشت که عامل بخشی از ازدواجهای امامان (ع)، فوت همسر قبلی بوده است، مثلا تا حضرت زهرا(س) زنده بود، امام علی (ع) با زن دیگری ازدواج نکرد، برای بعضی از امامان (ع) نیز، چنین موضوعی وجود داشته است، و چنین نبود که در یک زمان بیش از چهار زن دائم داشته باشند.
ضمنا به این سؤال پاسخ داده می شود که در اسلام، داشتن بیش از چهار زن دائم جایز نیست (فقط این حکم در مورد پیامبر اکرم (ص) استثناء شده است ) بنابراین امامانی که بیش از چهار زن داشته اند، یا در یک زمان نبوده، و یا بعضی از زنهای آنها از طریق کنیز یا متعه، همسر آنها شده اند .
وصیت حضرت زهرا در مورد ازدواج علی با امامه
در اینجا ذکر این مطلب، مهم است که وقتی زهرا (س ) در بستر شهادت قرار گرفت، می دانست که بعد از او، حضرت علی (ع) بدون همسر خواهد شد، از طرفی همسر داشتن، از لوازم طبیعی و از ضروریات زندگی است، در وصیت خود، به علی (ع) فرمود:
یابن عم رسول الله اوصیک اولا ان تنزوج بعدی بابنة اختی امامه فانها تکون لولدی مثلی، فان الرجال لابد لهم من النساء
: ای پسر عموی رسول خدا!، نخست به تو وصیت می کنم که بعد از من با امامه دختر خواهرم (زینب ) ازدواج کنی، زیرا (اولا) او نسبت به فرزندانم، مثل من (مهربان ) است ( و ثانیا) برای مردان، لازم است که دارای همسر باشند (12)
امام علی (ع) بعد از رحلت حضرت زهرا (س) (قبل از آنکه چهلمین روز رحلت فاطمه (س) فرا رسد) با امامه ازدواج کرد، و از او دارای فرزند شد که او را محمد بن علی الاوسط می خواندند، او از شهدای کربلا است .
امامه تا آخر عمر علی (ع) همسر آن حضرت بود، امیر مؤمنان علی (ع) به مغیره بن نوفل بن حارث بن عبدالمطلب، وصیت کرده بود، که بعد از من با امامه ازدواج کن، مبادا معاویه با ازدواج کند، پس از شهادت امام علی (ع)، امامه خواستگاری معاویه را رد کرد و با مغیره ازدواج نمود، و تا آخر عمر همسر او بود تا اینکه در سال 50 ه.ق از دنیا رفت . (13)
5 - ازدواجهای افتخاری
فرزندان و نوادگان پیامبر اسلام (ص) همه زیبا بودند، و در جمال و کمال نظیر نداشتند، گاهی بانوانی به حضور آنها می آمدند و التماس می کردند که گرچه مدت کوتاهی باشد، با آنها ازدواج کنند، آنها به عظمت مقام فرزندان پیامبر (ص) اعتقاد داشتند، افتخار می کردند که نامشان در لیست عروسهای حضرت فاطمه زهرا (س) ثبت گردد، امامان (ع) از جمله امام حسن (ع) بر اساس مصالحی ناچار می شدند که تقاضای آنها را بپذیرند (14) با توجه به اینکه این نوع ازدواج، مخارجی برای امامان (ع) نداشت .
6 - احیای سنت و پاسداری از آن
بخشی از ازدواجهای امامان (ع) برای احیای سنت و نگهبانی از احکام اسلام بود، توضیح اینکه متعه (ازدواج موقت ) یکی از ازدواجهای مشروع در عصر پیامبر (ص) بود، و بعد از آن حضرت، در عصر خلافت ابوبکر نیز، رائج بود، و پس از ابوبکر، مدتی در عصر خلافت عمر نیز اجرا می شد، ولی پس از آن مدت، عمر شدیدا آن را حرام و قدغن کرد، و این سنت اسلامی را نابود نمود و از میان برداشت، و صریحا اعلام کرد که:
متعتان محللتان فی عهد رسول الله و انا احرمهما و اعاقب علیهما
: دو متعه (حج تمتع و متعه زنان ) در عصر رسول خدا(ص) حلال بودند و من این دو را حرام کردم، و هر کس مرتکب این دو، شود، او را مجازات می نمایم .
امامان شیعه (ع) برای احیای این سنت، با بیانات گوناگون، مسلمانان را به ازدواج موقت تشویق می نمودند، و خود نیز در این راستا، پیشقدم می شدند .
امام صادق (ع) می فرمود: المتعة نزل بها القرآن، و جرت بها السنة : حکم متعه در قرآن (آیه 24 نساء) نازل شده، و سنت پیامبر (ص) بر طبق آن جاری گردیده است (15) نیز فرمودند:
لیس منا من لم یؤمن بکرتنا و لم یستحل متعنا : از ما نیست کسی که به رجعت ما معتقد نباشد، و متعه زنان را حلال نداند (16)
امامان (ع) می دیدند این سنت اسلامی، بر اثر بدعت عمر، مرده است، خواستند آن را احیاء کنند، و نگذارند، دستور مسلم اسلامی، از قوانین اسلام حذف گردد، اکنون در این راستا، به روایات زیر توجه کنید:
1 - ابن بابویه به اسناد خود نقل می کند که:
ان علیا (ع) نکح امرأة بالکوفة من بنی نهشل متعة : حضرت علی (ع) در کوفه با زنی از طایفه نهشل ازدواج موقت نمود (17)
2 - اسماعیل بن فضل می گوید: امام صادق (ع) به من فرمود:
تمتعت منذ خرجت من اهلک : آیا در این مدتی که از خاندانت جدا شده ای، متعه کرده ای؟!)) .
گفتم: از این جهت بی نیاز هستم ، فرمود:
و ان کنت متسغنیا فانی ان تحیی سنة رسول الله : گرچه بی نیاز هستی، ولی من دوست دارم که سنت رسول خدا (ص) را زنده کنی (18)
3 - محمد بن مسلم می گوید: امام صادق (ع) به من فرمود: تمتعت؟: آیا متعه کرده ای؟ ، عرض کردم: نه، فرمود:
لا تخرج الدنیا حتی تحیی السنة : از دنیا بیرون نرو، مگر اینکه سنت (متعه) را زنده کنی (19)
نتیجه اینکه: ازدواجهای مکرر امامان (ع) به خاطر شهوت جنسی نبود، بلکه مصالح و حکمت های گوناگونی، مانند مصالح ششگانه فوق و ... موجب ازدواجهای مکرر آنها می شده است .

اصل هفتم: شیوه امامان (ع) در تربیت فرزند

اشاره:
در شیوه زندگی امامان (ع)، یکی از برجستگی ها این بود که آنها عنایت خاصی به داشتن فرزند، و تربیت فرزند بر اساس صحیح، داشتند، از همان آغاز تکوین فرزندان می کوشیدند که نهاد آغازین فرزند بر اساس استوار توحید و ایمان باشد، و بعد چون باغبانی آگاه و دلسوز، که در پرورش نهال، کوشا است، در پرورش معنوی فرزند می کوشیدند .
آنها به قانون وراثت، توجه داشتند و سخن رسول خدا (ص) را دریافته بودند که:
الشقی شقی فی بطن امه، و السعید سعید فی بطن امه
: انسان تیره بخت در رحم مادرش تیره بخت است، و انسان سعادتمند، در رحم مادرش سعادتمند است (20)
یعنی انسان، دارای زمینه سعادت یا شقاوت از ناحیه مادر خواهد شد، و قبل از ولادت او باید در تکوین او، زمینه سازی نیکی گردد .
در اینجا نخست به آمار زیر در مورد تعداد فرزندان امامان (ع) از دختر و پسر مطابق نقل کتاب ارزشمند ارشاد شیخ مفید (ره) می پردازیم (21) و سپس به بحث و بررسی ادامه می دهیم .

آمار فرزندان امامان شیعه (ع)