فهرست کتاب


شرح و تفسیر دعای مکارم الاخلاق جلد سوم

محمد تقی فلسفی‏

درجات مالداری

مال داشتن و فاقد مال بودن، درجات و مراتب متفاوتی دارد: سرمایه داری، تمکّن مالی، غنی و بی نیازی از خلق، برخورداری از کفاف، گذران در حدّ قناعت، فاقد بودن حدّاقلّ معاش، و بین این درجات نیز تفاوتهایی وجود دارد. این درجات به اعتبار شأن دینی، اجتماعی، اخلاقی، دنیوی و اخروی، در نظر شرع مقدّس، دارای ابعاد مختلفی است که در قرآن مجید و احادیث خاطر نشان گردیده است.
حضرت زین العابدین (ع) بعضی از آنها را در قطعات مختلف دعای مکارم الاخلاق ذکر فرموده و درباره هر یک، به مناسبت، توضیح داده شد.
در قطعه دعای مورد بحث امروز، امام (ع) گذران معاش را با سهولت و آسانی، یا در مضیقه و سختی، از نظر مصون ماندن قدر و منزلت اجتماعی، یا کاهش وزن و ارزش در افکار عمومی، مورد توجه قرار داده و در جمله اول به پیشگاه خداوند عرض می کند:
وصن وجهی بالیسار.
بار الها! آبروی مرا با گذران سهل و آسان در جامعه محافظت فرما.

از عوامل حفظ آبرو در بین مردم

در قرآن شریف و روایات اولیای گرامی اسلام، کلمه وجه درباره خداوند و درباره اعمالی که مردم با ایمان برای خدا انجام می دهند و همچنین درباره دیگر امور به کار رفته است و از آن معانی متعدّدی اراده شده که در اینجا شرح و تفصیل آن ضرورت ندارد، اما کلمه وجه که در دعای امام (ع) آمده، وجهه عمومی است که در فارسی به آبرو تعبیر می شود. به گفتار شاعر:
دست طمع که پیش کسان می کنی دراز - پل بسته ای که بگذری از آبروی خویش
جالب آنکه ماء الوجه در بعضی از اخبار آمده و معنایش همان آبرو در لغت فارسی است.
عن علی علیه السلام قال: بدل ماء الوجه فی الطّلب اعظم من قدر الحاجة و ان عظمت وانجح فیها الطّلب.(401)
علی (ع) فرموده: قدر و ارزش آبرویی را که آدمی برای درخواست چیزی صرف می کند، بالاتر از حاجت مورد درخواست است، هر چند آن خواسته مهم باشد و با صرف آبرو برآورده شود.
وعنه علیه السلام قال: افضل المروءة استبقائ الرّجل ماء وجهه.(402)
و نیز فرموده است: برتری مرادنگی آن است که آدمی در ابقای آبروی خویش کوشا و جدّی باشد.

از وظایف قطعی مؤمن

از وظایف دینی پیروان قرآن شریف این است که همواره مراقب عزّ خویش و عزّ برادران ایمانی خود باشند، نه قدمی بردارند که مایه ذلّت خودشان شود و نه بر آبروی برادران دینی خود آسیب برسانند، و این مطلب، ضمن روایات متعددی از رسول اکرم (ص) و ائمّه طاهرین علیه السلام خاطر نشان گردیده است و در اینجا به ذکر دو روایت اکتفا می شود:
عن النّبی صلّی اللَّه علیه وآله: لیس للمؤمن ان یذلّ نفسه.(403)
رسول اکرم (ص) فرمود: مؤمن نباید موجبات خواری و ذلّت خود را فراهم آورد.
عن ابیعبداللَّه علیه السلام قال: من حقّر مؤمناً مسکیناً او غیر مسکین لم یزل اللَّه عزّوجلّ حاقراً له ماقتاً حتّی یرجع عن محقرته ایّاه.(404)
امام صادق(ع) فرمود: کسی که مؤمنی را تحقیر و دشمنی مسکین باشد یا غیرمسکین، با این عمل، پیوسته مورد تحقیر و دشمنی باری تعالی خواهد بود تا از روش نادرست خود برگردد و او را با دیده یک مسلمان مورد احترام بنگرد.
علل و عوامل متعدّدی می تواند مسلمانی را در نظر افراد، حقیر و کوچک جلوه دهد، و فقر یکی از آن عوامل است، و این عامل از دیگر عوامل بیشتر چشمگیر است، لذا امام صادق(ع) در حدیثی که ذکر شد از مسکین نام برده و سپس غیرمسکین را نیز در کنارش ذکر نموده است. با توجه به اینکه بضاعت کم یا تهیدستی در نظر افراد کوته بین عامل بزرگ تحقیر است، در بعضی روایات از این دو گروه نام برده شده و مجازات کسانی که آنان را با دیده تحقیر می نگرند، خاطر نشان گردیده است.