فهرست کتاب


شرح و تفسیر دعای مکارم الاخلاق جلد سوم

محمد تقی فلسفی‏

توجه به ابعاد ارشاد

بجاست این نکته تذکر داده شود که موضوع ارشاد می تواند از نظر علمی دارای ابعاد متعدد باشد. علم و آگاهی ارشاد کننده در بعدی لازم است که می خواهد درباره آن سخن بگوید و طالب هدایت را ارشاد نماید؛ مثلاً در موردی که شنونده فرد با ایمانی است و می خواهد دعا را از نظر کتاب و سنت بفهمد و به مشروعیت آن مطمئن گردد و بداند که اگر در موردی برای قضای حوایج مشروع خود به دعا متوسل شود و استجابت آن را از خداوند بخواهد، مرتکب بدعتی نشده و عمل خلافی انجام نداده است؟ کسی که می خواهد او را در این باره ارشاد کند کافی است تا حدودی از آیات و اخبار مربوط به دعا و شرایط آن آگاه باشد و با بصیرت به سؤالات وی پاسخ گوید: اما اگر سؤال کننده از مشروعیت دعا آگاه است ولی می خواهد بداند با آنکه جهان ما به قضای الهی، عالم علل و اسباب است و در حدیث امام صادق (ع) آمده:
ابی الله ان یجری الاشیاء الا باسباب . (35)
خداوند ابا دارد از اینکه اشیاء را در این عالم به جریان اندازد، مگر از راه وسایل و اسباب.

توضیحی درباره دعا

برای طالب ارشاد این سؤال پیش آمده که در نظام اسباب و علل، دعا چه نقشی دارد و جمع بین ادله دعا و این قبیل روایات که سخن از اسباب و علل می گوید، چگونه است؟ البته اهل تحقیق بدین پرسش پاسخ داده و گفته اند: دعا خود از قدر الهی است و استجابت دعا گاهی به نحو سبب سازی و تسبیب اسباب است و گاهی بر سبیل سبب سوزی و فوق مجاری عادی است. خداوند حکیم جهان را بر اساس علل و اسباب نیان نهاده، نه آنکه خود را در اسباب و وسایل آفریده خودش زندانی نموده باشد. از این رو، در روایت امام صادق (ع) آمده است که خداوند ابا دارد و نگفته است خداوند قدرت ندارد و ناتوان است، و کلمه ابا در موردی به کار برده می شود که ابا کننده به انجام آن عمل قادر باشد؛ مثلاً اگر گفته شود: فلان تاجر از خرید این کالا ابا دارد، معنای این کلام، عجز و ناتوانی تاجر نیست، بلکه حاکی از بی میلی تاجر است؛ یعنی اگر بخواهد می تواند این معامله را انجام دهد، اما میل و رغبت به انجام آن ندارد. خلاصه، کسی که بصیرت و آگاهیش در حدود پاسخ گفتن به سؤال اول است، نباید به سؤال دوم پاسخ دهد، چه آنکه در آن پاسخ بصیر نیست و ممکن است با جواب نارسای خود، سائل را دچار تزلزل و تردید کند و به جای ارشاد، مایه گمراهی او شود.

ایمان داشتن به گفته خود

یکی دیگر از شرایط ارشاد کننده این است که خود به گفته های هدایت بخش و سعادت آفرین خویش مؤمن و معتقد باشد و از عمق دل سخن بگوید. در قرآن شریف، این مهم در مورد رسول اکرم صلی الله علیه و آله خاطرنشان گردیده است:
آمن الرسول بما انزل الیه من ربه . (36)
پیمبر گرامی ایمان دارد به تمام آنچه از طرف خداوند بر وی نازل شده است.