فهرست کتاب


شرح و تفسیر دعای مکارم الاخلاق جلد سوم

محمد تقی فلسفی‏

از وظایف قطعی مؤمن

از وظایف دینی پیروان قرآن شریف این است که همواره مراقب عزّ خویش و عزّ برادران ایمانی خود باشند، نه قدمی بردارند که مایه ذلّت خودشان شود و نه بر آبروی برادران دینی خود آسیب برسانند، و این مطلب، ضمن روایات متعددی از رسول اکرم (ص) و ائمّه طاهرین علیه السلام خاطر نشان گردیده است و در اینجا به ذکر دو روایت اکتفا می شود:
عن النّبی صلّی اللَّه علیه وآله: لیس للمؤمن ان یذلّ نفسه.(403)
رسول اکرم (ص) فرمود: مؤمن نباید موجبات خواری و ذلّت خود را فراهم آورد.
عن ابیعبداللَّه علیه السلام قال: من حقّر مؤمناً مسکیناً او غیر مسکین لم یزل اللَّه عزّوجلّ حاقراً له ماقتاً حتّی یرجع عن محقرته ایّاه.(404)
امام صادق(ع) فرمود: کسی که مؤمنی را تحقیر و دشمنی مسکین باشد یا غیرمسکین، با این عمل، پیوسته مورد تحقیر و دشمنی باری تعالی خواهد بود تا از روش نادرست خود برگردد و او را با دیده یک مسلمان مورد احترام بنگرد.
علل و عوامل متعدّدی می تواند مسلمانی را در نظر افراد، حقیر و کوچک جلوه دهد، و فقر یکی از آن عوامل است، و این عامل از دیگر عوامل بیشتر چشمگیر است، لذا امام صادق(ع) در حدیثی که ذکر شد از مسکین نام برده و سپس غیرمسکین را نیز در کنارش ذکر نموده است. با توجه به اینکه بضاعت کم یا تهیدستی در نظر افراد کوته بین عامل بزرگ تحقیر است، در بعضی روایات از این دو گروه نام برده شده و مجازات کسانی که آنان را با دیده تحقیر می نگرند، خاطر نشان گردیده است.

مجازات تحقیر مؤمن بی بضاعت

عن ابیعبد اللَّه علیه السلام: من استذلّ مؤمناً واستحقره لقلّة ذات یده ولفقره شهّرة اللَّه یوم القیامة علی رؤوس الخلایق.(405)
امام صادق(ع) فرمود: کسی که مؤمنی را خوار بشمرد و با دیده تحقیرش بنگرد، برای بضاعت کم یا فقرش، خداوند او را در قیامت به جمیع خلایق معرفی می کند و بدین صفت مذموم توصیفش می نماید.
افراد مستطیع که حجّ بیت اللَّه بر آنان واجب می شود، از نظر تمکّن مالی درجات و مراتبی دارند، بعضی ثروتشان بسیار است و می توانند هزینه سنگینی را تحمّل نمایند و بعضی متوسطاند و باید در صرف مال میانه رو باشند. در روزگار گذشته برای سفر حجّ به طور معمول، چند نفر با هم رفیق راه و هم خرج می شدند تا در منزلها با کمک یکدیگر کارها را مرتّب کنند و نیازها را بر طرف سازند و سفر را در رفتن و برگشتن بخوبی طی کنند. تذکّرات مکّرر ائمّه معصومین علیه السلام در لزوم حفظ احترام و عزّ مسلمین و اجتناب از تحقیر آنان موجب شده بود که گاهی فرد مسلمان متوجه به وظایف دینی، به امام (ع) مراجعه کند و سؤال نماید: آیا با کسی که از نظر مالی همانند من نیست، در سفر حج رفیق راه باشم و هم خرج بشوم یا نه؟ و او طبق فرموده امام (ع) عمل می نمود.

توازن مالی همسفران حج

عن شهاب بن عبد ربّه قال: قلت لایبعبد اللَّه علیه السلام: قد عرفت حالی و سعة یدی و توسژعی علی اخوانی فاصحب النّفر منهم فی طریق مکّة و اوسع علیهم. قال لاتفعل یا شهاب. ان بسطت و بسطوا اجحفت بهم وان هم امسکوا اذللتهم، فاصحب نظائرک.(406)
شهاب عبد ربّه به امام صادق(ع) عرض کرد: شما از حال من آگاهید، می دانید که سعه مالی دارم و دستم در مقابل برادرانم باز است. آیا در سفر حجّ با چند نفر رفیق راه شوم و با آنان گشاده دست باشم؟ امام (ع) فرمود: ای شهاب! چنین کاری مکن، زیرا اگر تو با دست باز خرج کنی و آنان نیز چنین کنند، به هم سفری ها ستم نموده ای و اگر امساک کنند و همانند تو صرف مال ننمایند، موجب خواری و ذلّتشان شده ای، برو کسانی را که همانند خودت هستند بر گزین و با آنان رفیق راه باش.
امام (ع) نظیر این جواب را درباره کسی فرمود که از نظر مالی، تمکّن وافی نداشت و می خواست رفیق راه و هم خرج افراد متمکّن شود.
عن ابی بصیر قال 7 قلت لابیعبد اللَّه علیه السلام: یخرج الرّجل مع قوم میاسیر وهو اقلهم شیئاً فیخرج القوم النّفقة ولایقدر هو ان یخرج مثل ما اخرجوه. فقال علیه السلام: ما احبّ ان یذلّ نفسه ولیخرج مع من هو مثله.(407)
ابی بصیر به امام صادق(ع) عرض کرد: مردی با افراد ثروتمند رفیق راه و هم خرج می شود و او تمکّنش از همه آنها کمتر است، آنان با دست باز خرج می کنند و او قادر نیست مثل آنها صرف مال نماید.
امام (ع) فرمود: دوست ندارم با همسفری ثروتمندان موجبات ذلّت خویش را فراهم آورد، با کسانی همسفر شود که در مالداری همانند خودش باشند.