فهرست کتاب


شرح و تفسیر دعای مکارم الاخلاق جلد سوم

محمد تقی فلسفی‏

تفوق طلبی انسان و حیوان

از آنچه مذکور افتاد، این نتیجه به دست آمد که تفوق طلبی و برتری جویی از تمایلات مشترک بین حیوان و انسان است، حیوانات با هدایت تکوینی باری تعالی آن را اقناع می کنند، راه خطا نمی روند، و مرتکب عمل خلاف مصلحت نمی شوند، اما انسان آزاد می تواند آن غریزه را از دیدگاه مرضیّ خداوند بنگرد، پیرو مولی الموحدّین علی (ع) باشد، و کرسی ریاست را برای اقامه حق و دفع باطل بخواهد. در این صورت، آن ریاست عین سعادت است. و می تواند آن را از دیدگاه علوّ و خود بزرگ بینی بنگرد، بلندپروازی کند، ریاست را وسیله تحقیر و هتک مردم قرار دهد، در این صورت کرسی ریاست مایه بدبختی او می شود و دین و دنیایش را تباه می سازد. اگر کسی برای نیل به چنین ریاستی دعا کند و آن را از پیشگاه الهی بخواهد، در واقع به هلاکت و سیه روزی خویشتن دعا کرده است.

خیر و شرّ مال

مال از جمله چیزهایی است که بشر به آن دلبستگی و علاقه دارد و همانند ریاست و مقام، دارای خیر و شرّ است. اگر مال را به قدر کفاف و به منظور تأمین معاش خود و خانواده خویش بخواهیم و به دگان نیز در مواقعی بیش و کم کمکهایی کنیم، آن مال مایه عزّ و آبروست و به دین و دنیای آدمی آسیبی نمی رساند. اما اگر گرفتار بیماری و حرص شویم و به مرض مال اندوزی مبتلا گردیم، در معرض بلایا و خطرات قرار می گیریم و ممکن است به سرکشی و عصیان گرایش یابیم. قرآن شریف فرموده است:
انّ الانسان لیطغی ان راه استغنی. (387)
احساس بی نیازی، انسان را به طغیان سوق می دهد و زمینه انحرافش را از صراط مستقیم فراهم می آورد.

مالداری و زمینه طغیان

به شرحی که در سخنرانی هفتاد و سه توضیح داده شد، امام سجاد(ع) در دعای مکارم الاخلاق از پیشگاه الهی درخواست می کند:
ولا تفتنّی بالسّعة.
بار الها! با سعه مالی و ثروتمندی مرا مورد آزمایش قرار مده.
و در همان سخنرانی درباره خوبی کفاف و زیان سرمایه داری توضیح داده شد، و رسول اکرم صلی الله علیه و آله برای حضرت محمد و آل محمد از پیشگاه خداوند درخواست کفاف می نمود. امام زین العابدین (ع) در بیان مطالب دینی و در مدرسه عالی انسان سازی معلمی است بزرگ و گزیده الهی، او می داند که چه چیزهایی به صلاح دنیا و آخرت بشر است و چه چیزهایی برای دین و دنیایش ضرر دارد. چنین انسانی آگاه، وقتی دعا می کند و از پیشگاه الهی درخواستهایی می نماید، قطعاً تمنّیّاتش حاوی خیر و خوبی و بر وفق صلاح فرد و اجتماع است. امام سجاد(ع) در جمله اول دعا که موضوع بحث امروز است، عرض می کند:
اللهمّ! فاطلبنی بقدرتک ما اطلب.
بار الها! به قدرتت آنچه را که درخواست دارم، برآورده ساز.
ملاحظه می کنید که امام (ع) در دعای خود، کلمه قدرت را به کار برده است، راغب می گوید: