فهرست کتاب


شرح و تفسیر دعای مکارم الاخلاق جلد سوم

محمد تقی فلسفی‏

پیامبران و اصلاح بشر

من به قدر تواناییم اراده دارم در اصلاح جامعه مجاهده کنم.
ولی با همه مزاحمتها که مخالفین به وجود آوردند، پیمبران الهی به پیروزی های شایان ملاحظه ای نایل آمدند و در اخلاق و اعمال بسیاری از مردم اثر گذاردند و آنان را به راه پاکی و درستی سوق دادند. آنچه از خلقیات حمیده و سجایای انسانی در جهان مشاهده می شود، منشأ اصلاح آنها پیمبران بوده اند. در دنیای مادی امروز که لذت گرایی بر جهان حاکم شده و به قول یکی از غربی ها، انسانیّت پیش پای بت اقتصاد قربانی گردیده، هنوز هم عده زیادی متوجه مکتب پیمبران اند و می خواهند خویشتن را با تعالیم آسمانی آنان منطبق نمایند. خلاصه، پیشوایان دین و فرستادگان خداوند مجرای فیض الهی در اصلاح مفاسد بوده اند، کوشش داشتند تا جایی که قادرند افکار مردم را بسازند و آنها را مهیای قبول فیض اصلاح باری تعالی بنمایند و در مواردی که فعالیتهای بشری جوابگوی مفاسد نباشد و نتواند وضع موجود را دگرگون سازد، باید برای رفع فساد از قدرت رفع قیوم استفاده نمود و این قبیل مفاسد گاهی جنبه عمومی دارد و مربوط به همه مردم است و گاه جنبه خصوصی دارد و هدف، اصلاح مفاسد شخص معین است و این هر دو، قسمت در ادعیه ائنّه معصومین علیهم السلام آمده است. در دعای معروفی که مسلمانان در ماه رمضان می خوانند، ضمن درخواستهای متعدد عرض می کنند:
اللهم اصلح کل فاسد من امور المسلمین .
بار الها تمام مفاسدی را که مسلمانان جهان گرفتار آنها هستند با قدرت لایزال خود اصلاح فرما.

اصلاح عمومی و خصوصی

اما مفاسدی که از جهت خصوصی مورد دعا و درخواست واقع می شود مانند بیماری که اصلاح مفاسد مزاجی خود را درخواست می کند یا تاجری که در امر کسب دچار اختلال گردیده و از باری تعالی اصلاح آن را می طلبد، یا پدری که فرزندش به فساد اخلاق مبتلا شده و اصلاحش را از خداوند می خواهد و این نیز در ادعیه ائمه معصومین علیهم السلام آمده است و جمله اول دعای امام سجاد (ع) موضوع بحث امروز از این قبیل است. حضرت زین العابدین (ع) اصلاح خود را به کَرَم پروردگار کریم درخواست نموده است. ولی ملاحظه می نمایید که امام متعلق اصلاح را در دعا ذکر نکرده و به زبان نیاورده است. اگر این دعا را یک فرد مسبمان غیر معصوم به پیشگاه خدا عرض می کرد احتمال داده می شد که درخواستش برای اصلاح پاره ای از عقاید فاسد و اخلاق بد باشد یا می خواهد اندیشه ها و افکارش، یا گفتار و رفتارش اصلاح شود، یا دیگر مفاسد جسمی و روحی از این قبیل. ولی در مورد امام معصوم که منزّه از انحرافهای اعتقادی و اخلاقی و مبرّی از نقایض قولی و عملی است، چنین احتمالاتی راه ندارد و باید بگوییم که از اراده امام در این قطعه از دعا ناآگاهیم و نمی دانیم اصلاح چه اموری را از پیشگاه الهی خواسته و در گفته خود اراده نموده است. به طور اجمال در حادثه خونین کربلا و در واقعه بسیار سنگین و دردناک روز عاشورا و همچنین در طول ایام اسارت اهل بیت علیهم السلام در سفر کوفه و شام، افرادی پست و فرومایه برای جلب توجه یزید و راضی ساختن آل امیّه، مفاسدی بزرگ به بار آوردند، ظلمها و ستمهایی جبران ناپذیر درباره خانواده معظم رسول اکرم (ص) مرتکب شدند و پس از مراجعت به مدینه، اذیتها و آزارها به شکلهای مختلف از ناحیه عمال حکومت نسبت به حضرت علی بن الحسین علیه السلام کم و بیش ادامه داشت. آن همه اعمال ناروا از ناحیه آن عناصر فاسد و دنیاپرست، آثاری بسیار تلخ و خاطراتی رنج آور و فراموش ناشدنی در روح امام (ع) به جای گذارد و با یاد آنها همواره در عذاب روحی به سر می برد، تنها خداوند است که با قدرت لایزال خود می تواند آن ویرانیهای درونی و آن ضایعات روحی و معنوی را زایل فرماید.

حکومت بنی امیه و اختناق

با توجه به اینکه منشأ تمام ناگواری ها، سیاست ظالمانه خلیفه وقت بود، و با در نظر گرفتن اختناقی که از ناحیه دولت بنی امیه بر مردم حکومت می کرد، حضرت زین العابدین (ع) نمی توانست وقایع تلخ گذشته را شرح دهد و نمی شد متعلق اصلاح را حتی به صورت دعا به زبان آورد، به همین جهت در کلام خود از متعلق اصلاح نام نبرده و تنها از پیشگاه خداوند کریم اصلاح را درخواست نموده است. در تتمیم بحث راجع به جمله اول دعای مکارم الاخلاق موضوع سخنرانی امروز، لازم است درباره کریم که در سخن امام (ع) آمده توضیح مختصری داده شود.
فی اسماء اللَّه تعالی الکریم هو الجواد المعطی الذی لاینفد عطاوه وهو الکریم المطلق والکریم الجامع لانواع الخیر والشرف والفضائل.(196)
از جمله اسماء حضرت باری تعالی، کریم است. او جوادی است بخشنده که هرگز عطایش پایان نمی یابد، او کریم مطلق است، او کریمی است که جامع انواع خوبی و شرف و فضایل است.
در قرآن شریف، لغت کریم در موارد متعدّد و برای موجودات مختلف به کار رفته است. راجع به کتاب مجید فرموده:
انه لقرآن کریم ای کثیر النفع لاشماله علی اصول العلوم المهمة فی المعاش والمعاد.(197)
بیگمان این قرآن کریم است، زیرا نفعش بسیار و دانستنی های مهم راجع به امور معاش و معاد را در بر دارد.
درباره ارزش انسان فرموده:
ولقد کرمنا بنی آدم.(198)