فهرست کتاب


شرح و تفسیر دعای مکارم الاخلاق جلد سوم

محمد تقی فلسفی‏

لزوم موازنه بین خوف ورجاء

یکی دیگر ازتذکرات اولیای دین درباره خوف ورجاء، توجه داشتن به اثر روانی هر یک ازآن دو درضمیر آدمی است.
عن ابعبداللّه علیه السلام قال: ارج اللّه تعالی رجاء لایجرئک علی معصیته وخف اللّه تعالی خوفاً لا یؤسک عن رحمته.(462)
امام صادق(ع) فرمود: امیدت به رحمت خداوند درحدی باشد که تو را در معصیت جری وجسور نکند، وترست از خداوند به حدی باشد که تو را از رحمت الهی مأیوس وناامید ننماید.
یکی دیگر از تذکراتی که در روایات راجع به خوف ورجاء داده شده، اجتناب از بیمها وامیدهای نابجاست واولیای دین به پیروان خود توصیه نموده اند که خویشتن را از این قبیل خوف و رجاء زیانبار ومضربر کنار نگاه دارند. امام باقر(ع) به جابر جعفی فرمود:
ایّاک والرّجاء الکاذب فانّه یوقعک فی الخوف الصادق. (463)
بپرهیز از امید غیر واقعی وکاذب که تو رادر خوف واقعی و صادق قرار خواهد داد.
برای روشن شدن امید صادق وکاذب، مثالی رادر امر مادی ودنیوی به عرض شنودگان محترم می رساند تا با آن مثال، امید صادق وکاذب درشأن معنوی واخروی نیز روشن گردد.

امید با مورد وبی مورد

شخصی را در نظر بگیرید که مالک قطعه زمینی است بیاض، ولی از نظر طبیعی واجد تمام شرایط کشاورزی است. اگر مالک زمین بخواهد آن را به مزرعه تبدیل کند به امید آنکه ازمحصولش بهره مند گردد، باید تصمیم قاطع بگیرد، خود را مهیا نماید که برنامه کشاورزی رازیر نظر فرد یا افراد متخصص پیاده کند وروشهای علمیئ وعملی فلاحت را طبق دستورشان به کار بندد، قدم به قدم پیشروی کند تا زمین بیاض به مزرعه ای سبز وخرم مبدل گردد. دستور می دهند شخم بزند، خاک را زیرو رو کند، وزمین رابرای پرورش محصول مهیا سازد، باید بذر خوب وسالم تهیه نماید. موقعی که دستور می دهند بر زمین بیفشاند، مراقب آبیاری باشد، وهر زمان به قدر لزوم زمین را مشروب نماید، موانع رشد گیاه را بر طرف کند، علفهای هرزه رابکند، وبته های خار وخاشاک وسنگهایی راکه مزاحم رشد نبات اند جمع آوری نماید. اگر مالک زمین به تمام دستورها عمل نمود، حق دارد متوقع برداشت محصول باشد وبا اعمالی که انجام داده، امیدش برآوردده شود واین معنای رجاء صادق است. اما اگر بذری کامل یا ناقص برافشاند و زمین را به حال خود واگذارد، نه آبیاری کرد تا حیات نبات محفوظ بماند، نه گیاههای مضر وخار وخاشاکها را جمع آوری نمود که زمینه رشد گیاه فراهم آید، درصورتی که صاحب زمین با کارهای نادرست خود متوقع برداشت محصول وبهره گیر یاز زمین باشد، توقعش بی مورد ونابجاست، واین معنای رجاء کاذب است.
مالک زمین ازفقر وتهی دستی، ازگرسنگی خود وخانواده خویش سخت خائف بود وامید داشت از محصول زمین خوفش بر طرف گردد وتنمایش برآورده شود، ولی این رجاء کاذب وامید واری بی مورد او رادر خوف صادق، یعنی فقر وگرسنگی قرار داد.

دنیا مزرعه آخرت است

با توجه به اینکه گفته شده دنیا مزرعه آخرت است. مثال زراعت دنیوی صاحب زمین را به صورتی مناسب با عالم آخرت به عرض شنوندگان محترم می رساند. دل آدمی از نظر تخلق به مکارم اخلاق وسجایای انسانی، همانند زمینی است که وتجد تمام شرایط طبیعی برای کشاورزی است. صاحب زمین اگر بخواهد ملک خود را احیا کند وآباد نماید،به طوری که اشاره شد باید مصمم شود وطبق برنامه های کشاورزی وبا دستور افراد متخصص اقدام نمایند. صاحبان قلب نیز اگر بخواهند دل مرده خویش رابه حیات انسانی زنده کنند واز مزایای آن بر خوردار گردند، باید طبق برنامه الهی ودستور رسول معظم (ص) عمل کنند وبا تعالیم حیات بخش اسلام، آن را زنده نگاه دارند. قرآن شریف دراین باره فرموده:
یا ایها الذین آمنوا استجیبوا للّه وللرّسول اذا دعاکم لما یحییکم. (464)
ای کسانی که ایمان آورده اید! دعوت خدا ورسولش را اجابت کنید وقتی شما را به چیزی می خوانند که احیائتان می کند واز زندگی انسانی بهره مندتان می سازد.
اولین برنامه احیایی زمین که مذکور افتاد، شخم زدن واز میان بردن تصلب خاکهای متراکم است، و اولین برنامه برای احیای قلوب، آزاد ساختن آنها از تصلبها وتعصبهای جاهلانه است، چه آنکه اشخاص لجوج تا وقتی که پای بند تقلیدهای جاهلانه پدران نادان خویش هستند، هدایت رانمی پذیرند وراه سعادت را قبول نمی کنند.
برنامه دوم احیای زمین، افشاندن بذر خوب وسالم ایت، وبرنامه دوم احیای دلها نیز افشاندن بذر توحید ویکتا پرستی ونابود ساختن ریشه های شرک است.