فهرست کتاب


شرح و تفسیر دعای مکارم الاخلاق جلد سوم

محمد تقی فلسفی‏

تفاوتهای مردم در امر دنیا

امام صادق(ع) فرموده: کسی که دو روزش از نظر کمال انسانی و تجارت اخروی یکسان باشد، او در زندگی مغبون است، زیرا به قدر یک روز عمرش از کف رفته و در عوض چیزی به دست نیاورده است، کسی که روز بعدش از روز قبل بهتر باشد، او سود برده و مورد غبطه دیگران است، کسی که روز بعدش بدتر از روز قبل باشد، او مطرود درگاه باری تعالی است، کسی که از جهت رشد معنوی و تجارت روحانی متوقّف مانده و افزایشی در کمال خود نمی بیند، او در نقص و کاهش است و در مسیر کمی و کاستی است و کسی که عمرش در جهت نقصان طی می شود، برای او مرگ از زندگی بهتر است.
امام زین العابدین (ع) که دعا می کند خداوند سختی و مشیّت کسب معاش را از او کفایت نماید و رزق من حیث لایحتسب نصیب وی گرداند، به منظور تحقّق یافتن جمله سوم دعاست:
فلا اشتغل عن عبادتک بالطّلب.
برای آنکه در طلب روزی از عبادتت باز نمانم و ساعاتی که باید در بندگی تو مصروف گردد در راه کسب معاش طی نشود و از قرب روحانی و تعالم معنویم نکاهد.
حضرت علی بن الحسین علیه السلام در جمله چهارم دعا که موضوع آخرین قسمت بحث امروز است، به پیشگاه خداوند عرض می کند:
ولا احتمل اصر تبعات المکسب.
بار الها! کسب و کار برای معاش پی آمدهایی دارد؛ اگر دعای اول و دومم مقبول درگاه مقدّست افتد و مستجاب شود، اولاً وقت عبادتم کاهش نمی یابد و به ادای وظایف بندگیت موفق می گردم، و ثانیاً دوشم متحمّل بار سنگین تبعات کسب نمی شود و از عوارض نامطلوب آن مصون می مانم.

لزوم آگاهی از عوارض کار

افراد عادی که به کسب اشتغال دارند، اما احکام الهی را درباره آن بدرستی نمی دانند یا می دانند، ولی برای دست یافتن به درآمد بیشتر نمی خواهند طبق آن عمل کنند، ممکن است در خلال داد و ستد مرتکب گناهانی شوند، دروغ بگویند، خیانت کنند، مشتری را اغفال نمایند، کم بدهند، قسمتهای ناروا یاد کنند، و خلاصه، در جریان کسب مرتکب اعمالی شوند که مرضیّ باری تعالی نباشد. این قبیل اعمال در خور افرادی است که دینشان ضعیف است و نمی تواند آنان را از گناه بازدارد. اما برای امام معصوم(ع) چه چیزهایی می تواند بار سنگین تبعات کسب باشد که حضرت سجاد(ع) از آن نام برده و از تحملش ابا دارد؟ شاید بتوان گفت جواب دادن به سؤالات بیهوده اشخاص، زیاد حرف زدن، بی مورد نفی و اثبات نمودن، و خلاصه، عمر شریف را در سخنان غیر لازم صرف کردن از تبعات کسب است، و حضرت زین العابدین (ع) آن را برای خود بار سنگین می داند.
78
اللهم فاطلبنی بقدرتک ما اطلب، و اجرنی بعزّتک ممّا ارهب.
حضرت علی بن الحسین علیه السلام در این قطعه از دعای شریف مکارم الاخلاق دو درخواست از پیشگاه حضرت باری تعالی می نماید: اول، بار الها! به قدرتت آنچه را که درخواست دارم، برآورده ساز. دوم، بار الها! به عزّتت از آنچه می ترسم پناهم ده.
به خواست خداوند توانا، این دو جمله از دعای امام سجاد(ع) موضوع بحث و سخنرانی امروز است.

جلب منافع و دفع مضار

نوع بشر و دیگر موجودات زنده روی زمین از انواع حیوانات و نباتات، دارای مزیّت طبیعی و خصلت فطری هستند که هر چه را برای خود نافع و مفید تشخیص دادند، به سوی خویش جذب نمایند و آنچه را برای خود مضرّ و زیانبار شناختند، از خویشتن دفع کنند و این ودیعه الهی در موجودات زنده از عوامل مهم حیات و مایه بقای فرد و نوع آنهاست. درخت موقعی که در سایه دیوار واقع می شود و نمی تواند بدرستی از نور آفتاب بهره مند گردد، تدریجاً خود را خم می کند و از دیوار دور می شود تا به نور آفتاب برسد. حیوانات نیز برای اینکه غذایی به دست آورند یا خطری را از خود بگردانند، سخت تلاش می کنند تا به هدف مورد نظر دست یابند. نکته شایان ملاحظه ای که در جلب منافع و دفع مضارّ بین انسان و سایر موجودات زنده اراضی وجود دارد، این است که راهنمای حیوانات و نباتات در شناخت منافع و مضار، هدایت تکوینی حضرت باری تعالی است و هدایت الهی هرگز به خطا نمی رود و منافع و مضارّ واقعی آنها را ارائه می کند. ولی انسان، آزاد آفریده شده و در موارد زیادی راهنمای سود و زیانش اندیشه اوست و بدبختانه افکار و اندیشه های بشر مصون از خطا نیست، گاه چیزی را برای خود مضرّ می پندارد با آنکه نافع و مفید است، و گاه مضرّی را برای خود نافع گمان می کند با آنکه زیانبار است. قرآن شریف در این باره فرموده:
کتب علیکم القتال وهو کره لکم وعسی ان تکرهوا شیئاً وهو خیر لکم وعسی ان تحبّوا شیئاً وهو شرّ لکم واللَّه یعلم وانتم لاتعلمون.(380)