فهرست کتاب


شرح و تفسیر دعای مکارم الاخلاق جلد سوم

محمد تقی فلسفی‏

بیان نکته ای آموزنده

خداوند در قرآن شریف بعضی از غفلتهای گمراه کننده مردم نام بدده و آنها رابه خود منتسب نموده است. برای آنکه از این آیات ودیگر آیاتی راجع به هدایت وضلالت برداشت جبر نشود، در اینجا به مناسبت بحث غفلت، پس از ذکر مقدمه ای، نکته انتساب آن غفلتها به خداوند توضیح داده می شود.
مالک واقعی تمام موجودات یعوالم هستی، آفریدگار جهان است وهمچنین مالک واقعی تمام قوانین وسنن تکوینی که بر نظام جهان حکومت می کند، ذات اقدس الهی است. این خداوند است که از طرفی محتویات کره زمین رامسخر ومقهور انسان ساخته تا از آنها بهره برداری کند واز طرف دیگر قوانین وسنن مر بوط به آنها رامنیز مسخر انسان ساخته تا باهوش واستعداد خویش ازآن قوانین به نفع خود استفاده نماید واین هردو امر در دو آیه از قرآن شریف آمده است:
اللّه الّذی سخّر لکم البحر لتجری الفلک فیه بامره. (505)
خداوند است که دریا رامقهور ومطیع شما ساخته تا کشتی به فرمانش در آن حرکت کند.
وسخّر لکم الفلک لتجری فی البحر بامره. (506)
خداوند است که کشتی رامقهور ومطیع شما ساخته تا به امر او دریا رابپیماید.

تسخیر دریا و کشتی

اگر کسی سوال کند: دریا از آفریده های باری تعالی ست وخداوند آن را به گونه ای خلق فرموده مه مسخر ومطیع بشر باشد ومردم بتوانند در آن کشتی برانند، اما کشتی ساخته وپرداخته مهندس است، چرا خداوند تسخیر آن راهمانند تسخیر دریا به خود منتسب نموده است؟ پاسخ این پرسش آن است که آفریدگار جهان از طرفی در زمین قوه جاذبه قرار داده که هرجسمی درجوّ آن واقع شود، به خود جذب کند واز طرف دیگر قوانین قوانین ومقررات خاصی برای دریا وضع نموده که اگر مهندسی با در نظر گرفتن آن قوانین، کشتی بسازد ومصنوع خود را با آن مقررات تکوینی تطبیق دهد، جاذبه زمین نتواند آن را به خود جذب کند و به عمق دریا فرو برد. بنا براین، حرکت کشتی در اقیانوس مستند به قوانین تکوینی باری تعالی است. ازاین رو، خداوند تسخیر کشتی رادر دریا به نفع انسانها مستند نموده است. ایمان آوران وکافر شدگان مردم در اختیار خود مردم است همانطور که ساختن کشتی مستند به عمل مهند است. این که خداوند درقرآن شریف مکرر هدایت وضلالت انسانها را مستند به مشیت خود نموده، همانند تسخیر کشتی در بحر پیمایی است که به خود نسبت داده است. بشر طبعاً حس کاوش دارد، می خواهد بداند بنیان گذار عالم کیست. خداوند، عقل را که راهنمای واقع بین است به وی اعطاء نموده تابا نور او راه را از بیراهه بشناسد. آدمی به جستجو می رود، متوجه می شود عده ای می گویند جهان پدیده ای است طبیعی وبه طور تصادف واتفاق به وجود آمده است. این سخن را به عقل عرضه می کند ونظر می خواهد.

جهان حساب شده وقضاوت عقل

عقل می گوید: جهان و تمام محتویات آن بر اساس محاسبه علمی و طرح حکیمانه ای ایجاد شده اند و محال است طبیعت کور و بی شعور بتواند چنین نظام حکیمانه ای را به وجود آورد. قطعاً آفریدگار جهان خالقی است عالم وقادر وحکیم، او با اراده توانای خود این جهان را خلق نموده و نظام منظمی را برآن حاکم ساخته است. پس آن کس که ایمان آورده، خویشتن رابا موازین عقل که به منزله قانون تکوینی باری تعالی است منطبق نموده و آن کس به کفر گرایش یافته، از انطباق خود با قضاوت عمل، که حجت باری تعالی است، سرباز زده است واین هردو قسمت در یک آیه ازقرآن شریف آمده است:
وما کان لنفس ان تومن الّا بأذن اللّه ویجعل الرجس علی الّذین لایقولون. (507)
هیچ یک از نفوس بشر جز به اذن خداوند ایمان نمی آورد وپلیدی کفر برای کسانی است که عقل خود را به کار نمی بندد واز نیروی خرد بهره نمی گیرند.