فهرست کتاب


شرح و تفسیر دعای مکارم الاخلاق جلد سوم

محمد تقی فلسفی‏

نسخ یا تغییر حکم

نسخ در لغت عبارت است از باطل کردن چیزی و بر پا داشتن چیز دیگری در مقام او.
کعبه مکرمه بتخانه مشرکین بود. اگر پیشوای اسلام (ص) و پیروانش درآغاز نبوّت به سوی کعبه نماز می گزاردند ممکن بود مستمسکی به دست مشرکین بیاید که بگویند پیشوای مسلمانان بت می پرستد و به پیروان خود دستور بت پرستی داده است. از این رو، حضرت باری تعالی امر فرمود که قبله مسلمین بیت المقدس باشد، بیت المقدسی که منزه از بت و مظاهر شرک بود.
عن الصادق علیه السلام قال: تحولت القبله الی الکعبه بعد ما صلی النبی صلی اللَّه علیه و آله بمکة ثلاث عشة سنة الی بیت المقدس و النبی صلی اللَّه علیه و آله بمکة ثلاث عشرة سنة الی بیت المقدس و بعد مهاجرته الی المدینة صلی الی بیت المقدس سبعة اشهر. قال: ثم مهاجرته الی المدینة صلی الی بیت المقدس سبعة اشهر. قال: ثم وجهه اللَّه الی الکعبة وذلک ان الیهود کانوا یعیرون علی رسول اللَّه، یقولون له انت تابع لنا تصلی علی فبلتنا فاغتم رسول اللَّه من ذلک غماً شدیداً.(132) .

عوض شدن قبله مسلمین

امام صادق (ع) فرمود: قبله مسلمین تحول یافت به کعبه، بعد از آنکه رسول اکرم (ص) سیزده سال در مکه به طرف بیت المقدس نماز گزارد، و بعد از مهاجرت به مدینه نیز هفت ماه به طرف بیت المقدس نماز خواند، سپس خداوند قبله را تغییر داد و پیمبر را از بیت المقدس متوجه کعبه مکرمه نمود و این کار برای آن شد که یهودی های مدینه زبان به ملامت و سرزنش پیشوای اسلام (ص) گشودند و به حضرت گفتند: شما تابع و پیرو ما هستید و به قبله ما نماز می خوانید و این سخن، پیمبر گرامی را سخت مغموم و متأثر نمود.
تا زمانی که رسول اکرم (ص) و مسلمانان در مکه بودند، مصلحت ایجاب می کرد که بیت المقدس قبله مسلمین باشد. پس از آنکه پیشوای اسلام (ص) و مسلمانان به مدینه مهاجرت نمودند، آن مصلحت پایان یافت. از این رو قبله بودن بیت المقدس نسخ شد و خداوند کعبه مکرمه را خلف آن قرار داد.
بلا و عافیت نیز از نظر نوعی و فردی می تواند مثال دیگری برای کلام حضرت زین العابدین (ع) باشد. افراد به صور مختلف مبتلا به بلایا می شوند و آرامش و آسایش خویش را از دست می دهند.

عافیت به جای بلا

خداوند توانا قادر است عافیت را خلف بلایا نماید و افراد مبتلا را از رنج و گرفتاری رهایی بخشد. اولین درخواستی را که امام سجاد (ع) در این قطعه دعا از پیشگاه الهی برای خود می نماید، عافیت قبل از بلاست. در واقع، کلام امام (ع) چنین می شود:
وعندک مما فات خلف فامنن علی قبل ابلاء بالعافیة.
بار الها! برای هر چیزی که از میان می رود، نزد تو خلف و جایگزینی است، پس ای خدای مهربان! بر من منت بگذار و پیش از ابتلای به بلا، عافیتم عطا فرما و از گرفتاری مصون و محفوظم دار.
ناگفته نماند که در لسان روایات، کلمه خلف برای پاداشهای دنیوی و اخروی خداوند در مقابل انفاق و صدقات مردم نیز به کار رفته است. در احادیث بسیاری آمده که صدقه دفع بلا می کند، من جمله این حدیث شریف است: