فهرست کتاب


شرح و تفسیر دعای مکارم الاخلاق جلد سوم

محمد تقی فلسفی‏

اطلاق کلمه دین در قرآن شریف

برای توضیح این جمله، احتمالی به نظر می رسد که با ذکر دو مقدّمه تقدیم شنوندگان محترم می گردد.
اول: کلمه دین در قرآن شریف به دین حقّ و دین باطل اطلاق شده است، و در سوره کافرون پیمبر گرامی اسلام (ص) از طرف باری تعالی مأموریت یافته به کسانی که غیر خدا را پرستش می کنند، بفرمایید:
لکم دینکم ولی دین.(236)
دین شما برای شما و دین من برای من.
کلمه ملّة نیز همانند کلمه دین به طریق حقّ و به تمام طرق باطل اطلاق می گردد.
الکفر ملة واحدة.
دوم: مکّة به معنای دین است، و گاهی کلمه ملّة به کار می رود و اهل ملّة اراده می شود، بر اساس حذف مضاف، از قبیل:
واسأل القریة، یعنی أهل القریة

کلامی از حضرت رضا(ع)

در عللی که فضل بن شاذان از حضرت علی بن موسی الرضاعلیه السلام شنیده راجع به جعل اولوالامر، سه علت ذکر شده و در علت دوم چنین فرموده است:
ومنها انا نجد فرقة من الفرق ولاملة من الملل بقوا وعاشوا الا بقیم و رئیس ولما لابد لهم منه فی امر الدین والدنیا فلم یجز فی حکمة الحکیم ان یترک الخلق مما یعلم انه لابد له منه ولاقوام لهم الا به فیقاتلون به عدوهم و یقسمون فیئهم ویقیم لهم جمعهم وجماعتهم ویمنع ظالمهم عن مظلومهم.(237)

ضرورت فرمانروا در جامعه

هیچ طایفه ای از طوایف و هیچ اهل دینی را از ادیان نمی یابیم که باقی مانده و زندگی کرده باشند، مگر آنکه سرپرست و رئیسی داشته اند و همچنین برای ضروریّات امر دین و دنیای خویش از وجود فرمانروایی برخوردار بوده اند. با توجه به این اصل مسلّم، جایز نیست در حکمت حکیم که خلق را بدون سرپرست ترک گوید با آنکه می داند این امر برای آنان ضروری است و بدون رئیس نمی توانند بر پا باشند، با دشمنان مقاتله کنند، بیت المال را بین خویشتن تقسیم نمایند، جمع و جماعتشان را بر پا دارد و مانع ستم ظالمشان به مظلومشان گردد.
ملاحظه می کنید که حضرت رضا(ع) در آغاز سخن کلمه ملّة را به کار برده، ولی در توضیح مطلب روشن می شود که اهل ملة و مردم متدیّن را اراده فرموده است، بنابراین شاید بتوان گفت که جمله سوم دعای امام سجاد(ع) نیز از این قبیل است.
واذا تناقضت الملل لارضاها.
بار الها! در مواردی که پیروان ادیان و مذاهب دچار تناقض و تضادّ می شوند، من به راهی بروم که هر چه بیشتر مرضیّ تو باشد.
و این تناقض و تضاد بین پیروان مذاهب در عصر رسول اکرم (ص) و همچنین ائمه معصومین علیه السلام مکرّر روی داده و در اینجا به ذکر مورد اکتفا می شود. در قرآن شریف آمده است:
انا انزلنا الیک بالحق لتحکم بین الناس بیما ارابک اللَّه ولا نکن للخائنین خصیماً.(238)
ما به حق قرآن را بر تو فرو فروستاده ایم، برای آنکه حکومت بین مردم به گونه ای باشد که خداوند به تو ارائه نموده و به نفع خیانتکاران مدافع نباشی.
نزول این آیه به مناسبت واقعه ای بود که در عصر رسول اکرم (ص) روی داد و مفسّرین این قضیّه را با تفاوتهایی ذیل آیه در کتب تفسیر نقل نموده اند و در اینجا خلاصه ای از آن ذکر می شود، کسانی که مایل اند از جریان امر آگاهی بیشتری یابند، می توانند به کتب تفاسیر مراجعه نمایند.