فهرست کتاب


شرح و تفسیر دعای مکارم الاخلاق جلد سوم

محمد تقی فلسفی‏

معنی مرصاد

اگر گفته شود: او را رصد نمودم، یعنی برای مراقبت وی در مسیرش نشستم، و اگر گفته شود: عقوبت را برای او ضد نمودم، یعنی وسایل مجازاتش را آماده و مهیا ساختم.
علی علیه السلام درباره مهلتی که خداوند به گناهکاران می دهد، کلمه مرصاد را در خطبه خود آورده و چنین فرموده است:
و لئن امهل الظالم فلن یفوت اخذه و هو له بالمرصاد علی مجاز طریقه . (76)
اگر خداوند، ستمکار را مهلت داده است، گرفتن و به بند کشیدنش فوت نمی شود، او در کمینگاه مراقب ظالم است و راه عبور وی را زیر نظر دارد.
کلام علی (ع) در واقع تفسیر و تبیین این جمله از قرآن شریف است:
اعملوا ماشتم انه بما تعملون بصیر . (77)
هر چه را که می خواهید عمل کنید و هر خلافی را که مایلید مرتکب شوید، اما بدانید که خداوند به تمام کارهای شما بینا و بصیر است.
امام صادق (ع) در تفسیر آیه ان ربک المرصاد فرموده است:
المرصاد قنطره علی الصراط لا یجوزها عبد بمظلمة عبد . (78)
بنده ای که مظلمه بنده ای را در ذمه و بر عهده داشته باشد.

صراط مستقیم تکوینی

تمام جنبندگان و موجودات زنده کره خاک، برای گذراندن ایام حیات، راهی را طی می کنند و با پیمودن آن به حیات خویش ادامه می دهند و به کمالی که لایق آن هستند می رسند. آن راه، صراط مستقیم تکوینی آفریدگار حکیم است که برای آنها تعیین فرموده است؛ و چون موجودات زنده روی زمین، غیر از انسان، در اعمال خویش پیروی غرایزی هستند که با سرشتشان آمیخته، از خود اراده و اختیاری ندارند، زمامشان در دست خداوند است و صراط مستقیم الهی به خبر می پیمایند.
ما من دابة الا هو آخذ بناصیتها ان ربی علی صراط مستقیم . (79)
هیچ جنبنده ای نیست، مگر آنکه مقهور ذات اقدس الهی است و ناصیه اش را در قبضه قدرت خود دارد و پروردگارم در صراط مستقیم است.
بشر در پیمودن راه راست، دو بعدی است: در بعد حیوانیش مانند سایر حیوانات، صراط مستقیم الهی را که هدایت تکوینی اوست، به جبر می پیماید؛ مثلاً قلب و عروق، کلیه و کبد، معده و روده و دیگر اعضای مشترک بین حیوان و انسان، اعمالشان جبری است و بدون خواست خودشان تحقق می یابد. اما مردم در بعد انسانی دارای اراده و اختیارند، می توانند صراط مستقیم الهی را که دین حق است و به وسیله پیمبر او ارائه شده بپیمایند و می توانند از راه راست روی گردانند و به انحراف گرایش یابند. پیشوای گرامی اسلام راه مستقیم خود را ارائه می کند و در کمال آزادی به زبان دعوت از مردم درخواست می نماید که صراط مستقیم او را تبعیت کنند و از راههای انحرافی که مایه گمراهی آنان است، پرهیز نمایند:
و ان هذا صراطی مستقیماً فاتبعوه و لا تتبعوا السبل فتفرق بکم عن سبیله . (80)

صراط مستقیم تشریعی

این است راه مستقیم من، از آن تبعیت نمایید و از دیگر راهها پیروی نکنید که نتیجه آن پراکندگی و دور شدن از صراط حق است.
صراط مستقیم، راه خداوند بزرگ است و صراط انحرافی، راه هوای نفس. صراط خداوند، مردم را در جمیع شئون زندگی به عدل می خواند:
ان الله یأمر بالعدل.
غرایز و شهوات را تعدیل می کند، ارضای آنها را با اندازه گیری صحیح و در حدود مصلحت، مجاز می داند، صراط هوای نفس به غرایز آزادی عمل می دهد، راه اعمال شهوات را باز می گذارد، و این اجازه نامحدود، مردم را به فساد و تباهی سوق می دهد و راه تعدی و تجاوز را هموار می نماید. صراط مستقیم الهی مردم را بزرگوار و کریم النفس بار می آورد، وجدان اخلاقی و تمایلات عالی انسانی را در ضمیرشان بیدار می کند، درهای دگر دوستی و تعاون را به رویشان می گشاید، و خلاصه، آنان را انسان واقعی می سازد و از مزایای عالی انسانی برخوردارشان می نماید.
عن ابیعبدالله علیه السلام قال: ان الصورة الانسانیة هی الطریق المستقیم الی کل خیر و الجسر الممدود بین الجنة و النار . (81)