فهرست کتاب


شرح و تفسیر دعای مکارم الاخلاق جلد سوم

محمد تقی فلسفی‏

دعا یا برترین عبادت

به خواست خداوند توانا، این سه جمله از کلام حضرت زین العابدین (ع) موضوع بحث و سخنرانی امروز است. عبادت و بندگی در پیشگاه باری تعالی عبارت از تذلّل و خضوع عابد در حضور معبود و آفریده در مقابل آفریدگار است، و این امر طبق دستور شارع، به صورت قیام وقعود یا رکوع و سجود انجام می شود. اما دعا و درخواست از خداوند، برتر و افضل از هر عبادتی است.
قلت لابیجعفر علیه السلام: ای العبادة افضل؟ فقال: ما من شی ء افضل عنداللَّه عزوجل من ان یسأل ویطلب ممّا عنده.(293)
راوی می گوید: از امام باقر(ع) سؤال کردم کدام عبادت نزد خداوند افضل است؟ فرمود: هیچ چیزی نزد باری تعالی افضل و برتر از این نیست که مورد تمنّی و درخواست واقع شود و سؤال کننده از وی بخواهد آن را که نزد اوست.
دعا و درخواست بندگان از حضرت حق آنقدر مهمّ است که در قرآن شریف آمده:
قل ما یعبوا بکم ربّی لولا دعاءکم؟(294)
پیمبر گرامی! به مردم بگو: اگر دعا و درخواستتان نمی بود، پروردگار من به شما اعتنا نمی کرد و نزد او قدر و ارزشی نمی داشتید.

دعا اظهار نیازمندی است

برتری دعا بر عبادت شاید از این جهت باشد که عبادت حاکی از خضوع و تذلّل نهایی عابد در مقابل معبود است، ولی دعا علاوه بر خضوع و تذلّل، از فقر و نیازمندی دعا کننده در پیشگاه الهی حکایت می کند، به عبارت دیگر می توان گفت: عبادت کننده مراتب اطاعت و فرمانبری خویش را در مقابل معبود ظاهر می سازد، ولی دعا کننده در واقع دست گدایی دراز کرده و مراتب نیازمندی خود را در برابر پروردگار ابراز نموده و عملاً به این آیه شریفه جامه تحقّق پوشانده است:
یا ایها الناس انتم الفقراء الی اللَّه واللَّه هو الغنی الحمید.(295)
ای مردم! همه شما فقرای درگاه باری تعالی هستید و خداوند است که غنیّ بالذّات و مورد ستایش است.
با توجه به آنچه مذکور افتاد، روشن شد که دعای واجد شرایط معنوی و مبیّن فقر و نیازمندی مخلوق به خالق، بیش از عبادت، بندگان را به خداوند نزدیک می کند و مایه علوّ درجات دعا کنندگان می گردد.
افراد با ایمان هر چه بیشتر به این مهم توجه نمایند و بر تعداد دعاها و تضرّعهای خویش، هر چند برای حوایج کوچک باشد، بیفزایند، می توانند بیش از پیش به خداوند نزدیک شوند و از قرب معنوی زیادتری برخوردار گردند.
عن سیف التّمّار عن ابیعبداللَّه علیه السلام قال: سمعته یقول: علیکم بالدّعاء فانّکم لا تتفرّبون بمثله، ولاتترکوا صغیرة لصغرها ان تسألوها، فانّ صاحب الصّغار هو صاحب الکبار.(296)

بزرگترین عامل تقرّب به خدا

سیف تمّار می گوید: از امام صادق(ع) شنیدم که فرمود: بر شما باد دعا، چه آنکه با هیچ وسیله ای همانند دعا نمی توانید به قرب الهی نایل گردید و درخواست کوچک را به علت کوچکیش ترک نگویید، زیرا آن کس که حوایج کوچک را برمی آورد، همان کسی است که خواسته های بزرگ را برآورده می سازد.
با توجه به آنچه معروض افتاد، روشن شد که: اولاً ارزش معنوی دعا از عبادت بیشتر است، و ثانیاً هیچ عاملی بنده با ایمان را به قدر دعا به خداوند نزدیک نمی کند. جالب آنکه دعا کننده، خود مستقیماً و بلاواسطه با پروردگار سخن می گوید، بدون اینکه نزد مردم کمترین آسیبی به عزّ و احترامش وارد شود؛ فقر و تهیدستی خویش را شرح می دهد و درخواست گشایش می نماید و اَحَدی از وضع وی با خبر نمی شوند؛ از بیماری پنهان خود نام می برد، درخواست شفا می کند و کسی بر آن واقف نمی گردد. خلاصه، قدر و منزلت دعا یک مهم است و اینکه دعا بدون واسطه انجام می شود و اسرار دعا کننده نزد این و آن فاش نمی گردد، مهم دیگر. حضرت علی (ع) ضمن نامه حکیمانه و پرمحتوای خود که به فرزندش امام مجتبی (ع) نوشته، از اصل دعا نام برده و بدون واسطه بودن آن را نیز خاطر نشان فرموده است:
واعلم انّ الّذی بیده خزائن السّماوات والارض قد اذن لک فی الدّعاء و تکلفّل لک بالاجابة وامرک ان تسأله لیعطیک و تسترحمه لیرحمک. ولم یجعل بینک وبینه من یخحبک عنه ولم یلجئک الی من یشفع لک الیه.(297)