فهرست کتاب


شرح و تفسیر دعای مکارم الاخلاق جلد سوم

محمد تقی فلسفی‏

معنی حجت بالغه الهی

عن مسعدةبن زیاد قال :سمعت جعفربن محمد علیهما السلام وقد سئل عن قوله تعالی:فلله الحجة البالغه،فقال:اذا کان یوم القیامة قال الله تعالی للعبد اکنت عالما ؟فان قال نعم قال له افلا عملت بما علمت؟وان قال کنت جاهلا قال له افلا تعلمت ؟ فیخصمه، فتلک الحجة البالغة لله عز وجل علی حقه.
مسعدة بن زیاد میگوید: از امام صادق (ع) در باره حجت بالغه الهی که در قرآن شریف آمده، سوال شد .شنیدم در جواب فرمود: خداوند روز قیامت به بنده خطاب می کند :آیا عالم بودی؟ اگر بگوید: بلی، به وی می گوید: پس چرا طبق علمت عمل ننمودی؟ اگر بگوید: جاهل بودم، به او می گوید: چرانرفتی یادبگیری تا عمل کنی و این حجت بالغه خداوند است بر آفریده های خود.
عمل نمودن بر طبق علم از جمله مسائل مهم دینی و مورد کمال توجه اولیای گرامی اسلام است. امام زین العابدین (ع) در جمله اول دعای مورد بحث امروز، در خواستی اینچنین به پیشگاه باری تعالی عرض می کند:
و علماً فی استعمال.
بارالها! به من علمی روزی کن که در عمل به کار بندم.

اولیای دین و عمل به علم

یکی ازعلل پیشرفت رسول اکرم (ص) در تبلیغ رسالت الهی آن بود که هر چه را می گفت و به مردم دستور می داد، خود به آن عمل می نمود و همین امر نفوذ و تأثیر کلام آن حضرت را پیوسته در قلوب مردم افزایش می داد. ائمه معصومین علیهم السلام نیز همانند جد بزرگوارشان رسول معظم اسلام (ص) بودند، آنچه را که می دانستند خود به کار می بستند و به مردم نیز یاد می دادند و توصیه عمل می نمودند. در این باره شواهد زیادی در کتب اخبار است و در این جا فقط به ذکر یک جمله از کلام مولی الموحدین امیرالمؤمنین (ع) اکتفا می شود.
ایهاالناس !انی والله مااحثکم علی طاعة الّا واسبقکم الیها و لاانّها کم عن معصیة الّا واتناهی قبلکم عنها. (433)
ای مردم! قسم به خداوند، من شما را به هیچ طاعتی ترغیب ننمودم مگر آنکه خود در عمل به آن بر شما سبقت گرفتم، و شما را از هیچ معصیتی نهی ننمودم مگر آنکه خود پیش از شما از آن کار اجتناب کردم.
حضرت علی بن الحسین علیهما السلام در جمله دوم دعای مورد بحث امروز به پیشگاه خداوند عرض می کند:
و ورعاً فی اجمال.
بارالها! به من ورعی روزی فرما که از حد اعتدال تجاوز ننماید.
ورع درلغت به من کف نفس از محرمات و گناهان است و درباره مقایسه آن با تقوی احتمالاتی داده شده است. بعضی گفته اند معنای ورع و تقوی یکی است، و بعضی از نظر ترک شبهات بین ورع و تقوی تفاوت قائل اند و در این جا عبارت کوتاهی از کتاب اقرب الموارد ذکر می شود.

ورع با پرهیز از گناه و شبهات

ورع الرجل جانب الاثم وکف عن الامعاصی والشبهات. الورع محرکة التقوی. (434)
گرایش مرد به ورع، عبارت است از اجتناب از گناه و خودداری از معاصی و شبهات است و ورع به معنی تقوی است.
ورع افراد با ایمان در پیشگاه باری تعالی ارزشی بسیار بزرگ دارد و به موجب حدیثی که آمده، خداوند آنان را در بهشت اختصاصی جای می دهد.
عن ابیعبداللّه علیه السلام قال: فیما ناجی اللّه عزّ وجلّ به موسی علیه السلام: یاموسی: ماتقرب الیّ المقتربون بمثله ورع المحارمی فانّی ابیحهم جنّات عدن لا اشرک معهم احداً.(435)
امام صادق (ع) فرمود: از جمله مناجاتهای خداوند با حضرت موسی بن عمران این بود که فرمود: ای موسی! هیچ عامل قربی همانند ورع از گناه بندگانم را به من نزدیک نمی کند، من در مقابل ورع بهشت عدن را پاداش آنان قرار بهشتی می دهم، بهشتی که مختص این گروه است و دگران در این پاداش شریک؟ آنان نیستند.
سعادت و رستگاری افراد باایمان وابسته به دو اصل اساسی است: یکی اتیان حسنات و آن دیگر ترک سیئات. اگر سئوال شود: نقش این دو در فلاح و رستگاری انسانها یکسان است یا متفاوت؟ در پاسخ باید گفت: ترک سیئات و اجتناب از گناهان در تأمین سعادت آدمی نقش مؤثرتری دارد و این مطلب از محتوای روایات اسلام اولیای اسلام به خوبی استفاده می شود.