فهرست کتاب


شرح و تفسیر دعای مکارم الاخلاق جلد سوم

محمد تقی فلسفی‏

خودداری ثعلبه از پرداخت زکات

پس از نزول آیه، بعضی از دوستان ثعلبه نزد وی رفتند، او را مورد ملامت و سرزنش قرار دادند که چرا زکات واجب را که امر الهی بود پرداخت ننمودی؟ درباره تو و عمل ناروایت آیه نازل گردید. ثعلبه سخت مضطرب شد، مقداری از گوسفندان را با خود برداشت و به مدینه آمد و حضور رسول اکرم (ص) رسید. حضرت تا او را دید فرمود: یا ویل ثعلبة، وای بر او! ثعلبه با شرمساری گفت: یا رسول اللَّه! زکات آورده ام، بفرمایید از من تحویل بگیرند. حضرت فرمود: درباره ات آیه آمده، آیه را که نمی توان از قرآن شریف حذف نمود. به این جهت زکات تو پذیرفته نمی شود و او را رد کرد. بعد از آنکه رسول اکرم (ص) از دنیا رفت، زکات را نزد ابی بکر بُرد، و بعد نزد عمر، هیچ یک از آن دو صدقه او را قبول نکردند. و سرانجام با همان وزر و و بال و آلودگی به گناه از دار دنیا رفت.(279)
امام سجاد(ع) در جمله دوم دعای مورد بحث امروز، به پیشگاه الهی عرض می کند:
وامنحنی حسن الدعة.
الدعة السّکینة، الرّاحة وخفض العیش.(280)
دعة به معنای وقار، به معنای راحت، و به معنای سهولت زندگی است، و ترجمه عبارت امام (ع) چنین می شود:
بار الها! مرا در امرار حیات، از گذرانی سهل و معاشی راحت برخوردار فرما.
ممکن بود جمله اول حضرت سجاد(ع) در ذهن بعضی اثر نامطلوب به جای بگذارد و تصوّر کنند که حضرت زین العابدین (ع) از پیشگاه الهی درخواست مضیقه مالی و سختی معاش دارد و با گذران راحت و زندگی توأم با آسایش مخالف است. از این رو حضرت زین العابدین (ع) به منظور پیشگیری از چنین برداشت ناصحیح، بلافاصله پس از ذکر جمله اول، جمله دوم را به پیشگاه خداوند عرض نموده و از ذات مقدّسش زندگی راحت و گذران خالی از محنت و مشقت را درخواست کرده است. در واقع امام (ع) در دعای اول از خداوند خواسته که او را به امتحان خطیر ثروتمندی و مالداری مبتلا نکند و در دعای دوم تمنّا نموده است که او را از زندگی راحت به قدر کفاف معاش برخوردار سازد و این مطلب را رسول اکرم (ص) مکرّر برای خود و اهل بیت معظّم خود و دوستانشان از پیشگاه خداوند درخواست نموده است.
عن النّبی صلّی علیه وآله قال: اللهمّ ارزق محمداً وآل محمد علیهم السّلام ومن احبهم العفاف والکفاف.(281)
بار الها! به محمد و آل محمد و همچنین دوستداران و محبینشان قدرت کفّ نفس و معاش به قدر کفاف روزی فرما.
در مجلّد اول، سخنرانی هشتم، به مناسبت موضوع کفاف و عفاف، ترجمه حدیثی از رسول اکرم (ص) نقل شده که تمام متن عربی آن ذکر نشده است. چون آقایان روحانیون به متن عربی حدیث و حفظ آنها علاقه مندند و این حدیث به نوبه خود آموزنده و جالب است، در اینجا متن تمام حدیث با ترجمه آن ذکر می شود:

دعای پیامبر(ص) در مقدار مال

مرّ رسول اللَّه براعی ابل فبعث یستسقیه. فقال: امّا ما فی ضروعها فصبوح الحیّ، وامّا ما فی آنیتنا فغبوقهم. فقال رسول اللَّه(ص) اللهم اکثر ماله و ولده. ثم مرّ براعی غنم، فبعث الیه یستسقیه. فحلب له ما فی ضروعها و اکفأ ما فی اناءه فی اناء رسول اللَّه و بعث الیه بشاة. قال: هذا ما عندنا و انّ احببت ان نزیدک زدناک. قال فقال رسول اللَّه! دعوت للّذی ردّک بدعاء عامّتنا نحبه و دعوت للّذی اسعفک بحاجتم بدعاء کلنا نکرهه. فقال رسول اللَّه (ص): انّ ما قلّ وکفی خیر ممّا کثر والهی. اللهم ارزق محمداً وآل محمد الکفاف.(282)
رسول اکرم (ص) از بیابانی گذر کرد، شترانی را دید که مشغول چرا هستند و شتر چران مراقب آنهاست. حضرت کسی را نزد او فرستاد تا قدری شیر برای رفع عطش از وی بخواهد. شتربان گفت: شیری که در پستان شترهاست غذای صبح عشیره است و شیری که در ظروفمان هم اکنون موجود است، غذای شب آنهاست و چیزی به فرستاده رسول اکرم (ص) نداد. پیغمبر اسلام(ص) درباره اش دعا کرد و گفت: بار الها! مال و اولادش را زیاد کن. از آنجا گذشتند، به چوپانی رسیدند که گوسفند می چراند. برای گرفتن شیر، نزد وی فرستاد. او گوسفند را دوشید و در ظرف پیمبر (ص) ریخت، به علاوه شیری را که در ظرف خود قبلاً دوشیده بود، در ظرف شیر آن حضرت اضافه کرد و گوسفندی را نیز فرستاد و پیام داد: این چیزی بود که نزد ما وجود داشت و اگر دوست دارید بر آن بیفزاییم. رسول اکرم(ص) درباره او دعا کرد و گفت: بار الها! به وی کفاف زندگی عطا فرما.
بعضی از اصحاب عرض کردند: شما درباره کسی که ردّتان نمود دعایی کردید که همه ما دوستدار آن هستیم، و درباره کسی که حاجت شما را برآورده ساخت، دعایی نمودید که همه ما نسبت به آن کراهت داریم و بی میلیم. فرمود: مال کم که برای زندگی کفایت می کند، بهتر از مال بسیاری است که موجب غفلت آدمی از خداوند می شود. آنگاه درباره محمد و آل محمد دعای کفاف فرمود.

رفاه عائله با وجود تمکّن

در روایات اولیای گرامی اسلام تأکید شده است که مردان تا جایی که قدرت دارند به زندگی زن و فرزند خویش توسعه دهند و هر چه بیشتر موجبات آسایش و رفاهشان را فراهم آورند و در اینجا به ذکر دو حدیث اکتفا می شود:
عن النّبّی صلّی اللَّه علیه وآله قال: لیس منّا من وسّع علیه ثمّ قتر علی عیاله.(283)
رسول اکرم(ص) فرموده: از ما نیست کسی که به وی توسعه مالی داده شده، امّا او به خانواده خود سختگیری است و آنان را در مضیقه و تنگی می گذارد.
عن الرضا علیه السلام قال: صاحب النعمة یجب علیه التوسعة علی عیاله.(284)
حضرت رضا(ع) فرموده: بر صاحبان نعمت واجب است که در خانواده توسعه دهند و بر آنان سختگیری ننمایند.
امام سجاد (ع) در جمله اول دعای مورد بحث امروز، درخواست منفی نموده، عرض کرد:
و لا تفتنّی بالسّعة.
بار الها! با مالداری و ثروت زیاد مرا در معرض آزمایش و اختبار قرار مده.
امام (ع) با آنکه معصوم و مصون از لغزش و خطاست، معذلک دعا می کند که خداوند به وی ثروت بسیار ندهد و به امتحان سخت مبتلا نگردد. امام در جمله دوم کلام خود دعای مثبت می نماید، عرض می کند:
وامنحنی حسن الدّعة.
بار الها! به من زندگی راحت و گذرانی خالی از رنج و مشقّت عطا فرما.