فهرست کتاب


شرح و تفسیر دعای مکارم الاخلاق جلد سوم

محمد تقی فلسفی‏

انسان موجودی دو بعدی

آفریدگار توانا به مشیّت حکیمانه خود، هوای نفس و غرایز را که عامل مؤثّر بقای فرد و نوع است، در وجود انسان و حیوانات مستقر فرموده، با این تفاوت که حیوانات به هدایت تکوینی خداوند مجازند غرایز خود را آزادانه و بدون قید و شرط اعمال نمایند، امّا انسان موظّف است هوای نفس و غرایز خویش را با هدایت تشریعی باری تعالی تعدیل کند و آنها را با اندازه گیری صحیح و در حدود مصلحت اقناع نماید، زیرا حیوان موجودی است یک بُعدی، حیوان ساخته شده، به غرایز حیوانی مجهّز گردیده و در دوران حیات کاری جز اعمال غرایز و بروز دادن خلق وخوی حیوانی ندارد. امّا انسانی موجود است دو بُعدی و با دارا بودن جنبه حیوانی، واجد مزایای انسانی و حامل روح الهی است.
او دارای ودایع اختصاصی و ذخایر الهامی است، قابلیّت و استعداش برای پیمودن مدارج کمال، نامحدود است. خداوند، زمین و محتویاتش را مسخّر او ساخته و به وی اجازه بهره برداری داده است، صفات عالی انسانی از قبیل ادای امانت، وفای به عهد، انصاف، راستگویی، و دیگر مزایا را به وی الهام فرموده و به طور فطری مجذوب آنهاست، اگر بخواهد غرایز را بی قید و شرط اقناع نماید باید در مواقعی که با گناه مواجه می شود، برای ارضای غریزه جنسی، حُبّ مال، میل به مقام، دست یافتن به تمنّیّات، و دیگر اموری از این قبیل به انسانیّت و سجایای انسانی پشت پا بزند، برخلاف انصاف عمل کند، در امانت خیانت نماید، مرتکب نقض عهد شود، دروغ بگوید، فریب دهد، و دیگر اعمالی از این قبیل. ارضای غرایز از مجاری خلاف فطرت، حرکتی ضدّ انسانی و منافی با تعالی و تکامل شایسته مقام رفیع انسان است. بنابراین، کسی می خواهد انسان باشد محشور گردد، باید بر هوی و تمنیّات نفسانی خویش حاکم گردد، غرایز را تعدیل نماید، خواهشهای نفسانی را در حدود مصلحت و با رعایت شأن انسان برآورده سازد، هوای نفس را با هدایت تشریعی باری تعالی تطبیق دهد، از راهنمایی های رجال الهی و مردان صادق القول پیروی کند، چنین انسانی مصداق واقعی این حدیث شریف خواهد بود:

علی (ع) و معرفی سعادت

عن علی علیه السلام قال: طوبی لمن غلب نفسه ولم تغلبه وملک هواه ولم یملکه.(268)
علی (ع) فرموده: خیر و امنیّت برای کسی است که بر نفس خود غلبه کند و مغلوب نفس نشود، مالک هوای خویشتن باشد و مملوک هوی نگردد.
برعکس، کسانی که مطیع هوای نفس و اسیر غرایز خویشتن هستند، عالی ترین کوشش و سعیشان در خوردن و ارضای غریزه جنسی به کار می رود و به تعالی معنوی و شأن روحانی خود توجّهی ندارند، از مقام شایسته انسان محروم اند، و از فیض و رحمت باری تعالی درو.

عامل دوری از خداوند

عن ابیعبد اللَّه علیه السلام قال: ابعد ما یکون العبد من اللَّه عزوجل اذا لم یهمه الاّ بطنه وفرجه.(269)
امام صادق(ع) فرمود: بزرگترین عاملی که موجب دوری بنده از خداوند می شود، این است که از خود همّت بلند و عالی نشان ندهد، مگر در مورد شکم و شهوت جنسی.
نتیجه آنکه: امام سجاد(ع) در جمله سوّم درخواست خود، از خداوند تقاضای هدایت صادقانه مردم را می نماید. و اگر مردم بخواهند از هدایت صادقانه که هدف رسول اکرم (ص) و ائمّه معصومین علیه السلام بوده، برخوردار گردند باید موانع را از ضمیر خود برطرف کنند و بالاترین مانع در وجود آنها پیروی از هوای نفس و ارضای غرایز بی قید و شرط است.
کسانی که بنده هوی و مطیع غرایزند، نمی توانند از هدایت صادقانه راهنمایان الهی برخوردار گردند و این محرومیّت ناشی از خود آنهاست.
73
ولا تفتنّی بالسّعة، وامنحنی حسن الدّعة، ولاتجعل عیشی کدّاً کدّاً.
امام سجاد علیه السلام در این قطعه از دعای شریف مکارم الاخلاق، سه درخواست از پیشگاه باری تعالی می نماید. اول: بار الها! با سَعه و گشایش مالی مرا امتحان منما. دوم: بار الها! گذرانی خالی از رنج به من عطا فرما. سوم: بار الها! زندگیم را آمیخته به تعب و مشقّت پی در پی قرار مده.